
 {"id":440005,"date":"2019-07-16T16:28:38","date_gmt":"2019-07-16T14:28:38","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=440005"},"modified":"2020-01-07T16:22:47","modified_gmt":"2020-01-07T15:22:47","slug":"jan-bor-modern-modern","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/jan-bor-modern-modern\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: Het modernisme is al postmodern genoeg, vindt filosoof Jan Bor"},"content":{"rendered":"<p>Onder welk filosofisch gesternte leven we op het ogenblik eigenlijk? Postmodernisme en deconstructivisme, de laatste dominante stromingen, zijn na 9\/11 met de neus op de werkelijkheid gedrukt. De werkelijkheid liet zich daarna niet meer zo makkelijk relativeren. Na de radicale twijfel van het postmodernisme begon een voorzichtige reconstructie van de werkelijkheid. Die is voor een flink deel een conservatieve kant opgegaan, tot aan extreem rechts. Voor de reconstructie moest het begrip \u2018waarheid\u2019 in ere hersteld worden. Daarvoor kwam hulp van Donald Trump. Die liet zien wat er gebeurt wanneer iemand de waarheid aan zijn laars lapt.<\/p>\n<p>Inmiddels zijn postmoderne filosofen als Michel Foucault, Jacques Derrida en Gilles Deleuze overleden en proberen Alain Badiou en Alain Finkielkraut het gat te vullen. Badiou doet er alles aan om als zelfverklaard communist en dwarsdenker dagelijks de aandacht op te eisen. Van de Amerikanen is Steven Pinker al te rooskleurig optimistisch, blijft Daniel Dennett worstelen met het bewustzijn en vindt Jung-aanhanger Jordan Peterson dat we allemaal weer echte mannen moeten worden door het doen van mentale fitness. Er moet weer tegen mannen gekafferd kunnen worden.<\/p>\n<a data-ga-category=\"embedded-article\" data-ga-action=\"clicked\" data-ga-label=\"\" href=\"https:\/\/www.vn.nl\/de-knoet-van-het-ware-geluk\/\" class=\"article-embed article-embed--left article-embed--new\"><span class=\"article-embed__image\" style=\"background-image:url(https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/fly-images\/346068\/alainbadiou-520x520-cc.jpg);\"><\/span><span class=\"article-embed__content\"><span class=\"article-embed__read-more\">Lees ook<\/span><span class=\"article-embed__title\">Alain Badiou: de linkse, Franse filosoof die op zoek naar geluk geen middelen schuwt<\/span><span class=\"article-embed__date\">15 december 2016<\/span><\/span><\/a>\n<h5>Bijna populair<\/h5>\n<p>In Nederland vormden de tweejaarlijkse Denkers des Vaderlands sinds 2011 een eclectisch gezelschap dat geen stroming, maar zichzelf vertegenwoordigde: de kritisch ge\u00ebngageerde Hans Achterhuis, de cartesiaanse tussendenker Ren\u00e9 Gude, de constructieve publieksfilosoof Marli Huijer, de provocatieve realist Ren\u00e9 ten Bos en de praktische Daan Roovers schuilen niet onder \u00e9\u00e9n grote filosofische stroming. Ze hebben er voor gezorgd dat filosofie in Nederland bijna populair is geworden en dat de Verlichting niet uit het zicht is verdwenen.<\/p>\n<a data-ga-category=\"embedded-article\" data-ga-action=\"clicked\" data-ga-label=\"\" href=\"https:\/\/www.vn.nl\/daan-rovers-denken\/\" class=\"article-embed article-embed--left article-embed--new\"><span class=\"article-embed__image\" style=\"background-image:url(https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/fly-images\/433059\/daan-roovers_tumbnail-520x520-cc.jpg);\"><\/span><span class=\"article-embed__content\"><span class=\"article-embed__read-more\">Lees ook<\/span><span class=\"article-embed__title\">Literaire Kroniek: In het denken van Daan Roovers overheerst de gematigdheid<\/span><span class=\"article-embed__date\">21 mei 2019<\/span><\/span><\/a>\n<p>Daar heeft Jan Bor ook enigszins aan mee geholpen met zijn boek <em>De verbeelding van het denken<\/em>, waarvan er meer dan honderdduizend zijn verkocht, en door zijn bloemlezing met oorspronkelijk filosofische teksten uit <em>25 eeuwen westerse filosofie <\/em>en<em> 25 eeuwen oosterse filosofie.<\/em><\/p>\n<blockquote><p>Alle kennis die Bor opdoet moet het uiteindelijk afleggen tegen wat hij de ene keer het \u2018onzegbare\u2019, de andere keer \u2018het mysterie\u2019 of \u2018het onkenbare\u2019 noemt.<\/p><\/blockquote>\n<p>Het samenstellen en deskundig inleiden van deze aan de filosofie dienstbare boeken is iets anders dan het ontwikkelen van zoiets als een eigen filosofie. Dat heeft Bor in de loop van zo\u2019n vijftig jaar filosofie op allerlei kronkelwegen gebracht, van Bergson tot Einstein, van Kierkegaard tot zen, van de fysica tot Mondriaan en van Webern tot het boeddhisme. Rode draad hierbij is dat alle kennis die Bor opdoet het uiteindelijk moet afleggen tegen wat hij de ene keer het \u2018onzegbare\u2019, de andere keer \u2018het mysterie\u2019 of \u2018het onkenbare\u2019 noemt. Het gaat erom dat uiteindelijk door de werkelijkheid heen gekeken wordt, vooral door middel van kunst.<\/p>\n<h5>De stilte achter de geluiden<\/h5>\n<p>Bor is erg gesteld op de werkelijkheid, zeker nadat hij, zoals hij in autobiografische terzijdes of in interviews vertelt, op latere leeftijd gelukkig is getrouwd en vader is geworden. Maar uiteindelijk gaat het hem toch vooral om de ervaring deel te zijn van dat onzegbare en dat mysterie. Het heet dan dat het mysterie zich in de wereld \u2018manifesteert,\u2019 er niet ergens boven zweeft. Het kan dan wel erg minimaal uitpakken. Je kunt er al \u2018bij komen\u2019 door \u2018te zwijgen en de stilte achter de geluiden te horen.\u2019 Ook kan \u2018het gemurmel van de rivier\u2019 al \u2018de toegang tot het mysterie\u2019 zijn. Bor is dan ook een groot voorstander van het \u2018gesprek met niet-westerse denktradities.\u2019<\/p>\n\n<div class=\"newsletter-teaser bg-gray\">\n    <div class=\"teaser__content__container\">\n                    <div class=\"teaser__header\">Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.<\/div>\n        \n                    <div class=\"teaser__text\">Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je \u00e9\u00e9n artikel helemaal gratis.<\/div>\n            <\/div>\n\n    <div class=\"teaser__btn__container\">\n                    <div class=\"teaser__btn\">\n                <a class=\"btn btn--rounded btn--white-bg\" \n                    href=\"\/service\/nieuwsbrieven\"\n                    data-ga-category=\"banner-newsletter-button\" \n                    data-ga-label=\"Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.\" \n                    data-ga-action=\"clicked\">Ja, dit wil ik ><\/a>\n            <\/div>\n            <\/div>\n<\/div>\n<p>Dit is de rode draad die in Bors filosofie leidt naar het mysterie. De andere rode draad is die van de kennis. Hoezeer Bor zich ook verslingert aan boeddhisme, tao\u00efsme en zen, hij houdt de westerse Verlichting in ere, ook al heeft hij kritiek op het te veel aan rationalisme. Dit leidt zonder meer tot paradoxen die Bors nieuwe boek <em>Modern modern<\/em> soms tot verwarrende lectuur maakt. Met die merkwaardige titel wil hij aangeven dat we niet in een postmoderne cultuur leven, maar in een moderne. Maar die moderne cultuur (die bij Descartes in de zeventiende eeuw begint) heeft volgens Bor rond het jaar 1900 wel een vernieuwing ondergaan (modern modern geworden): in de filosofie door Henri Bergson, in de kunsten door een hele reeks modernisten van Boccioni tot Webern, en in de fysica door de relativiteitstheorie van Einstein.<\/p>\n<h5>Bewogen beweging<\/h5>\n<p>Het gaat Bor in die omwenteling om een nieuwe manier van waarnemen: bij Bergson draaide alles om beweging, het <em>\u00e9lan vital<\/em> en de \u2018stroom van het bewustzijn.\u2019 Het bewustzijn is geen plaats waar de indrukken als knikkers boven en onder liggen, maar is een ononderbroken stroom. Dat be\u00efnvloedde de literatuur (Virginia Woolf, James Joyce) en de schilderkunst (de futuristen, onder wie Boccioni). Diezelfde beweging leidde tot tentoonstellingen als <em>Bewogen beweging<\/em> in het Stedelijk Museum in 1961, en die paste weer naadloos in de bevrijdende vernieuwingen en de opstand van de tegencultuur in de jaren zestig. Die zette alles letterlijk in beweging.<\/p>\n<p>Bor trekt niet de conclusie dat de beweging in het denken waarvoor Bergson zorgde ook verantwoordelijk was voor het in beweging zetten van vastgeroeste gewoonten en dogma\u2019s, zoals de verhouding tussen ouders en kinderen, een meer ontspannen verhouding tot seksualiteit, minder ongelijke beloningen, grotere gelijkheid en minder hi\u00ebrarchie in het algemeen. Het conservatieve bewustzijn verdween er lange tijd door naar de achtergrond.<\/p>\n<blockquote><p>Het modernisme verdient verdediging omdat het zelf al zo vol twijfel zit en al zo kritisch is op het eigen bewustzijn, daar is het postmodernisme niet bij nodig.<\/p><\/blockquote>\n<p>Bor ziet het postmodernisme vooral door de ogen van Jean-Fran\u00e7ois Lyotard, waardoor het gebagatelliseerd wordt. Voor Lyotard is postmodernisme bovenal het loslaten van de grote, totalitaire verhalen: de Verlichting die niet zou hebben gezorgd voor de bevrijding door middel van de rede, het marxisme dat niet heeft gezorgd voor de bevrijding van de arbeidersklasse.<\/p>\n<p>Maar in het postmodernisme ging het om veel meer. Het zou funest zijn geweest als de radicalisering van de twijfel had doorgezet, of de relativering van de waarheid, of de verdwijning van de mens in de structuren, of de twijfel tussen werkelijkheid en fictie, het op losse schroeven zetten van de taal, dat alles \u2018tekst\u2019 zou zijn en geen werkelijkheid. Het modernisme verdient verdediging omdat het zelf al zo vol twijfel zit en al zo kritisch is op het eigen bewustzijn, daar is het postmodernisme niet bij nodig. Het modernisme is al postmodern genoeg.<\/p>\n<h5>De herwaardering van de natuur<\/h5>\n<p>In het soms wel heel rommelige betoog, waarin veel gebruik wordt gemaakt van al te schoolse puntsgewijze samenvattingen, is nergens sprake van de romantiek als stroming die niet minder dan Bergson heeft gezorgd voor de bevrijding van de zinnen en de zintuigen. De romantiek was een correctie op het cartesiaanse mechanistische, moderne en rationele wereldbeeld. Bor schrijft de herwaardering van de natuur op het conto van Spinoza omdat die God gelijkstelde met de natuur, maar die natuur is nooit zo concreet, in de zin van een landschap, begrepen. De herwaardering van de natuur kwam van de romantiek.<\/p>\n<p>Aan Bors samenvatting van wat nog steeds \u2018modern\u2019 is, valt goed te zien hoeveel nu nog een dynamische rol speelt. Modern is de waardering (en zelfkritiek) op het wetenschappelijke denken, de afwending van het religieuze denken, de autonomie van het individu, de gelijkwaardigheid van mensen, de democratie als minst slechte vorm van samenleven, dat er moed voor nodig is om in de geest van Kant onafhankelijk te denken, een zeker optimisme en een voortdurende waakzaamheid en kritische zin.<\/p>\n<blockquote><p>Bor wil bepalen in welke cultuur wij nu leven, maar zijn betoog is daar niet specifiek op toegespitst.<\/p><\/blockquote>\n<p>Wat Bor precies met <em>Modern modern<\/em> wil wordt niet helemaal duidelijk omdat hij verschillende bedoelingen heeft. Hij wil uiteindelijk bepalen in welke cultuur wij nu leven, maar zijn betoog is daar niet specifiek op toegespitst. Hij waait uit naar van alles, van de auto als typisch voertuig voor de moderniteit tot Einstein als degene die ons wereldbeeld grondig heeft veranderd. Wanneer hij aan het slot uitkomt bij de vraag in welke cultuur we nu leven geeft hij daar niet zijn eigen kijk op, maar laat hij zich door de Koreaans-Duitse filosoof Byung-Chul Han bij de hand nemen.<\/p>\n<p>Han mag zeggen dat wij onze vrijheid aan het gebruiken zijn om ons onvrij te maken. We zijn zo druk dat het volgens Han massaal tot \u2018psychische ziektes als depressie en burn-out\u2019 leidt. Dat zou zorgen voor een \u2018nieuw soort dictatuur\u2019, grotendeels veroorzaakt door onze eigen wil. Zou dat ons hedendaagse filosofisch gesternte bepalen? De \u2018neoliberale en digitale samenleving (\u2026) is er een waarin mensen zich psychisch of emotioneel laten uitbuiten\u2019, schrijft Bor op gezag van Han. Hij loopt aan het slot te mak aan de hand van Han, die net iets te veel hedendaagse platitudes debiteert.<\/p>\n<div class=\"info-box\">\n<p><a href=\"https:\/\/uitgeverijprometheus.nl\/catalogus\/modern-modern-2.html\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><em>Modern modern<\/em><\/a> door Jan Bor is uitgegeven door Prometheus.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Onder welk filosofisch gesternte leven we op het ogenblik eigenlijk? Postmodernisme en deconstructivisme, de laatste dominante stromingen, zijn na 9\/11 met de neus op de werkelijkheid gedrukt. De werkelijkheid liet zich daarna niet meer zo makkelijk relativeren. Na de radicale twijfel van het postmodernisme begon een voorzichtige reconstructie van de werkelijkheid. Die is voor een [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-440005","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/440005","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=440005"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/440005\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=440005"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=440005"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}