Een potenti\u00eble verhoorsc\u00e8ne, in de niet zo verre toekomst. Een verdachte (m\/v) zit in een stoel, zijn wijs- en middelvinger omklemd door clips die huidgeleiding en hartslag meten. Een gespecialiseerde rechercheur legt stellingen voor over het misdrijf, terwijl op een beeldscherm de genoemde moordwapens een voor een voorbij komen.<\/p>\n
\u2018Meneer De Wit is vermoord met een keukenmes.\u2019<\/p>\n
\u2018Meneer De Wit is vermoord met een jachtgeweer.\u2019<\/p>\n
\u2018Meneer De Wit is vermoord met een bijl.\u2019<\/p>\n
\u2018Meneer De Wit is vermoord met een honkbalknuppel.\u2019<\/p>\n
\u2018Meneer De Wit is vermoord met een pistool.\u2019<\/p>\n
Schouw van het lichaam heeft uitgewezen dat meneer De Wit is doodgeschoten met een jachtgeweer. De rechercheurs onderzoeken of dat \u2018juiste\u2019 moordscenario bij de verdachte resulteert in een fysieke reactie die typisch is voor herkenning. Oftewel, beschikt deze verdachte over kennis die alleen de dader of een andere betrokkene kan hebben?<\/p>\n
Het is op dit moment een fictieve verhoorsc\u00e8ne. Voor Nederland althans, in Japan wordt de techniek \u2013 geheugendetectie genoemd \u2013 jaarlijks bij zo\u2019n vijfduizend zaken gebruikt in het rechercheproces.<\/p>\n
Een aandachtsopkikker laat fysieke sporen na, resulteert in subtiel klamme handjes, meetbaar als verandering in huidgeleiding.<\/p><\/blockquote>\n
Geheugendetectie is het doordachte zusje van leugendetectie. Het is gebaseerd op twee principes. E\u00e9n: herkenning brengt bij mensen \u2013 en ook bij andere dieren overigens \u2013 een meetbare fysieke reactie teweeg. En twee: specifieke details van een misdrijf, een moordwapen bijvoorbeeld, leiden alleen tot herkenning bij een dader of andere ingewijde. De techniek wordt al decennia onderzocht in verschillende labstudies en heeft daar zijn sporen verdiend.<\/p>\n
De afgelopen vier jaar hield psycholoog Linda Geven dat onderzoek kritisch tegen het licht: houden de resultaten ook stand in een minder geforceerde situatie? Ja, concludeert ze in het proefschrift waar ze 6 september op promoveert bij de Universiteit van Amsterdam. Geven: \u2018De test is betrouwbaar en zou een nuttige bijdrage kunnen leveren in het rechercheproces.\u2019<\/p>\n
Wat kan geheugendetectie de politie bieden? En moeten we dat willen?<\/p>\n
Een betrouwbare maat<\/strong><\/h5>\n
Herkenning brengt het lichaam onwillekeurig in beweging. Denk bijvoorbeeld aan een rumoerig feestje waar je aandacht wordt gegrepen als je mensen een tafeltje verderop je naam hoort noemen. Zo\u2019n aandachtsopkikker laat fysieke sporen na, resulteert in subtiel klamme handjes, meetbaar als verandering in huidgeleiding.<\/p>\n
Wanneer dat gebeurt in een compromitterende situatie, bijvoorbeeld bij herkenning van een moordwapen tijdens een politieverhoor, dan volgt op die piek in huidgeleiding steevast een daling in de hartslag. Geven: \u2018De verdachte onderdrukt die herkenning en maant zijn lijf tot kalmte. Dat zorgt voor het specifieke herkenningspatroon van een snelle piek in huidgeleiding, gevolgd door een dip in de hartslag.\u2019<\/p>\n
\u2018Dat piekje in huidgeleiding is niet te faken.’<\/p><\/blockquote>\n
Het is een betrouwbare maat, constateert ze. Hoe betrouwbaar, hangt af van de hoeveelheid vragen die een verdachte krijgt voorgelegd, de hoeveelheid antwoordopties per vraag en hoe doordacht de vragen zijn.<\/p>\n
Geven onderzocht low-tech geheugendetectie, ze mat huidgeleiding en hartslag. Daarnaast bestaat een high-tech-variant die hersenactiviteit meet om herkenning op te sporen. Geven: \u2018Beide meten een indirecte maat van herkenning en zijn even effectief. Ik heb de low-tech-variant onderzocht omdat ik denk dat je dingen niet ingewikkelder moet maken dan ze zijn.\u2019<\/p>\n
Wie heeft daderkennis en wie niet?<\/strong><\/h5>\n
De promovenda denkt dat geheugendetectie een belangrijke rol kan vervullen in de beginfase van een rechercheproces. Wie heeft daderkennis en wie niet? Op wie zou het onderzoek zich verder kunnen toespitsen en, misschien wel net zo belangrijk, op wie niet? \u2018Dat piekje in huidgeleiding is niet te faken, blijkt uit twee studies in mijn proefschrift, dus geheugendetectie maakt ook duidelijk wie niet beschikt over kennis die een dader zou hebben. Ik vond in mijn onderzoek ook aanwijzingen dat de techniek kan helpen valse bekentenissen door te prikken.\u2019<\/p>\n
Om tot deze inzichten te komen heeft Geven zich de afgelopen jaren in vreemde bochten gewrongen. Ze wilde afrekenen met de geforceerde manier waarop geheugendetectie van oudsher wordt onderzocht. Daarbij werden \u2018verdachten\u2019 getest nadat ze in opdracht van de onderzoeksleider een lab in waren geslopen om bijvoorbeeld een sieraad of envelopje met geld te ontvreemden. \u2018Niet echt realistisch, want veel misdadigers besluiten zelf tot hun daad en begaan die niet in opdracht van een autoriteit,\u2019 aldus Geven.<\/p>\n
\u2018In ons rechtssysteem willen we voorkomen dat verdachten onder druk worden gezet om te verklaren.’<\/p><\/blockquote>\n
Maar ja, hoe krijg je mensen zo ver om spontaan een \u2018misdrijf\u2019 te begaan? Geven liet proefpersonen meedoen aan een quiz, bestaande uit tien vragen. Om jullie feitenkennis te testen, maakte ze de deelnemers wijs. Alleen degenen die alle tien de vragen goed hebben, zouden een beloning van vijf euro krijgen, vertelde ze verder. En: de quiz moest parate kennis testen, googelen was dus niet de bedoeling, impliceerde ze.<\/p>\n
De eerste acht vragen waren inkoppertjes: in welke stad staat Buckingham palace? Uit welke film komt het liedje ‘Hakuna Matata’? Maar het venijn zat hem in de staart. Wie heeft het woord \u2018dinosaurus\u2019 bedacht? En wie is de auteur van het boek Prairie tale: A Memoir<\/em>. Geven: \u2018Dat waren twee vragen waarvan we wisten dat bijna niemand het antwoord paraat had. Degenen die alle tien de vragen goed hadden, moesten dus haast wel hebben gegoogeld, hebben valsgespeeld.\u2019<\/p>\n
37 procent van de proefpersonen \u2013 psychologiestudenten die studiepunten kregen voor deelname \u2013 had alle tien de vragen goed. Geven confronteerde hen met haar vermoedens van hun wandaad en droeg hen op deel te nemen aan een geheugendetectietest. Daarin toetste ze de \u2018daderkennis\u2019 van de valsspelers. Vijf mogelijke bedenkers van de term dinosaurus passeerden de revue. Een daarvan was Richard Owen, de paleontoloog die de dieren in 1842 hun naam gaf, zo is althans te lezen in de zoekresultaten van google.<\/p>\n\n