{"id":436887,"date":"2019-06-22T03:00:53","date_gmt":"2019-06-22T01:00:53","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=436887"},"modified":"2020-01-14T10:49:07","modified_gmt":"2020-01-14T09:49:07","slug":"slaap-kwestie-van-geld","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/slaap-kwestie-van-geld\/","title":{"rendered":"Slaap is niet te koop, maar goed slapen is wel een kwestie van geld"},"content":{"rendered":"<div class=\"info-box\">\n<p class=\"kader\">Dit essay vormt het tweede deel (<a href=\"https:\/\/www.vn.nl\/hoe-slapen-een-prestatie-werd\/\">lees hier het eerste<\/a>) van een <strong>serie over slaap.<\/strong> En het gebrek daaraan, want onze nachtrust ondergaat een stille erosie. Daarom onderzoek ik wat ons wakker houdt, en wat dat met ons doet. Wat is slaap eigenlijk? Welke plaats heeft de droom nog in ons leven, en waarom hangt slaap zo sterk met stemming samen? En hoe zou een slaapvriendelijke samenleving eruitzien?<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"info-box\">\n<p><iframe src=\"https:\/\/w.soundcloud.com\/player\/?url=https%3A\/\/api.soundcloud.com\/tracks\/639985443%3Fsecret_token%3Ds-d37zE&amp;color=%23ff5500&amp;auto_play=false&amp;hide_related=false&amp;show_comments=true&amp;show_user=true&amp;show_reposts=false&amp;show_teaser=true\" width=\"100%\" height=\"166\" frameborder=\"no\" scrolling=\"no\"><\/iframe><br \/>\nLiever luisteren? Hoofdredacteur Ward Wijndelts leest voor. Geen enkel luisterverhaal of VN-podcast missen? Abonneer je dan op Vrij Nederland in\u00a0<a href=\"https:\/\/open.spotify.com\/show\/7yC6mRLyyPaCWHVRCQGgjQ?si=c-9YR7zaTJGeWkaz1GB3Rg\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Spotify<\/a>,\u00a0<a href=\"https:\/\/podcasts.apple.com\/nl\/podcast\/vrij-nederland\/id1246753047\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Apple<\/a>\u00a0of\u00a0<a href=\"https:\/\/www.google.com\/podcasts?feed=aHR0cDovL2ZlZWRzLnNvdW5kY2xvdWQuY29tL3VzZXJzL3NvdW5kY2xvdWQ6dXNlcnM6MzExOTM2MDEzL3NvdW5kcy5yc3M\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Google Podcasts<\/a>\u00a0of een andere podcastapp naar keuze.<\/p>\n<\/div>\n<p class=\"tekst\">Ik begon geld te besteden aan pilletjes en potjes voor \u2018rust\u2019 toen ik, afgestudeerd op het toppunt van de financi\u00eble crisis, niet aan een baan kwam. Ik lag wakker met zorgen over de huur, en hoe vaker ik bij de supermarktkassa het gevreesde biepje hoorde \u2013 <span class=\"Cursief\">saldo ontoereikend<\/span> \u2013 hoe meer de valeriaan naar me lonkte. Soms gingen er boodschappen van de band en kalmerende pilletjes bij. Ze hielpen trouwens niet, wat tot de verwarrende vaststelling leidde dat slaap weliswaar met geld te maken had, maar toch niet te koop was.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Slaap werd een interesse, misschien wel een obsessie. Het was alsof ik was verlaten door een geliefde om wie ik nooit veel had gemaald \u2013 totdat hij vertrok en ik moest vaststellen dat ik niet zonder kon. En hoe ik ook smeekte, terug kwam hij niet.<br \/>\nVandaar deze serie over slaap. In dit tweede deel onderzoek ik slaap in tijden van kapitalisme. In hoeverre is nachtrust te koop?<\/p>\n<h5>Totale overgave<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Slaap is een mysterie. Het overkomt ons, lijkt cruciaal maar valt niet af te dwingen. Het maakt ons kwetsbaar \u00e9n beschermt ons, het verlamt ons \u00e9n laat ons de meest waanzinnige avonturen beleven. Niet zo vreemd dus dat de westerse mens zich slaap ooit voorstelde als een god, groter dan wij. \u2019s Nachts liggen we \u2018in de armen van Morpheus\u2019 (overigens niet de god van de slaap, maar die van de droom. De slaap kwam voor rekening van Hypnos, Morpheus\u2019 vader). Alsof we elke nacht weer even een hulpeloze zuigeling zijn.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Die machtsverhouding past wel; slaap vraagt om totale overgave, maar laat zich zelf nooit dwingen.<br \/>\nAls kind hoorde ik nog weleens iets over Klaas Vaak, het zandmannetje dat ons slaap in de ogen kwam strooien. Als personage heel wat minder formidabel, maar alsnog een autonoom figuur van onberekenbaar komen en gaan. Je wist niet zeker of en wanneer hij de moeite zou nemen voor een bezoek, maar je kon er toch niets aan doen en tijdens het wachten droomde je weg.<\/p>\n<blockquote><p>In gedachten loopt ze de dingen na die ze morgen absoluut moet doen, en die na deze rotnacht wel zullen mislukken.<\/p><\/blockquote>\n<h5>Ongrijpbaar<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Vandaag hebben we een andere voorstelling van slaap. Typ dat woord in in Google en je ziet al snel tientallen varianten op hetzelfde beeld: een man of vrouw tussen kraakwitte lakens, in een helverlichte dan wel schemerblauwe kamer, die in wanhoop naar haar nachtkastje kijkt, waar de camera heeft scherpgesteld op de kwaadaardig rode lampjes van een radiowekker. Ze ligt af te tellen: vier uur nog tot de wekker, drie, twee\u00ebnhalf.<\/p>\n<p class=\"tekst\">In gedachten loopt ze de dingen na die ze morgen absoluut moet doen, en die na deze rotnacht wel zullen mislukken. Met elk verloren uur verliest ze een IQ-punt. Tenzij ze nog even slaapt, maar kijk, nog twee uur te gaan, ze <span class=\"Cursief\">moet<\/span> slapen, als het nu niet lukt dan hoeft het niet meer, ze heeft gelezen dat een volledige slaapcyclus anderhalf uur duurt. Soms stopt ze haar hoofd onder het kussen of grijpt met beide handen naar haar haar.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Deze archetypische slaper vormt het spiegelbeeld van degene die de zoekopdracht invoerde. Wie de slaap kan vinden, googelt hem niet; juist het zoeken naar rust maakt die rust zo ongrijpbaar.<\/p>\n<h5>Slaap of sterf<\/h5>\n<p class=\"tekst\">De laatste jaren is slaap steeds minder iets wat ons overkomt en steeds meer iets wat we <span class=\"Cursief\">doen<\/span>. De toenemende berichtgeving over de gevolgen van slaapgebrek, en het alarmisme waarin die boodschap vaak gegoten wordt (<span class=\"Cursief\">slaap of sterf!)<\/span>, maakt dat de meesten van ons de lijstjes met tien tips voor een betere nachtrust wel kunnen dromen. Een regelmatig dag-nachtritme aanhouden, voldoende bewegen maar niet vlak voor bedtijd, pas op met alcohol en cafe\u00efne, installeer een blauwlichtfilter op je scherm, lees een boek voor het slapengaan, warm bad, koele kamer, en wel uit bed komen als het niet lukt, denk aan Pavlov. Denk aan niets. Ontspan.<\/p>\n<blockquote><p>\u2018Slaap\u2019 is tegenwoordig het metersbrede schap bij de drogist, waar je melatonine, valeriaan en andere rustgevende pillen uit pakt, aangevuld met oogmaskers en oordopjes.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Slaap is een activiteit waar we ons op voorbereiden en die we vervolgens meten, al dan niet met FitBit of ActiGraph, om bij ontwaken te checken: heb ik de acht uur gehaald, of dan toch tenminste de zeven? Nachtrust is iets moeizaams geworden, een sport met zijn eigen gadgets en doping.<\/p>\n<p class=\"tekst\">In plaats van Morpheus of het zandmannetje is \u2018slaap\u2019 nu het metersbrede schap bij de drogist, waar je melatonine, valeriaan en andere rustgevende pillen uit pakt, aangevuld met oogmaskers en oordopjes. En als dat allemaal niet helpt, regel je ergens wietolie of je haalt iets bij de huisarts. Slaap past in je handpalm.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Een op de tien Nederlanders \u2013 circa 1,7 miljoen mensen \u2013 gebruikt een slaap- of kalmeringsmiddel. Dat meldt de Stichting Farmaceutische Kengetallen (SFK), die cijfers bijhoudt voor het gebruik van deze zogeheten benzodiazepines, waaronder bijvoorbeeld zopiclone, oxazepam en temazepam. Het onderscheid tussen slaap- en kalmeringsmiddelen valt niet scherp te trekken, laat een woordvoerder van de SFK schriftelijk weten. Immers, een onrustig persoon slaapt vaak slecht, en de SFK weet niet voor welke klacht elk medicijn precies wordt uitgeschreven.<\/p>\n<a data-ga-category=\"embedded-article\" data-ga-action=\"clicked\" data-ga-label=\"\" href=\"https:\/\/www.vn.nl\/hoe-slapen-een-prestatie-werd\/\" class=\"article-embed article-embed--left article-embed--new\"><span class=\"article-embed__image\" style=\"background-image:url(https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/fly-images\/433509\/Vrij_Nederland_Bregje_Thumbnail-520x520-cc.jpg);\"><\/span><span class=\"article-embed__content\"><span class=\"article-embed__read-more\">Lees ook<\/span><span class=\"article-embed__title\">Wie bepaalt er hoeveel slaap we nodig hebben?<\/span><span class=\"article-embed__date\">25 mei 2019<\/span><\/span><\/a>\n<p class=\"tekst\">Sinds de overheid een ontmoedigingsbeleid voert vanwege het hoge verslavingsrisico en de bijwerkingen daalt het gebruik van benzodiazepines (die gebruikers nu voor ruwweg de helft zelf moeten betalen) jaarlijks met ongeveer 1,7 procent. Maar dan nog werden er in 2017 161,5 miljoen standaarddagdoseringen uitgeschreven.<br \/>\nBelgi\u00eb grijpt nog vaker naar de slaap- en kalmeringspillen: daar worden <span class=\"Cursief\">dagelijks <\/span>zo\u2019n 1,2 miljoen doses uitgekeerd. Onze zuiderburen horen daarmee tot de grootste gebruikers wereldwijd.<\/p>\n<h5>Symptoombestrijding<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Ook buiten de huisarts om gebruiken we volop hulpmiddelen om te ontspannen.<\/p>\n<blockquote><p>Gangbare pillen maken je bewusteloos, maar bewusteloosheid is geen slaap.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Marktonderzoekbureau Info2Action stelt dat in Nederland zo\u2019n 17 procent van de bevolking haar toevlucht neemt tot zelfzorgproducten verkregen via internet, bij de drogist, apotheek of natuurwinkel. Per jaar geven Nederlanders zo\u2019n 51 miljoen euro uit aan rustgevende middelen zoals valeriaan, melatonine en CBD-olie.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Slaap lijkt misschien gekrompen tot een tablet in een doordrukfolie \u2013 maar pas op, dat is een schijnbeweging. Wie moeilijk slaapt, zal net als ik al hebben vastgesteld: er is tot op heden geen middel verkrijgbaar, legaal of anderszins, dat natuurlijke slaap opwekt of haar kan vervangen. De gangbare pillen maken je bewusteloos, maar bewusteloosheid is geen slaap.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Eus van Someren, hoofd van de afdeling Slaap en Cognitie van het Nederlands Herseninstituut, legt uit: \u2018Benzodiazepines zorgen ervoor dat een van de signaalstoffen in het brein, gaba, een sterker effect heeft. Gaba onderdrukt communicatie in je brein. Eerder dan een slaapmiddel is zo\u2019n pil een anti-waakmiddel. Het zal je niet de slaap geven die je normaal gesproken zou hebben, en neemt ook niet de oorzaak van je slapeloosheid weg.\u2019 Symptoombestrijding dus.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Ook de Britse slaaponderzoeker Matthew Walker waarschuwt in zijn recente boek <span class=\"Cursief\">Why We Sleep <\/span><span class=\"Cursief\">voor<\/span> het gebruik van slaapmiddelen. De modernste producten, zoals zolipdem (Ambien) of eszopiclone (Lunesta), produceren weliswaar iets dat qua hersengolven wel wat op slaap lijkt, maar het resultaat mist de trage hersengolven van natuurlijke nachtrust. De nadelen wegen bovendien zwaar.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Waar slaap het geheugen versterkt, zorgt het middel Ambien bijvoorbeeld juist voor het verslappen van de verbindingen tussen neuronen \u2013 en dus eerder voor vergeetachtigheid. Daarnaast veroorzaken de middelen rebound insomnia, een ontwenningsverschijnsel, waardoor de slapeloze sneller opnieuw naar de pillen grijpt: en hop, er is een vicieuze cirkel. Intussen slapen de meeste mensen m\u00e9t slaappil nauwelijks meer dan ze zonder zouden doen, en het beperkte effect d\u00e1t de pillen hebben, is niet groter dan dat van een placebo, schrijft Walker. Een placebo heeft alleen geen kankerverwekkende eigenschappen, veel slaapillen w\u00e9l.<\/p>\n<blockquote><p>Hoe vaker ik een pilletje nam, des te verder slonk mijn vertrouwen in mijn eigen vermogen om weg te dommelen.<\/p><\/blockquote>\n<h5>Een nieuwe knechting<\/h5>\n<p class=\"tekst\">En toch boekte de fabrikant van Ambien in twee jaar tijd vier miljard dollar winst, de zwarte markt niet meegerekend. Hoe kan het dat iets dat zo slecht werkt toch zoveel geld oplevert?<\/p>\n<p class=\"tekst\">Ik weet uit ervaring hoe groot de opluchting kan zijn wanneer je het bittere pilletje wegslikt, wetend dat je de nachtelijke strijd nu kunt opgeven. Je slaapt misschien niet helemaal, maar je zult tenminste niet hoeven meemaken hoe de tijd vooruit kruipt, tergend traag tijdens de eenzaamste uren, waarin de wereld op zijn duisterst is. Op die momenten is zo\u2019n pil een kleine witte noodknop.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Maar de aanvankelijke bevrijding wordt al snel een nieuwe knechting. Er was een tijd dat ik die noodknop altijd achter de hand <span class=\"Cursief\">moest <\/span>hebben. Als ik mijn slaappillen vergeten was wanneer ik ergens ging logeren, sloeg de paniek me al bij voorbaat om het hart. Hoe vaker ik een pilletje nam, des te verder slonk mijn vertrouwen in mijn eigen vermogen om weg te dommelen. Bovendien was ik de volgende dag vaak somberder en angstiger dan wanneer ik gewoon wakker had gelegen. Maar zolang zo\u2019n pil de enige uitweg leek uit het holst van de nacht, nam ik die chemische kater voor lief; en dat ik die pillen zelf moest betalen, kon me ook niet schelen.<\/p>\n<h5>\u2018Trage euthanasie\u2019<\/h5>\n<p class=\"tekst\">De markt voor nachtrust houdt niet op bij pillen en supplementen. Van traag ademende kussentjes die hun bedgenoot moeten kalmeren, elektrische haarbanden die trage slaap-hersengolven moeten stimuleren en machines die rustgevende ruis produceren die precies is aangepast aan jouw individuele hersenactiviteit, tot supersonische matrassen en brillen die ons kunstlicht filteren: de commercialisering van slaap kent vele vormen.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Het is onthullend om te kijken naar de slogans waarmee zulke slaaphulpproducten worden aangeprezen. Er staat veel op het spel, dat is wel duidelijk. Eigenlijk gaat het om je leven.<br \/>\n\u2018Slaap beter, leef langer. Hoe beter de kwaliteit van je slaap, des te langer leef je.\u2019 (Van de website Ergogenics.org, gevolgd door juichberichten over het supplement melatonine.)<br \/>\nEen pulserend kussen dat trage ademhaling moet stimuleren, heeft als leuze: \u2018Slaap goed, leef goed.\u2019<br \/>\nEen matras: \u2018Slaap. Leef! Elk uur telt.\u2019 (Van de site met de aanlokkelijke naam zekerslapen.nl, die verder meldt: \u2018Om echt lekker te slapen moet alles kloppen.\u2019 En elders: \u2018Per uur te weinig slaap verlies je ongeveer \u00e9\u00e9n IQ-punt.\u2019 Bovendien leef je korter, krijgt de consument te verstaan.)<\/p>\n<p class=\"tekst\">Reclame biedt ons vaak te koop aan wat het ons in dezelfde beweging ontneemt. Reclame zegt: h\u00e9, sukkel, je hebt dof en futloos haar, maar voor tien euro krijg je je zelfvertrouwen terug in de vorm van deze shampoo. Of het zegt: je krijgt kanker van dat wakker liggen, maar geen zorgen, voor zeshonderd euro heb je een matras dat je \u2019s nachts geruststelt. Maar het geboden soelaas is minder duurzaam dan de gezaaide twijfel. De onderliggende boodschap is immers: hoe denk je dat je zonder producten zult kunnen slapen? Om echt lekker te slapen moet immers \u2018alles kloppen\u2019.<\/p>\n<blockquote><p>Hoe harder we ons best doen om te slapen, hoe minder het zal lukken. En hoe minder het lukt, hoe dieper we bereid zijn in de buidel te tasten om die ongrijpbare slaap t\u00f3ch te forceren.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">In hun alarmisme volgen producenten overigens slaapwetenschappers als Walker, die slaaptekort gelijkstelt aan \u2018trage euthanasie\u2019. Nou, welterusten.<\/p>\n<h5>Waardeloos voor slapelozen<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Werken al die spullen eigenlijk? Misschien zijn ze ontspannend voor wie van zichzelf wel goed slaapt, zegt Eus van Someren (Nederlands Herseninstituut). \u2018Maar het probleem is: de marketing van slaapgadgets richt zich heel vaak op slapelozen. Neem de somnox, dat boonvormige kussentje dat je ademhaling meet en dan probeert om je rustiger te laten ademen, door te krimpen en uit te zetten op een iets lager tempo dan het jouwe. Prachtig idee. Maar niet voor slapelozen. Dat zijn mensen bij wie alle zintuigen al heel erg op scherp staan. Zodra er iets verandert in het ritme van dat kussentje zijn die mensen weer wakker. Ik denk dat het voor hen niet gaat werken \u2013 sterker nog: ik denk dat het de zoveelste teleurstelling wordt, w\u00e9\u00e9r iets dat niet helpt. Hetzelfde geldt voor fitbits en andere meetapparatuur. Die zijn best redelijk voor goede slapers, maar waarschijnlijk waardeloos voor slapelozen.\u2019<\/p>\n<p class=\"tekst\">Hameren op de juiste producten en de juiste slaaphygi\u00ebne suggereert dat je slaap in de hand kunt hebben. In werkelijkheid is slaap nog altijd even ongrijpbaar, en wij dingen slaafser dan ooit naar zijn gunsten.<br \/>\nHoe harder we ons best doen om te slapen, hoe minder het zal lukken. En hoe minder het lukt, hoe dieper we bereid zijn in de buidel te tasten om die ongrijpbare slaap t\u00f3ch te forceren.<br \/>\nDe ironie is: juist mensen <span class=\"Cursief\">zonder<\/span> diepe buidel zijn kwetsbaar voor verstoorde slaap.<\/p>\n<h5>Geldzorgen<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Het CBS deed in 2017 onderzoek naar slaapproblemen bij Nederlanders. Van de mensen uit het hoogste kwintiel \u2013 de 20 procent huishoudens met de hoogste inkomens \u2013 had 16 procent slaapproblemen. In het laagste kwartiel was dat percentage bijna twee keer zo hoog. Slaapproblemen en gezondheidsproblemen gaan daarbij hand in hand. Mensen uit de laagste inkomensgroep rapporteren twee keer zo vaak een slechte gezondheid als mensen uit de hoogste inkomensgroep \u2013 en bij die mindere gezondheid horen in 43 procent van de gevallen slaapproblemen.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Bovendien hebben mensen uit de laagste inkomensgroep bijna anderhalf keer vaker een langdurige aandoening en zijn ze drie keer vaker psychisch ongezond \u2013 en van de mensen die psychische klachten hebben, kampt dan weer 56 procent met slaapproblemen. Opvallend is verder dat vrouwen ruim anderhalf keer zo veel slaapklachten rapporteren als mannen.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Hetzelfde geldt voor opleidingsniveau. Hoe lager je bent opgeleid, hoe groter je kans op slechte slaap. Het hoogste opleidingsniveau correleert met het laagste percentage slaapproblemen (21,8 procent), het laagste opleidingsniveau juist met het hoogste percentage slaapproblemen (38,4 procent), concludeerde een Nederlandse epidemiologische studie uit 2016. Ook in Belgi\u00eb geldt: hoe lager men opgeleid is, hoe hoger de kans op een slaapstoornis. Hetzelfde geldt voor inkomen, en beide factoren blijven overeind na controle voor andere sociodemografische variabelen.<br \/>\nSlaapproblemen en geld: hoezo zouden die samenhangen?<\/p>\n<p class=\"tekst\">In het gedicht <span class=\"Cursief\">Insomnia <\/span>beschrijft de Amerikaanse schrijver Michael Dana Gioia hoe iemand \u2019s nachts ligt te luisteren naar de geluiden van zijn huis. In gedachten loopt hij alles langs wat hij nog aan dat huis moet doen en alle andere dingen waarin hij tekortschiet. Machteloos hoort hij toe hoe zijn leven verbrokkelt. Hij luistert naar het kraken van de muren waar een zware hypotheek op rust, het gekerm van versleten bezittingen&#8230; <span class=\"Cursief\">Pipes clanking, water running in the dark, \/ the mortgaged walls shifting in discomfort \u2026 the murmur of property, of things in disrepair, \/ the moving parts about to come undone.<\/span> <span class=\"Cursief\">(Pijpen tikken, water stroomt in het donker, \/ de muren kermen ongemakkelijk onder hun hypotheek \u2026 het gemompel van bezittingen, van dingen die kapot zijn, \/ de losse onderdelen die bijna uit elkaar vallen.)<\/span><\/p>\n<blockquote><p>Wie minder geld op de bank heeft, is ook minder weerbaar tegen de eisen die ons huidige economische systeem stelt aan werknemers.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Geldzorgen kunnen je nachtrust ondermijnen. Dat suggereert bijvoorbeeld het feit dat voedselonzekerheid \u2013 een teken van armoede \u2013 correleert met slechte slaapkwaliteit. Zo hebben Amerikanen die in voedselonzekerheid leven, vaker moeite in slaap te komen en in slaap te blijven, worden ze vroeger wakker en hebben ze vaker onverkwikkende slaap, blijkt uit onderzoek van de Universiteit van Pennsylvania.<\/p>\n<h5>Constant beschikbaar<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Maar er zijn ook praktische redenen waardoor je met minder geld vaak minder slaapt. Wie minder geld op de bank heeft, is ook minder weerbaar tegen de eisen die ons huidige economische systeem stelt aan werknemers.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Zoals onregelmatige werktijden, die een regelmatig ritme \u2013 zo cruciaal voor goede slaap \u2013 knap lastig maken. In de 24-uurssamenleving zijn ze eerder regel dan uitzondering. In Nederland werkt 53,6 procent wel eens \u2019s avonds; ruim een kwart doet dat regelmatig. Zo\u2019n 10 procent van de Nederlanders werkt regelmatig \u2019s nachts. En ruim tweederde werkt over. Dat blijkt uit de Nationale Enqu\u00eate Arbeidsomstandigheden 2018. En dat is een brede trend: nog geen kwart van de Europese werknemers heeft een regelmatig negen-tot-vijf werkrooster. Een vijfde draait wel eens nachtdiensten.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Lager opgeleiden draaien vaker een nachtdienst of onregelmatige uren. Ze zijn bovendien vaker werkloos. Al die dingen correleren met slaap: wie een regelmatige baan heeft, heeft in 25,2 procent van de gevallen last van slaapverstoring; voor mensen in ploegendienst is dat 38,7 procent en voor mensen zonder betaald werk zelfs 39,8 procent.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Om te kunnen meekomen in de wereldwijde competitie moet een werknemer flexibel zijn. Constant beschikbaar, desnoods \u2019s nachts of in de pas met een andere tijdzone. \u2018Tijd voor menselijke rust en regeneratie is nu domweg te duur om structureel mogelijk te zijn binnen het huidige kapitalisme,\u2019 stelt de Amerikaanse essayist Jonathan Crary in zijn pamflet <span class=\"Cursief\">24\/7<\/span>. De continue productie en consumptie die de neoliberale 24-uurseconomie afdwingt, is simpelweg onverenigbaar met de biologische eigenschappen van de mens, zoals behoefte aan een vast dag-nacht-ritme en rust.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Dus terwijl de duurdere werknemers slaapcursussen en ActiGraphs krijgen, moet de dienstenjobber steeds vaker goochelen met haar uren om toch nog ergens een tuk te kunnen doen. Het flexetariaat wordt ook het insomnariaat, met alle mentale en fysieke gevolgen van dien.<\/p>\n<blockquote><p>Om te kunnen meekomen in de wereldwijde competitie moet een werknemer flexibel zijn. Constant beschikbaar, desnoods \u2019s nachts of in de pas met een andere tijdzone.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Voor je slaap en je verdere gezondheid is dat geen goed nieuws. De WereldGezondheidsOrganisatie heeft nachtdienstwerk zelfs geclassificeerd als \u2018waarschijnlijk kankerverwekkend\u2019, zo overtuigend zijn de wetenschappelijke bewijzen dat slaapverstoring kanker kan helpen veroorzaken.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Matthew Walker schrijft: \u2018Als slaap een medicijn was, met evenveel bewezen effecten als een goede nachtrust, dan zouden de aandelen van het farmaceutische bedrijf dat dit medicijn had uitgevonden, door het dak gaan.\u2019<br \/>\nMaar de prijs van slaap <span class=\"Cursief\">gaat <\/span>door het dak, in die zin dat grote groepen mensen zich niet genoeg nachtrust kunnen veroorloven.<\/p>\n<h5>Impulsiever<\/h5>\n<p class=\"tekst\">De ideale werknemer heeft geen slaap nodig. En wie geen slaap krijgt, is de ideale consument. Hij of zij heeft niet alleen meer tijd om te consumeren, maar ook meer zin.<\/p>\n<p class=\"tekst\">\u2018Mensen die te weinig slapen, vertonen allerlei compensatiegedrag. Ze zitten heel de tijd met hun voet te wippen om wakker te blijven. En ze gaan meer eten, meer online, meer koffie drinken, meer suiker gebruiken,\u2019 zegt slaaponderzoeker Els van der Helm.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Dat je meer trek hebt, heeft een aanwijsbare hormonale oorzaak. Bij slaaptekort daalt de concentratie van het hormoon (leptine) dat onze hersenen het signaal geeft dat we genoeg hebben gegeten, terwijl het \u2018geef me meer\u2019-stofje (ghreline) juist <span class=\"Cursief\">stijgt.<\/span> Vandaar dat wie te weinig slaapt, meer vraatzucht vertoont en minder zelfbeheersing.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Van der Helm: \u2018Slaaptekort weegt bijzonder zwaar voor je prefrontale cortex, een hersengebied dat verantwoordelijk is voor complexe cognitieve taken zoals plannen en redeneren. Bovendien lijkt een van de belangrijke functies van die prefrontale cortex het afremmen van je emotionele centrum, de amygdala. Wie slecht geslapen heeft, reageert daarom impulsiever en heeft minder zelfbeheersing.\u2019 Verschillende kleine studies suggereren dat proefpersonen die wakker zijn gehouden, de volgende dag meer geld uitgeven, vooral aan junkfood, en meer impulsaankopen doen.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Ik kan me hier wel wat bij voorstellen. Als ik moe ben, koop ik bijvoorbeeld vaker koffie of zoetigheid en ben ik veel sneller bereid om werk waar ik zelf te lamlendig voor ben, uit te besteden \u2013 bijvoorbeeld door afhaaleten te kopen, ook al is dat duurder.<\/p>\n<h5>Cognitieve achterstand<\/h5>\n<p class=\"tekst\">En dan zijn er nog de indirectere manieren waarop slaapdeprivatie financi\u00eble gevolgen kan hebben: via de schakel van \u2018opleiding\u2019 bijvoorbeeld.<\/p>\n<blockquote><p>Kinderen uit de lagere inkomensgroepen krijgen chronisch minder slaap dan die uit de rijke gezinnen<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Meer slapen is goed voor je IQ. De bedenker van de IQ-test, psycholoog Lewis Terman, ontdekte al in de jaren twintig van de vorige eeuw dat de intellectuele prestaties van kinderen toenamen naarmate ze meer sliepen, en dat wordt bevestigd door modern onderzoek. Zo bleek uit een langlopende studie onder vijfduizend Japanse schoolkinderen dat degenen die langer sliepen betere cijfers haalden.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Onregelmatige of te korte nachtrust leidt al bij zevenjarigen tot een cognitieve achterstand, bleek uit grootschalig Brits onderzoek. Dat staat los van genetische aanleg: ook voor eeneiige tweelingen van wie de een langer slaapt dan de ander, geldt dat de langere slaper, tegen de tijd dat de tweeling tien jaar is, beter scoort op lees- en begripstestjes en een groter vocabulaire heeft.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Dit principe geldt natuurlijk ook bij ons. Kinderen die minder slapen, hebben meer gedragsproblemen en presteren cognitief slechter, melden het Nederlands Centrum Jeugdgezondheid (NCJ) en het Trimbos-instituut. En, voegen ze toe, over het algemeen slapen kinderen van gegoede of hoogopgeleide ouders m\u00e9\u00e9r. Daarnaast slapen kinderen met een Nederlandse achtergrond langer dan degenen met een niet-Nederlandse achtergrond; kinderen met een Turkse of Marokkaanse achtergrond slapen het kortst.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Kinderen uit de lagere inkomensgroepen krijgen chronisch minder slaap dan die uit de rijke gezinnen, blijkt ook uit Amerikaans onderzoek, al was het maar omdat hun ouders vaak vroeger uit de veren moeten en ze langere forenstijden hebben naar hun werk of school.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Als kinderen die langer slapen het beter doen op school, dan dreigt dat de sociale mobiliteit die onderwijs biedt te verkleinen. Zo wordt slaapgebrek een van de bouwsteentjes van een nieuwe, statische klassenmaatschappij.<br \/>\nSlaap is misschien niet te koop bij de Etos, het is w\u00e9l een kwestie van geld.<\/p>\n<div class=\"info-box\">\n<p>Lees\u00a0<a href=\"https:\/\/www.vn.nl\/slapeloosheid-nachtelijk-probleem\/\">hier deel 3<\/a> van deze serie, over de vraag: is slapen wel een nachtelijk probleem?<\/p>\n<\/div>\n<div class=\"info-box\">\n<p>Deze publicatie is tot stand gekomen met steun van het <a href=\"http:\/\/www.fondsbjp.nl\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Fonds Bijzondere Journalistieke Projecten<\/a>\u00a0.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Schrijver Bregje Hofstede slaapt slecht. Al jaren. En ze is bepaald niet de enige. Voor Vrij Nederland onderzoekt ze wat ons wakker houdt, en wat dat met ons doet. In deze tweede aflevering: slaap in tijden van kapitalisme. Is nachtrust te koop?<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-436887","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-leven"],"acf":[],"author_name":"Bregje Hofstede","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/436887","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=436887"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/436887\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Bregje Hofstede","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=436887"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=436887"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}