{"id":440103,"date":"2021-07-20T04:00:47","date_gmt":"2021-07-20T02:00:47","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=440103"},"modified":"2021-07-19T12:31:15","modified_gmt":"2021-07-19T10:31:15","slug":"maanlanding-rudy-kousbroek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/maanlanding-rudy-kousbroek\/","title":{"rendered":"Rudy Kousbroek vroeg zich af: zijn we \u2018echt\u2019 op de maan geweest?"},"content":{"rendered":"
\n
Carel Peeters over Leopold de Buch<\/h5>\n

Een van de eerste Nederlandse schrijvers die het in de jaren zestig in Vrij Nederland<\/em> over computers, \u2018hardware\u2019 en \u2018software\u2019 had was Leopold de Buch, pseudoniem van de toen in Parijs wonende Rudy Kousbroek. De Buch schreef eind jaren zestig in Vrij Nederland<\/em> over de studentenrevolutie in Parijs (verzameld in De verbeelding aan de macht: revolutie in een industriestaat<\/em>, 1968), maar ook over wat de techniek voor de mens ging betekenen, een fascinatie die terugging tot zijn tiende jaar.<\/p>\n

Dat blijkt uit het stuk dat De Buch\/Kousbroek op 26 juli 1969 op de voorpagina van Vrij Nederland<\/em> schreef toen de eerste mens op 20 juli voet op de maan had gezet. Dat was de inlossing van een fantasie die hij op zijn tiende had gekoesterd: nog eens meemaken dat de mens \u00e9cht op de maan landt, niet alleen in de science-fictionverhalen van Flash Gordon.<\/p>\n<\/div>\n

DE MENS ALS MACHINE ALS MENS<\/p>\n

DOOR LEOPOLD DE BUCH<\/p>\n

Toen ik een jaar of tien, elf was vormde de reis naar de maan ongeveer het uiterste van de beschik\u00adbare toekomstprojectie. Onder de onderwerpen van communicatie met een paar bevriende jongens op het internaat nam het een voorname plaats in, het was naar ik mij nog goed herinner b.v. een veelvuldig motief in de tekeningen die wij maakten.<\/p>\n

Daarnaast waren er ook science\u00ad-fictionthema\u2019s gangbaar in onze fan\u00adtasiee\u0308n, gei\u0308nspireerd op Flash Gordon en H.G. Wells, vol raketvloten uit andere zonnestelsels, vogelmensen, intelligente saurie\u0308rs, onderzeese kei\u00adzerrijken, en met onvoorstelbaar ge\u00advorderde technieken gebaseerd op on\u00advoorstelbaar gevorderde wetenschap\u00adpen.<\/p>\n

Hoewel het in beide gevallen ging om fantastische voorstellingen die in meeslependheid niet voor elkaar onderdeden, waren wij ons (achteraf beschouwd) vrij scherp bewust van hun respectievelijke verwezenlijkbaarheid en onverwezenlijkbaarheid. Bij een andere gelegenheid heb ik eens geprobeerd om het eindresultaat voor te stellen als een product, analoog aan bijvoorbeeld een oplosbaarheidsproduct. De ondergane emotie is het product van fantasme maal verwezenlijkbaarheid, van software maal hardware. Dit om aannemelijk te maken dat er een soort equivalentie bestaat tussen de beide genres, laat ik zeggen het genre Flash Gordon en het genre Jules Verne (hoewel het eigenlijk te\u00adgen mijn heiligste voornemens in\u00ad druist om in het verband van de maanlanding de oude koe Jules Verne nog eens uit de sloot te halen).<\/p>\n\n

\n
\n
Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.<\/div>\n \n
Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je \u00e9\u00e9n artikel helemaal gratis.<\/div>\n <\/div>\n\n
\n
\n Ja, dit wil ik ><\/a>\n <\/div>\n <\/div>\n<\/div>\n
Mozes en de berg<\/h5>\n

Waar ik naartoe wil is dat op mijn tiende jaar een reis naar de maan onge\u00adveer het meest fantastische was dat ik kon hopen ooit nog eens mee te zullen maken \u2014 later, als ik niet te vroeg dood\u00ad ging, als ik heel oud zou worden; visioe\u00adnen \u00e0 la een stervende Mozes die naar een bergtop wordt gedragen van waar hij nog even het beloofde land zal zien.<\/p>\n

De geur en smaak van dat visioen zijn, nu dat de reis naar de maan werkelijk\u00adheid is geworden, nog levend genoeg om hen te ruiken en te proeven. Zij bevinden zich aan de ene kant dicht genoeg bij de werkelijkheid om aan de hele maanlandingsoperatie zoals die zich zojuist heeft afgespeeld het karakter te geven van een pre-logische wensvervulling. Het moest wel tijdens mijn leven verwerkelijkt wor\u00adden, immers ikzelf had het vroeger zo intens gedacht, zelfs gewild?<\/p>\n

Zelfs bij de grootste opwinding en opgetogenheid bleef een gevoel behouden van: het verbaast me eigenlijk niets, ik had het eigenlijk altijd wel geweten.<\/p><\/blockquote>\n

Vandaar ook ongetwijfeld dat ik zelfs bij de grootste opwinding en opgetogenheid, bij het aanschouwen van de maanwandel op de televisie, op de achtergrond een gevoel bleef behouden van: het verbaast me eigenlijk niets, ik had het eigenlijk altijd wel geweten \u2014 zoals het mij ook niet verwondert dat het mensen van mijn generatie zijn die daar zweven en kangoeroe-sprongen maken op de maan. Waren wij niet tegelijk jong en hadden wij niet dezelfde fantasiee\u0308n?<\/p>\n

\"maanlanding\"
De voorpagina van Vrij Nederland van 26 juli 1969<\/figcaption><\/figure>\n
Veel stroomlijn en fantastische kleuren<\/h5>\n

Maar aan de andere kant is er tussen de projectie van toen en de realiteit van nu een enorm verschil. Er staat mij nog duidelijk voor de geest hoe ik mij voorstelde dat de wereld er uit zou zien op het ogenblik dat de grote droom in vervulling zou gaan \u2014 en helaas, daar klopt niets van.<\/p>\n

Het was een wereld waarin allerlei din\u00adgen allang niet meer bestonden die in werkelijkheid op dit tijdstip nog steeds niet verdwenen zijn. De voorstelling van die wereld was natuurlijk nai\u0308ef, zoals te verwachten van de sociale projecties van een kind van tien, en ook sterk gekleurd door een futurisme \u00e0 la Flash Gordon, met veel stroomlijn, en fantastische kle\u00adren. Dat er op het tijdstip van de eerste landing op de maan nog meneren zouden bestaan met een pak aan, dat zou niet bij mij op zijn gekomen, en als iemand het gezegd zou hebben, zou ik in een honend lachen zijn uitgebarsten.<\/p>\n

Dat er dan nog zoiets bestaan zou als de vlag van e\u0301\u00e9n land, dat niet de hele wereld zou omvatten, zou in mijn kinderlijke voorstelling een absurditeit zijn geweest.<\/p><\/blockquote>\n

Maar ook dat er dan nog zoiets bestaan zou als de vlag van e\u0301\u00e9n land, dat niet de hele wereld zou omvatten, zou in die voorstelling een absurditeit zijn geweest. En ik hoef nauwelijks te extrapoleren om van die voorstelling een nu plausibel wereldbeeld te maken, waarin bijvoorbeeld theolo\u00adgen die staan te oreren over de \u2018religieuze consequenties van de maanlanding\u2019 val\u00adlen in de algemene categorie van \u2018mene\u00adren met een pak aan.\u2019<\/p>\n

Als de moderne realiteit toch gee\u0308xtrapo\u00adleerd wordt, dan is dat nog wel preciezer te doen: gesteld dat ik mij enige voorstel\u00adling had kunnen maken van de huidige verhoudingen in de VS, dan zou ik eenvoudig niet hebben willen geloven dat de bemanning van het maanlandingsvoertuig niet bestaan zou hebben uit e\u0301e\u0301n wit en e\u0301\u00e9n zwart persoon; daar heb ik trou\u00adwens ook nu nog moeite mee.<\/p>\n

\"maanlanding\"
Flash Gordon (rechts) probeert de ontvoering van zijn vriendin Dale Arden te voorkomen in\u00a0Flash Gordon Conquers the Universe\u00a0<\/em>(1940).<\/figcaption><\/figure>\n
Gevoel van onbehagen<\/h5>\n

In die geest is er nog wel meer te beweren, maar waar het op neerkomt is dat het in die tijd (en achteraf gezien ook nu nog) zelfs voor een kind voor de hand liggend leek dat aan een dergelijke tech\u00adnische en wetenschappelijke ontwikkeling ook een overeenkomstige sociale ontwik\u00adkeling gepaard zou gaan.<\/p>\n

De constatering dat die achterwege is ge\u00adbleven lijkt mij de eenvoudigste formule\u00adring van het gevoel van onbehagen waar\u00addoor iedereen die niet een hart van steen heeft wel bekropen moet worden bij de indrukwekkende hoeveelheden ingeniositeit, motivering en geld die voor het ruimteprogramma beschikbaar blijken te zijn. Dit in tegenstelling tot formules van de strekking: \u2018zolang er nog armoede en ellende bestaan zouden we geen geld moe\u00adten besteden aan reizen naar de maan\u2019, leidend tot allerlei contradicties, onwaar\u00adachtige standpunten en valse leuzen, die hoogstens alleen publicitaire betekenis kunnen hebben.<\/p>\n

Het Apollo-project is politieke propaganda, dat de capaciteit om politieke pro\u00adpaganda te zijn dankt aan de fenomenale psychologische aanslag die de ruimte\u00advaart op het grote publiek heeft.<\/p><\/blockquote>\n

De betekenis van de maanlanding is per slot van rekening zelf ook voornamelijk publicitair. De pretentie dat de ruimte\u00advaart in zijn huidige vorm in de eerste plaats de wetenschap dient is nog veel vozer dan de pretentie dat autoraces on\u00adder de huidige omstandigheden nog nood\u00adzakelijk zijn \u2018om de auto te verbeteren\u2019, of, mooier nog, veiliger te maken. Het Apollo-project is politieke propaganda, en het enige wat er van gezegd kan worden is, dat het de capaciteit om politieke pro\u00adpaganda te zijn dankt aan de fenomenale psychologische aanslag die de ruimte\u00advaart op het grote publiek heeft, en die op zijn beurt weer heel weinig met het zogenaamde \u2018avontuur der wetenschap\u2019 uit heeft te staan.<\/p>\n

Hoe weinig de zuiver wetenschap\u00adpelijke kant van \u2014 bijvoorbeeld \u2014 reizen naar de maan de mensen interesseert zal blijken zodra dat werkelijk het enige be\u00adlang bij die reizen zal zijn, en alle kans op groene mannetjes of mystieke steen\u00ad zullen (\u00e0 la 2001: A Space Odyssey<\/em>, van Stanley Kubrick) volkomen verkeken zal zijn.<\/p>\n

Echt<\/h5>\n

Er is wat dat betreft een opvallende analogie tussen de maanvaart in het huidige stadium en de televisie in de tijd dat zij nog volkomen nieuw was. Bij de televisie was het aanvankelijk ook alleen de technische prestatie, die de mensen imponeerde. Het opmerkelijke en boeiende was niet w\u00e1t zij zagen maar d\u00e1t zij zagen: die meneer die daar staat te praten, je kan hem echt zien, hoewel hij heel ergens anders is. De essentie schuilt in dat begrip \u2018echt\u2019. Het functioneert echt, je kan het echt zien. Wat het was dat je echt kon zien deed er nauwelijks toe. Gedurende een korte en onbezorgde McLuhaniaanse idylle was het medium<\/em> werkelijk the<\/em> message<\/em>.<\/p>\n

Dit begrip \u2018echt\u2019 speelt op het ogenblik dezelfde rol in de aanwezigheid van men\u00adsen op de maan. Ze zijn er echt, daar is het om begonnen. Wat dat ook hier im\u00adpliceert is de technische prestatie. Pas in tweede instantie komt de vraag wat de mensen daar doen, wat het is dat hun echte aanwezigheid daar noodzakelijk maakt, en dat heeft in dit geval de vorm van de vraag of de aanwezigheid van in\u00adstrumenten en machines voor dat doel niet voldoende zouden zijn. Echt betekent hier letterlijk: niet virtueel, niet alleen maar per procuratie aanwezig in de ge\u00addaante van mechanische hulpmiddelen, maar \u2018zelf\u2019.<\/p>\n

Ook al konden alle taken waarvoor er mensen naar de maan zijn gestuurd beter en goedkoper door automa\u00adten worden verricht, dan nog blijft de factor \u2018er zelf geweest zijn\u2019 nog verreweg de gewichtigste.<\/p><\/blockquote>\n

Het is duidelijk dat dit dilemma gere\u00adgeerd wordt door uitsluitend psychologi\u00adsche factoren. Ook al konden alle taken waarvoor er mensen naar de maan zijn gestuurd beter en goedkoper door automa\u00adten worden verricht, dan nog blijft de factor \u2018er zelf geweest zijn\u2019 nog verreweg de gewichtigste. Er zelf geweest zijn wordt een steeds vluchtiger begrip, dat niet gereduceerd kan (of liever gezegd mag) worden tot de som der waarnemingen. Het moet bovendien ook \u2018echt\u2019 zijn en wat de mensen zich zelf niet toegeven is dat dit meer en meer weg heeft van een illusie.<\/p>\n

Machines zijn een deel van onszelf<\/h5>\n

Wat is \u2018echt\u2019? In de meeste gevallen betekent het iets als: \u2018er zelf kunnen rondkijken\u2019. Kijken is voor ons de meest \u2018echte\u2019 vorm van waarnemen, van\u00addaar ook dat wij alle metingen en verificaties die we goed en nauwkeurig willen controleren zichtbaar maken, ook al betroffen het signalen die direct toe\u00adgankelijk zijn voor een ander zintuig. Maar in de meeste takken van natuur\u00adkunde is dit \u2018er zelf kunnen rondkijken\u2019, al lang onhoudbaar gebleken. De voor\u00adstelling van bijvoorbeeld een atoom \u2018of men er zelf was en in rond kon kijken\u2019 schiet steeds meer tekort, en dat tekort heeft kennelijk iets met het begrip \u2018kijken\u2019 te maken.<\/p>\n

Zo kan een vraag als: \u2018wat is een elektron?\u2019 niet meer vertaald worden met: \u2018hoe ziet het er uit?\u2019 (\u2018welke vorm, welke kleur heeft het?\u2019). Aan het gevoel van wat een elektron nu \u2018echt\u2019 is wordt steeds meer voldaan door de uitkomsten van metingen en redeneringen. Het gevoel daar niet in \u2018aanwezig\u2019 te zijn wordt steeds zwakker.<\/p>\n

Is het pas \u2018echt\u2019 als men zich naakt door het stof kan rollen? In dat geval zijn de mensen nog steeds n\u00edet \u2018echt\u2019 op de maan geweest.<\/p><\/blockquote>\n

Met de ruimtevaart zal het daar vermoedelijk ook naar toe moeten. De mensen die wij naar de maan gestuurd hebben hadden tot taak voor ons waarnemingen te doen en het punt is misschien niet meer ver weg dat men de vraag moet omdraaien en zeggen: worden die mensen niet eenvoudig als machines gebruikt? Dit geldt zeer zeker wat betreft het bezoeken van andere hemellichamen.<\/p>\n

Met enige kwade wil kan men het voorstellen of de echtheid van de mensen op de maan nog maar gebrekkig was, zolang zij \u2018opge\u00adsloten zaten\u2019 in een ruimtepak dat aller\u00adlei waarnemingen nog steeds \u2018indirect\u2019 maakte. Is het pas \u2018echt\u2019 als men zich naakt door het stof kan rollen? In dat geval zijn de mensen nog steeds n\u00edet \u2018echt\u2019 op de maan geweest. Omgekeerd, met een beetje goede wil ditmaal dus, kan men volhouden dat de eerste aanwezigheid van de mens op de maan dateert van het ogenblik dat hij er machines naartoe stuurde. Machines zijn een deel van onszelf. Wij zijn er in aanwezig.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Carel Peeters over Leopold de Buch Een van de eerste Nederlandse schrijvers die het in de jaren zestig in Vrij Nederland over computers, \u2018hardware\u2019 en \u2018software\u2019 had was Leopold de Buch, pseudoniem van de toen in Parijs wonende Rudy Kousbroek. De Buch schreef eind jaren zestig in Vrij Nederland over de studentenrevolutie in Parijs (verzameld […]<\/p>\n","protected":false},"author":1258,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-440103","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-tech","article_type-klassieker"],"acf":[],"author_name":"Rudy Kousbroek","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/440103","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=440103"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/440103\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Rudy Kousbroek","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1258"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=440103"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=440103"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}