{"id":428983,"date":"2019-05-06T03:26:55","date_gmt":"2019-05-06T01:26:55","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=428983"},"modified":"2020-01-14T11:13:53","modified_gmt":"2020-01-14T10:13:53","slug":"startup-lifestyle-berlijn","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/startup-lifestyle-berlijn\/","title":{"rendered":"Hoe de startup-lifestyle Berlijn ongelijker maakt"},"content":{"rendered":"<div class=\"info-box\">\n<p><iframe src=\"https:\/\/w.soundcloud.com\/player\/?url=https%3A\/\/api.soundcloud.com\/tracks\/616397127&amp;color=%23ff5500&amp;auto_play=false&amp;hide_related=true&amp;show_comments=false&amp;show_user=true&amp;show_reposts=false&amp;show_teaser=true\" width=\"100%\" height=\"166\" frameborder=\"no\" scrolling=\"no\"><\/iframe><br \/>\nGeen tijd of geen zin om te lezen? Je kunt dit verhaal ook beluisteren. Blendle Audio heeft het voorgelezen.<\/p>\n<\/div>\n<p>Country Manager France. Aan de vooravond van haar eerste werkdag spreekt Mathilde Ramadier haar nieuwe titel een paar keer hardop uit. Het is maart 2013, Ramadier woont al een tijd in Berlijn en heeft na verwoed zoeken eindelijk een baantje gevonden om haar schrijversbestaan mee te financieren. Een baantje? Een baan! Als countrymanager<i> <\/i>zal ze zich inzetten voor een kersverse startup die de hedendaagse kunstwereld ingrijpend wil veranderen.<\/p>\n<p>De vacature vroeg om een drietalige Master of Arts met relevante werkervaring en een stressbestendig karakter. Haar Franse afkomst was een pre. De startup, zo lichtte de HR-manager in het sollicitatiegesprek via Skype toe, was op zoek naar een team van internationale en innovatieve <i>game changers<\/i>. Vlak voor ze haar laptop uitzette, kreeg Ramadier nog een mailtje van de CEO, die ze op dat moment nog niet ontmoet had. Hij heette haar welkom bij <i>the family of winners<\/i>.<\/p>\n<p>Al snel zou blijken dat er in de familie geen plaats is voor opstandige dochters.<\/p>\n<h5>Silicon Allee<\/h5>\n<p>\u2018De CEO was meestal onderweg,\u2019 vertelt Ramadier in een caf\u00e9 in Kreuzberg, \u2018maar we wisten wel precies wat hij at, wanneer hij sportte of met zijn hond speelde, want wij moesten natuurlijk alles wat hij deed <i>liken<\/i>. Vaak postte hij op Instagram foto\u2019s met CEO\u2019s van andere startups, in Brooklyn, Londen of Berlijn, dat viel uit het beeld nooit op te maken, want ze hebben overal dezelfde bakstenen muren, industri\u00eble lampen, Scandinavische design-tafels en natuurlijk een nonchalant opgehangen racefiets.\u2019<\/p>\n<p>Mathilde Ramadier werd in 1987 in Zuid-Frankrijk geboren, studeerde grafisch design en filosofie in Parijs en verhuisde daarna naar Berlijn.<\/p>\n<p>Haar eerste job bracht haar naar de Torstra\u00dfe, ooit een grauwe straat in de DDR, nu het hart van de \u2018<i>community of entrepreneurs<\/i>\u2019, die deze weg tussen Mitte en Prenzlauer Berg tot de Silicon Allee hebben gedoopt.<\/p>\n<blockquote><p>\u2018Country manager? Ha! Ik managede helemaal niets. Ik werd een robot die voor de algoritmen van Google werkte en dat was zo geestdodend, dat ik na een paar maanden een <i>bore-out <\/i>had.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p>Aanvankelijk vroeg Ramadier zich af of ze wel geschikt is voor zo\u2019n verantwoordelijke functie. \u2018Country manager? Ha! Ik managede helemaal niets. Ik moest voornamelijk data verzamelen in een Excelbestand en nieuwsbrieven vertalen naar het Frans. De content-productie mocht geen moment verslappen. Ik werd een robot die voor de algoritmen van Google werkte en dat was zo geestdodend, dat ik na een paar maanden een <i>bore-out <\/i>had.\u2019<\/p>\n<p>Tijdens <i>meetings <\/i>maakte ze haar bezwaren kenbaar, maar ze werd niet gehoord en nam ontslag. Aangezien de banen buiten de startup-scene in Berlijn niet voor het oprapen liggen, probeerde ze het nog eens, misschien had ze gewoon pech gehad\u2026<\/p>\n<h5>Salaris tussen de 500 en 1000 euro<\/h5>\n<p>Vier jaar en twaalf startups later maakt Ramadier in haar boek <i>Bienvenue dans le nouveau monde <\/i>de balans op. Ze beschrijft een wereld van constante controle en competitie, van dwingende superlatieven, een wereld waarin iedereen \u2018jong en hongerig\u2019 moet zijn en waarin de beste werknemer zich over zijn minst productieve collega moet ontfermen, omdat de baas in <i>magic <\/i>gelooft.<\/p>\n<blockquote><p>\u2018In een startup moet je constant happy zijn. Vaak loopt er zelfs een <i>happiness <\/i>manager rond. Alles is <i>great<\/i>, <i>awesome<\/i>, <i>cool<\/i> en <i>amazing<\/i>.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p>Hoewel Ramadier inmiddels kan leven van de pen, is ze nog steeds opvallend fel over de startup-cultuur, die haar heeft doen inzien hoe belangrijk woede is. \u2018In een startup moet je constant happy zijn. Vaak loopt er zelfs een <i>happiness <\/i>manager rond. Alles is <i>great<\/i>, <i>awesome<\/i>, <i>cool<\/i> en <i>amazing<\/i>. Iemand die ontslagen wordt, gaat \u201ceen nieuw avontuur\u201d aan. Deze woordkeuze verhult gebreken, onvrede, misstanden. Er is geen plaats meer voor verontwaardiging of woede en dat is gevaarlijk, want juist die gevoelens brengen verandering teweeg.\u2019<\/p>\n<p>Naast de taal stuiten de arbeidsomstandigheden haar tegen de borst. \u2018Alles draait om flexibiliteit, ook weer zo\u2019n eufemistische term. Wie voor zijn rechten opkomt, wordt een ambtenaarsmentaliteit verweten. Freelancen, meende een HR-manager, betekent vrijheid. Gezonde shakes en salades moeten je doen vergeten hoe weinig je betaald krijgt.\u2019<\/p>\n<p>Bij Ramadiers vaste aanstellingen schommelde haar salaris tussen de 500 en 1000 euro, voor freelance vertaalopdrachten kreeg ze 0,04 cent per woord. Deze bedragen gelden vooral voor de \u2018<i>creatives<\/i>\u2019, de technische en financi\u00eble medewerkers verdienen meestal meer.<\/p>\n<p>Daarnaast is ze sceptisch over het innovatieve vermogen van de gemiddelde startup. \u2018Hebben Airbnb, Uber en Foodora soms de wereld verbeterd?\u2019<\/p>\n<p>Je kunt natuurlijk ook andere voorbeelden noemen. Als we ons even tot Berlijn beperken: het audioplatform SoundCloud, de chemische startup DexLeChem, die de farmaceutische industrie wil verduurzamen, of de online marktplaats voor sociale projecten, betterplace.org.<\/p>\n<p>Daarnaast worden startups vaak geprezen om hun onderlinge samenwerking en vlakke hi\u00ebrarchie\u00ebn. Waar de onderknuppel in traditionele bedrijven de eerste paar maanden door collega\u2019s die twee keer zo oud zijn met duffe klusjes wordt afgescheept, cre\u00ebren twintigers in startups hun eigen leerschool. En trouwens, al die jonge mensen die naar Berlijn komen, die w\u00edllen toch in een startup aan de slag?<\/p>\n<figure id=\"attachment_429531\" aria-describedby=\"caption-attachment-429531\" style=\"width: 1280px\" class=\"wp-caption alignnone\"><img decoding=\"async\" class=\"size-image_1280 wp-image-429531\" src=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/GettyImages-628675936-1280x853.jpg\" srcset=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/GettyImages-628675936-320x213.jpg 320w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/GettyImages-628675936-640x427.jpg 640w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/GettyImages-628675936-1280x853.jpg 1280w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/GettyImages-628675936-1920x1280.jpg 1920w\" alt=\"startup\" width=\"1280\" height=\"853\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-429531\" class=\"wp-caption-text\">Dj Berlin Disaster treedt op tijdens de launchparty van Soundcloud Go. Foto:\u00a0Matthias Nareyek\/Getty Images.<\/figcaption><\/figure>\n<h5>Precaire startup-baantjes<\/h5>\n<p>Ramadier kwam indertijd om haar Duits te verbeteren. \u2018Maar eigenlijk ging ik naar Berlijn voor Berlijn. Ik was altijd al onder de indruk van de stad en ik heb lang gedacht dat het kapitalisme deze plek niet zo hard zou treffen, dat het een culturele stad zou blijven. Maar dat was waarschijnlijk na\u00efef.\u2019<\/p>\n<p>Volgens haar heeft de startup-scene de stad zo veranderd, dat ze zich afvraagt of ze er nog wel wil blijven.<\/p>\n<p>Is dit terecht, zijn startups een vloek voor Berlijn, de oorzaak van de stijgende huizenprijzen, de eenvormige glazen-toren-architectuur en de caf\u00e9s, pardon,<i> roasteries<\/i> die koffiezetten als levensfilosofie presenteren?<\/p>\n<blockquote><p>\u2018Startups zijn wankele bedrijfjes, ze lopen hoge risico\u2019s en worden met <i>venture capital<\/i> gefinancierd. Dit durfkapitaal biedt geen zekerheden en dat werkt door in de stedelijke ruimte.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p>De startup-lifestyle begint de stad zeker meer en meer vorm te geven, vindt lokaal politica Katalin Gennburg. Met name in voormalig Oost-Berlijn worden oude panden in rap tempo omgetoverd tot <i>coworking-spaces<\/i>. \u2018Startups zijn wankele bedrijfjes, ze lopen hoge risico\u2019s en worden met <i>venture capital<\/i> gefinancierd. Dit durfkapitaal biedt geen zekerheden en dat werkt door in de stedelijke ruimte.\u2019<\/p>\n<p>Gennburg (35) behaalde twee jaar geleden een verrassende overwinning in het kiesdistrict Treptow-K\u00f6penick. Dit leverde haar een zetel op in het Berlijnse <i>Abgeordnetenhaus<\/i>, waar ze ook woordvoerder stadsontwikkeling &amp; <i>smart city<\/i> is voor haar partij, Die Linke.<\/p>\n<p>\u2018Mensen verliezen hun woning omdat huiseigenaren liever tijdelijke huurcontracten aangaan met expats en kleine ondernemers worden verdrongen door grotere ketens die zich op een internationaal publiek richten. Werkgelegenheid was altijd al een groot thema in Berlijn en dat is het helaas nog steeds. Veel mensen zwichten dus voor precaire startup-baantjes.\u2019<\/p>\n<a data-ga-category=\"embedded-article\" data-ga-action=\"clicked\" data-ga-label=\"\" href=\"https:\/\/www.vn.nl\/dakloze-jongeren-berlijn\/\" class=\"article-embed article-embed--left article-embed--new\"><span class=\"article-embed__image\" style=\"background-image:url(https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/fly-images\/416823\/ANP-53649801-thumbnail_preview-520x520-cc.jpg);\"><\/span><span class=\"article-embed__content\"><span class=\"article-embed__read-more\">Lees ook<\/span><span class=\"article-embed__title\">Jong en dakloos: in Berlijn drukt de oververhitte huizenmarkt jongeren de straat op<\/span><span class=\"article-embed__date\">9 januari 2019<\/span><\/span><\/a>\n<h5>De \u2018kloonkoningen\u2019<\/h5>\n<p>Uit een studie van het Institut f\u00fcr Strategieentwicklung (ISFE) blijkt dat startups inderdaad een steeds belangrijkere rol spelen op de Berlijnse arbeidsmarkt. Volgens het ISFE is een startup (1) een onderneming die niet ouder is dan vijf jaar, (2) zonder internet niet kan bestaan, (3) onafhankelijk is en (4) een <i>scalable business model <\/i>heeft. Een startup moet in korte tijd en met relatief lage kosten exponentieel kunnen groeien, de zogeheten \u2018schaalbaarheid\u2019 van het bedrijfsplan is essentieel voor investeerders. Een deel van de startups wil met disruptieve innovaties bestaande bedrijfsmodellen en markten ontwrichten (zoals de komst van de dvd ooit het einde van de videoband betekende).<\/p>\n<p>In 2012 voldeden er 270 bedrijven met 6700 werknemers aan deze voorwaarden, in 2016 waren die aantallen ruim verdubbeld en desgevraagd schat ISFE-directeur Hergen W\u00f6bken dat er nu duizend Berlijnse startups zijn waar meer dan 25.000 mensen werken. Bekijk je de startups als eenheid, dan zijn ze de grootste werkgever van de stad. Groter dan bijvoorbeeld Deutsche Bahn, Siemens of het Charit\u00e9ziekenhuis en dan worden bedrijven als Zalando (in Berlijn goed voor vijfduizend arbeidsplaatsen) door het ISFE dus niet meegerekend, omdat ze het startup-stadium ontgroeid zijn.<\/p>\n<figure id=\"attachment_429523\" aria-describedby=\"caption-attachment-429523\" style=\"width: 1280px\" class=\"wp-caption alignnone\"><img decoding=\"async\" class=\"size-image_1280 wp-image-429523\" src=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/dpaphotosthree838329-1280x853.jpg\" srcset=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/dpaphotosthree838329-320x213.jpg 320w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/dpaphotosthree838329-640x427.jpg 640w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/dpaphotosthree838329-1280x853.jpg 1280w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/dpaphotosthree838329-1920x1280.jpg 1920w\" alt=\"startup\" width=\"1280\" height=\"853\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-429523\" class=\"wp-caption-text\">Het nieuwe hoofdkwartier van Zalando is uitgerust met een dakterras met basketbalveld. Foto:\u00a0Jens Kalaene\/DPA\/HH.<\/figcaption><\/figure>\n<p>Zalando is het paradepaardje van de Berlijnse startup-scene. De webshop werd grootgemaakt met geld van de Samwer-<i>Br\u00fcder<\/i>. Marc, Oliver en Alexander Samwer richtten in 2007 de business-incubator Rocket Internet op, een bedrijf dat startups aan geld, contacten en technologie helpt. Ze groeiden uit tot de grootste internetondernemers van Duitsland.<\/p>\n<blockquote><p>Wanneer een idee zich in Amerika bewezen heeft, halen de broers het naar Europa, maken het daar een succes en verkopen hun kloon in sommige gevallen ook nog aan het Amerikaanse origineel terug.<\/p><\/blockquote>\n<p>De broers<i> <\/i>zijn berucht vanwege hun kopieerstrategie en worden ook wel de \u2018kloonkoningen\u2019 genoemd: wanneer een idee zich in Amerika bewezen heeft, halen de broers het naar Europa, maken het daar een succes en verkopen hun kloon in sommige gevallen ook nog aan het Amerikaanse origineel terug. Dit deden ze onder andere met Alando en CityDeal, respectievelijk \u2018ge\u00efnspireerd op\u2019 en verkocht aan eBay en Groupon.<\/p>\n<p>Zalando is gemodelleerd naar een Amerikaanse schoenenwebshop. Andere bedrijven uit de smederij van Rocket zijn HelloFresh, home24 en Delivery Hero. In 2014 gingen zowel Zalando als Rocket Internet naar de beurs. Hierdoor kreeg het vertrouwen in het Berlijnse startup-ecosysteem een boost en stroomde het venture capital de stad binnen.<\/p>\n<h5>De race om creatieve koppen<\/h5>\n<p>Bij het <i>Bundesverband Deutsche Startups<\/i> (hierna kortweg BDS) denken ze met warme gevoelens terug aan die beursgang. Berlijn verstootte Londen (eventjes) van de eerste plaats in de startup-barometer van Ernst &amp; Young en het scheen eindelijk tot de Bondsrepubliek door te dringen dat startups onmisbare aanjagers van de digitalisering zijn. En de digitale economie heeft de toekomst, daar is het BDS van overtuigd.<\/p>\n<p>Duitsland kan niet langer achterblijven in de race om creatieve koppen en internationale investeerders en Berlijn moet als <i>Gr\u00fcndermetropole <\/i>een thuis bieden aan de digitale bohemiens van de 21e eeuw. En die komen massaal op het subversieve imago van de stad af. Dat is een zegen voor de economisch zwakke hoofdstad als we Florian N\u00f6ll, oprichter en voorzitter van het BDS, moeten geloven.<\/p>\n<p>N\u00f6ll zet zich sinds 2012 in om de startup-mentaliteit onder Duitsers te verspreiden en de belangen van de jonge ondernemers tegenover de politiek te behartigen. Het vestigingsklimaat in het bureaucratische Duitsland laat te wensen over en dat de gemiddelde Berlijnse ambtenaar niet meer dan drie woorden Engels spreekt, vindt het BDS gewoonweg g\u00eanant.<\/p>\n<p>Uit de enqu\u00eate die de organisatie jaarlijks in samenwerking met de universiteit Duisburg-Essen en KPMG opstelt, blijkt dat de meeste startups \u2018software as a service\u2019 verkopen en opgericht worden door mannen rond de 35 met een master economie of bedrijfskunde. Onafhankelijkheid is een belangrijke beweegreden, daarnaast zijn de entrepreneurs<i> <\/i>op zoek naar een uitdaging. Ze werken gemiddeld 56,3 uur per week en 90% is zeer tevreden over zijn leven. Mislukken is <i>part of the job <\/i>en bijna de helft van deze ondernemers richt meerdere startups op. De echt succesvolle onder hen groeien soms uit tot particuliere (durf)kapitaalverstrekkers, de zogeheten <i>business angels<\/i>.<\/p>\n<p>Het welzijn van de startupmedewerkers komt in de enqu\u00eate niet aan de orde en het BDS reageert terughoudend op de media-aandacht voor het boek van Mathilde Ramadier.<\/p>\n<p>Voorzitter N\u00f6ll wil niet meewerken aan een interview voor dit artikel, maar Paul Wolter, afdelingshoofd <i>Politik &amp; Kommunikation<\/i>, laat schriftelijk weten dat het binnen de branche hoogst uitzonderlijk is om zo vaak van baan te wisselen en dat conflicten doorgaans niet door \u00e9\u00e9n partij worden veroorzaakt. Waar twee kijven, hebben twee schuld. Bovendien trekken Wolter en zijn collega\u2019s in twijfel of het wel om echte startups gaat, aangezien Ramadier de namen van personen en bedrijven in haar boek veranderd heeft.<\/p>\n<blockquote><p>Berlijn kan niet eindeloos teren op de beursgang van Rocket Internet en Zalando en bedrijfsruimte wordt ieder jaar schaarser en duurder.<\/p><\/blockquote>\n<p>Het BDS heeft overigens andere zorgen en die betreffen de Berlijnse senaat. Het ontbreekt de coalitie van sociaaldemocraten (SPD), Gr\u00fcnen en Linken aan politieke wil om \u2018wirklich im Sinne der Berliner Startups handeln zu wollen\u2019, zo schrijft Wolter.<\/p>\n<p>De stad kan niet eindeloos teren op de beursgang van Rocket Internet en Zalando en bedrijfsruimte wordt ieder jaar schaarser en duurder. Als Berlijn een goede concurrentiepositie wil behouden, is \u2018commitment\u2019 van de senaat onontbeerlijk. Het feit dat lokale politici zich dikwijls scharen achter groepjes protesterende burgers (waarover later meer), legt perfect bloot wat er mis is met het Berlijnse beleid, aldus het BDS.<\/p>\n<h5>Uitbuiting<\/h5>\n<p>Nicole Ludwig, woordvoerder voor economie en digitalisering van de Berlijnse Gr\u00fcnen, is niet onder de indruk van deze verwijten. \u2018Tja, bij het BDS zullen ze altijd beweren dat wij niet genoeg doen. Er is de afgelopen tien, twintig jaar ontzettend veel verbeterd in deze business,\u2019 zegt Ludwig en ze spreekt uit ervaring, want ze begon in 1999 zelf een startup. \u2018In die tijd was de branche nog lang niet zo professioneel en er was weinig geld. Mensen hadden geen flauw benul waar je mee bezig was. Dankzij het succes van de Samwer-broers is dat totaal veranderd.\u2019<\/p>\n<p>Dat succes bracht namelijk ook \u2013 eindelijk \u2013 bedrijven naar Berlijn. Zo huurt Daimler bureaus in betahaus, een van de bekendste coworking spaces, heeft Deutsche Telekom een accelerator-programma om veelbelovende startups te stimuleren, en is Siemens van plan een grote innovatiecampus te bouwen.<\/p>\n<blockquote><p>\u2018Het is logisch dat medewerkers aanvankelijk niet goed verdienen. In de beginfase van een onderneming gaat het om overleven.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p>Ludwig geeft toe dat niet iedere vorm van e-commerce even creatief is, maar over het algemeen is ze zeer te spreken over de situatie in de stad. \u2018Berlijn profiteert van die bedrijven, en die komen echt niet omdat wij een paar leuke ateliers hebben. Ze komen voor de <i>innovationslabs<\/i>, voor onze universiteiten en niet in de laatste plaats voor onze bruisende startup-scene.\u2019<\/p>\n<p>Ook Nicole Ludwig bejubelt de arbeidsplaatsen die de branche schept. \u2018Het is logisch dat medewerkers aanvankelijk niet goed verdienen. In de beginfase van een onderneming gaat het om overleven.\u2019<\/p>\n<p>Maar uitbuiting, waar ook de Samwer-broers van beschuldigd zijn, is volgens Ludwig geen specifiek startup-probleem. \u2018Dat doen ze bij Lidl ook.\u2019<\/p>\n<p>Net als het BDS heeft Ludwig moeite met de Duitse mentaliteit. Vooral Berlijners zijn volgens haar buitengewoon negatief. \u2018Ik word heel enthousiast van alle spannende innovaties die in onze stad plaatsvinden. Als politica wil ik de weg vrij maken voor ondernemingen die zowel winstgevend als nuttig zijn. Startups kunnen bijdragen aan het algemeen welzijn, we kunnen digitalisering inzetten voor ecologische en sociale doeleinden.\u2019<\/p>\n<figure id=\"attachment_429533\" aria-describedby=\"caption-attachment-429533\" style=\"width: 1280px\" class=\"wp-caption alignnone\"><img decoding=\"async\" class=\"size-image_1280 wp-image-429533\" src=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/HH-65956296-1280x853.jpg\" srcset=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/HH-65956296-320x213.jpg 320w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/HH-65956296-640x427.jpg 640w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/HH-65956296-1280x853.jpg 1280w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/05\/HH-65956296-1920x1280.jpg 1920w\" alt=\"startup\" width=\"1280\" height=\"853\" \/><figcaption id=\"caption-attachment-429533\" class=\"wp-caption-text\">Een &#8216;coworking space&#8217; in een Berlijns caf\u00e9. Foto:\u00a0Robert Schlesinger\/HH.<\/figcaption><\/figure>\n<h5>de publieke ruimte<\/h5>\n<p>Pleitbezorgers van de<i> smart city <\/i>geloven dat een digitale infrastructuur het stadsleven op allerlei niveaus zal verbeteren. In die slimme stad hoef je niet meer naar een parkeerplaats te zoeken, zijn de vuilniscontainers nooit overvol, wordt er geen energie verspild en kunnen buurtbewoners met dezelfde interesses elkaar probleemloos vinden. De \u2018intelligentie\u2019 van zo\u2019n stad berust op de gigantische hoeveelheid data die camera\u2019s, sensoren en apps verzamelen. Critici wijzen op het gevaar van een digitale infrastructuur die volledig afhankelijk is van een handvol techbedrijven.<\/p>\n<blockquote><p>\u2018Het begrip smart city circuleert al enkele jaren in de media, maar niemand komt veel verder dan het voorbeeld van die slimme vuilnisbak.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p>Stadseconoom Felix Hartenstein maakt zich niet zo\u2019n zorgen over de smart city, want die bestaat vooralsnog helemaal niet. \u2018Dit begrip circuleert al enkele jaren in de media, maar niemand komt veel verder dan het voorbeeld van die slimme vuilnisbak.\u2019<\/p>\n<p>Hartenstein staat wel kritisch tegenover de invloed van techbedrijven op de publieke ruimte en de tendens om digitale technologie te presenteren als antwoord op maatschappelijke vraagstukken. \u2018Technologie bouwt geen huizen, zorgt niet voor een goed salaris of een gelijke behandeling.\u2019<\/p>\n<p>Zelfs de resultaten op het gebied van mobiliteit zijn mager. Het eens beloftevolle <i>carsharing<\/i>-concept concurreert voornamelijk met het openbaar vervoer, het maakt steden schoner noch rustiger.<\/p>\n<p>In 2016 reisde Hartenstein samen met een collega naar San Francisco.<\/p>\n<p>\u2018We wilden graag zien hoe het eruitzag bij Google en Facebook. Onze verwachtingen van Silicon Valley waren hooggespannen, we dachten een blik in de toekomst van de stad te kunnen werpen, maar we troffen exact het tegenovergestelde aan.\u2019<\/p>\n<p>De campussen van de grootste techbedrijven ter wereld zijn naar binnen gerichte complexen die de sfeer ademen van een bouwmarkt uit de jaren tachtig, maar wel uitgerust zijn met de voorzieningen van een echte stad. \u2018Het idee is dat mensen op de campus blijven en genoegen nemen met een imitatie-stad.\u2019<\/p>\n<blockquote><p>\u2018We houden ons bezig met de vraag welke verantwoordelijkheid ondernemingen dragen voor stedelijke processen.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p>De gevolgen voor San Francisco zijn verpletterend. Huizen zijn onbetaalbaar en de \u2018gewone\u2019 mensen die de stad draaiende houden, kunnen er niet meer leven. Met deze ontnuchterende inzichten keerden Hartenstein en zijn collega terug naar Berlijn waar ze het Institut f\u00fcr Wirtschaft und Stadt (Inwista) oprichtten.<\/p>\n<p>\u2018We houden ons bezig met de vraag welke verantwoordelijkheid ondernemingen dragen voor stedelijke processen. Bedrijven zijn inmiddels gewend om over onderwerpen als milieu of consumentenrechten na te denken, maar ons thema was aan het begin nog wat exotisch. Daar heeft Google verandering in gebracht.\u2019<\/p>\n<h5>Digitale klassenstrijd<\/h5>\n<p>Google liet eind 2016 zijn oog vallen op een transformatorstation in Kreuzberg en kondigde aan dit <i>Umspannwerk <\/i>uit 1928 om te willen bouwen tot een startupcampus. Hoewel de burgemeester na deze mededeling van \u2018ein guter Tag f\u00fcr Berlin\u2019 sprak, barstte het protest vrijwel meteen los.<\/p>\n<p>Initiatieven als \u2018Fuck off Google\u2019 en \u2018Google ist kein guter Nachbar\u2019 organiseerden in no time demonstraties, bekogelden het Umspannwerk met verfbommen (een \u2018Farbanschlag\u2019) en bezetten het gebouw. Het verzet hield twee jaar aan en met succes: afgelopen november droop de techreus af.<\/p>\n<p>\u2018Kreuzberg is een wijk met een geschiedenis van huisbezettingen en links activisme. De laatste jaren zijn er overwegend internationale twintigers komen wonen met dezelfde sociale achtergrond en idee\u00ebn. De buurt wordt duurder en monotoner en de oude bewoners ervaren een existenti\u00eble angst om hun woning te verliezen. Mensen zijn bang geworden voor iedere vorm van opwaardering,\u2019 licht Hartenstein toe. \u2018Daarnaast helpt Googles reputatie als dataverzamelaar natuurlijk ook niet mee.\u2019<\/p>\n<blockquote><p>\u2018Startups en digitale ondernemingen zijn belangrijk voor de economie, maar economische argumenten alleen zijn al lang niet meer afdoende.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p>De voorzitter van het Bundesverband Deutsche Startups houdt er een andere analyse op na. In een <a href=\"https:\/\/t3n.de\/news\/kreuzberg-erste-no-go-area-fuer-1119889\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">column<\/a> uitte Florian N\u00f6ll zijn ongeloof over de gebeurtenissen in Kreuzberg. Dat dit door Google \u2018uitverkoren\u2019 stadsdeel zich \u2018tegen de vooruitgang\u2019 keerde en in een \u2018no go area voor techbedrijven\u2019 was uitgegroeid, berokkende het \u2018merk\u2019 Berlijn ernstige schade. Als politici nog langer zwijgend langs de zijlijn blijven staan, zal er een \u2018digitale klassenstrijd\u2019 ontbranden en zo\u2019n vijandelijke stemming is funest voor de belangstelling van investeerders.<\/p>\n<p>Stadseconoom Hartenstein relativeert dit doemscenario luchtig: \u2018Investeerders staan in de rij. De tijd dat Berlijn bedrijven moest smeken om te komen is definitief voorbij. Nu is het aan de stad om zelfbewust op te treden. Startups en digitale ondernemingen zijn belangrijk voor de economie, maar economische argumenten alleen zijn al lang niet meer afdoende.\u2019<\/p>\n<h5>Fab labs<\/h5>\n<p>\u2018Berlijners weten hoe het voelt om te mislukken. Die ervaring ligt opgeslagen in het collectieve geheugen,\u2019 zegt Die Linke-afgevaardigde Katalin Gennburg, die zelf geboren is in de DDR en als kind meemaakte hoe werkeloosheid na de Wende de levens van veel mensen om haar heen verwoestte. \u2018Zowel Oost- als West-Berlijn werd destijds gigantisch gesubsidieerd en na de val van de Muur moesten die twee gammele steden plotseling als \u00e9\u00e9n, zelfstandige stad verder. Er waren ontzettend veel braakliggende terreinen en de opgave om die gaten te dichten, boezemde mensen angst in.\u2019<\/p>\n<p>Tot ver na de eeuwwisseling bleef de hoofdstad van het herenigde Duitsland een zorgenkind. De schulden liepen torenhoog op en men ging over op een radicale bezuinigingspolitiek. De privatisering van gemeentelijke woningen vormde daarbij een belangrijke maatregel. \u2018Wir werden sparen, bis es quietscht<i>\u2019, <\/i>we zullen bezuinigen, tot het knarst, zei toenmalig burgemeester Klaus Wowereit, van wie ook de gevleugelde Berlijn-beschrijving \u2018<i>arm, aber sexy\u2019<\/i> is.<\/p>\n<blockquote><p>\u2018Wereldwijd hebben steeds meer mensen er genoeg van dat hun leven bepaald wordt door groepjes aandeelhouders.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p>Intussen staat de stad er veel beter voor, maar tegelijkertijd nemen woningnood, armoede en gentrificatie toe. \u2018Ik geloof dat we ons op een breekpunt bevinden. Wereldwijd hebben steeds meer mensen er genoeg van dat hun leven bepaald wordt door groepjes aandeelhouders, maar ze deinzen ook terug voor een al te machtige overheid. We moeten zoeken naar nieuwe vormen van gemeenschappelijk eigendom en steden kunnen daarin het voortouw nemen,\u2019 zegt Gennburg.<\/p>\n<p>Het protest tegen de Google-campus ziet ze als een goede aanleiding om dit debat op grotere schaal te voeren, waarbij de volgende vraag centraal staat: wie beheert de data en de publieke infrastructuur in het digitale tijdperk? Net als Hartenstein benadrukt Gennburg dat dit geen economische, maar een politieke kwestie is. Voor haar draait het om twee zaken: technologische soevereiniteit en alternatieve concepten.<\/p>\n<p>\u2018Als we niet willen dat techconcerns en startups bepalen hoe onze wereld eruit gaat zien, dan moeten we in de eerste plaats begrijpen wat er gebeurt. We moeten veel grotere groepen mensen duidelijk maken wat digitalisering \u00fcberhaupt betekent en vervolgens kunnen we gezamenlijk nadenken over technieken die ons dagelijks leven daadwerkelijk zouden verbeteren. Communale <i>fab labs <\/i>(<i>fabrication laboratories<\/i>, co\u00f6peratieve, digitale werkplaatsen, KB) kunnen een grote bijdrage leveren aan de <i>digital empowerment <\/i>van verschillende lagen van de bevolking.\u2019<\/p>\n<h5>Gemak-dient-de-mens<\/h5>\n<p>De botsingen in Berlijn bewijzen dat dit proces voorzichtig op gang komt. Felix Hartenstein spreekt van een <i>techlash<\/i>: digitale ontwikkelingen worden niet meer onthaald met hetzelfde ongebreidelde enthousiasme als een paar jaar geleden. Een groeiend aantal mensen heeft moeite met de gangbare bedrijfsmodellen van het platform-kapitalisme en de puur commerci\u00eble realiteit van de <i>sharing economy<\/i>.<\/p>\n<p>Hoe kunnen startups ertoe aangespoord worden hun digitale potentieel niet alleen aan te wenden voor gemak-dient-de-mens-services, maar ook voor wezenlijke vooruitgang? Hoe kunnen techbedrijven w\u00e9l een goede buur zijn? En hoe kunnen steden het evenwicht herstellen tussen wonen en winst maken, tussen autonomie en regels, en tussen Florian N\u00f6ll en Mathilde Ramadier?<\/p>\n<p>In Berlijn zal het gevecht om de stad niet zo snel door \u00e9\u00e9n groep gewonnen worden. Juist door die geschiedenis van mislukkingen is men eraan gewend geraakt voor zichzelf op te komen, zijn <i>Recht auf Stadt <\/i>op te eisen. En misschien lukt het daarom uitgerekend deze stad voorop te gaan in de zoektocht naar fundamentele oplossingen.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Geen tijd of geen zin om te lezen? Je kunt dit verhaal ook beluisteren. Blendle Audio heeft het voorgelezen. Country Manager France. Aan de vooravond van haar eerste werkdag spreekt Mathilde Ramadier haar nieuwe titel een paar keer hardop uit. Het is maart 2013, Ramadier woont al een tijd in Berlijn en heeft na verwoed [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":139,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-428983","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-economie","dossier-samenleving"],"acf":[],"author_name":"Karolien Berkvens","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/428983","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=428983"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/428983\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Karolien Berkvens","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/139"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=428983"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=428983"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}