De Notre-Dame in Parijs, die vorige maand nog een grote brand moest doorstaan, is door de geschiedenis heen voor van alles ingeschakeld. Als symbool van Frankrijk gebruikten koningen, bisschoppen, parlementari\u00ebrs, demonstranten, gelovigen en revolutionairen de kerk voor hun eigen belangen. Daar vonden de belangrijke momenten in de geschiedenis van Frankrijk plaats.<\/p>\n
Een van de mindere momenten was een dag in november, 1793. Op die dag werd de kerk uitgeroepen tot Tempel van de Rede. Dat was op het hoogtepunt van de Terreur tijdens de Frans Revolutie. In processie werd op die dag de Godin van de Rede de kerk binnengeleid, gekleed in een hemelsblauwe jas en getooid met een rode muts. Er werd een plechtige Eredienst van de Rede gehouden terwijl op de Place de la R\u00e9volution de guillotine zijn werk bleef doen.<\/p>\n
Deze zwarte bladzijde uit de geschiedenis van Frankrijk, georganiseerd door de meest radicale vleugel van de revolutionaire jacobijnen, maakte een eigenschap te schande waar gedurende de hele achttiende eeuw door de intelligentste koppen pleidooien voor waren gehouden: de rede, het gebruik van het verstand, het middel dat voor meer rechtvaardigheid, meer vrijheid, minder bijgeloof, meer gelijkheid en zo mogelijk meer broederschap zou zorgen.<\/p>\n
Sinds de Franse Terreur is maar al te bekend dat de rede, het kroonjuweel van de Verlichting en de wetenschap verkeerd gebruikt kan worden.<\/p><\/blockquote>\n
Op die dag in november had een pervertering van het redelijke denken plaats, verwrongen door de ambitie om af te rekenen met alle niet-revolutionaire politici, ambtenaren en burgers. Een half jaar later werd een van de aanstichters van de pervertering, Robespierre, zelf onthoofd.<\/p>\n
Denken met de liniaal<\/h5>\n
Sindsdien is maar al te bekend dat het kroonjuweel van de Verlichting en de wetenschap, de rede, de ratio, verkeerd gebruikt kan worden. Wanneer de ratio tot hard rationalisme verwordt, loopt de ratio het gevaar al te systematisch, machinaal en rigide toegepast te worden. Dan ontstaat bureaucratie, denken in beton, vrijheid beperkende wetgeving, straffe regelgeving, overdreven punctualiteit, gebrek aan soepelheid, hokjesdenken. En louter denken in logische, instrumentele en economische termen, in efficiency, functionaliteit en methodiek.<\/p>\n
Het is denken met de liniaal, vinden dat alleen meten weten is. Geen wonder dat in het laatste kwart van de achttiende eeuw de romantiek ontstond, te beginnen met de beweging van de spreekwoordelijke Sturm und Drang waarin de jeugdige Goethe, Schiller en Herder het gevoel de voorrang gaven.<\/p>\n
Het is denken met de liniaal, vinden dat alleen meten weten is.<\/p><\/blockquote>\n
Uitvloeisels van het doorgedraaide rationalisme werden het communisme, r\u00fccksichtslos kapitalisme en, gecombineerd met irrationalisme en racisme, het nationaalsocialisme. Volgens Theodor Adorno en Max Horkheimer in hun boek De dialectiek van de Verlichting <\/em>hoefde het rationalisme niet eens geperverteerd te zijn om funest te zijn geweest voor de hele westerse samenleving. Daarin was het rationalistische instrumentele en functionalistische denken de boventoon gaan voeren. Dat zorgde ervoor dat alleen maar in economische patronen, en dus ten koste van de natuur en de mens, werd gedacht. Alles werd onderschikt aan de ongebreidelde vooruitgang.<\/p>\n
Tegen de verlichte mondigheid<\/h5>\n
De romantiek zou men een milde reactie op het rationalisme van de Verlichting kunnen noemen. Er was ook nog een radicalere reactie in de vorm van wat de \u2018contra-Verlichting\u2019 is gaan heten, vertegenwoordigd door conservatieven als Edmund Burke en Johann Gottfried Herder, J.G. Hamann en de extreme Joseph de Maistre. Zij zijn de voorlopers van wat nu nieuw- of alternatief-rechts wordt genoemd.<\/p>\n
In de achttiende eeuw waren ze tegen de verlichte mondigheid van de mens en voor gehoorzaamheid aan hogere instanties, tegen het kosmopolitisme en voor een uitgesproken nationale identiteit, tegen de menselijke autonomie en voor denken in (religieuze of folkloristische) gemeenschappen.<\/p>\n
Deze contra-Verlichting zien we in hedendaagse gedaante terug in de nieuw-rechtse bewegingen die overal in Europa opduiken, tot in de autoritaire regeringen van Hongarije, Polen, Oostenrijk en Itali\u00eb. Ze zijn ook aanwezig in Irrationality, <\/em>het boek van Justin E. H. Smith over \u2018de geschiedenis van de donkere kant van de rede.\u2019 Een echte geschiedenis van die donkere kant is het jammer genoeg niet, meer een verzameling hoofdstukken over van alles wat met de hedendaagse afwezigheid van het gebruik van de rede of het verstand te maken heeft.<\/p>\n\n