{"id":427471,"date":"2019-04-27T03:00:32","date_gmt":"2019-04-27T01:00:32","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=427471"},"modified":"2020-01-13T14:53:00","modified_gmt":"2020-01-13T13:53:00","slug":"melancholie-verdriet-minder-moeten","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/melancholie-verdriet-minder-moeten\/","title":{"rendered":"Minder moeten, meer leven, deel IX: Soms is het nodig je te verdrinken in melancholie"},"content":{"rendered":"<div class=\"info-box\">\n<p><em> <iframe src=\"https:\/\/w.soundcloud.com\/player\/?url=https%3A\/\/api.soundcloud.com\/tracks\/611745312%3Fsecret_token%3Ds-N7jva&amp;color=%23ff5500&amp;auto_play=false&amp;hide_related=false&amp;show_comments=true&amp;show_user=true&amp;show_reposts=false&amp;show_teaser=true\" width=\"100%\" height=\"166\" frameborder=\"no\" scrolling=\"no\"><\/iframe><br \/>\n<\/em><em>Liever luisteren dan lezen? Lou-Anna Druyvesteyn heeft dit verhaal ook voor je ingesproken.\u00a0<\/em><\/p>\n<\/div>\n<p class=\"tekst\">Niet lang na de onverwachte dood van mijn geliefde ging ik met mijn twee tienerkinderen een paar dagen naar Lissabon. Bont en blauw van binnen wandelde ik door de stad. Toen we op een avond op de trappen aan de oever van de Taag naar de donkere rivier zaten te kijken, merkte ik dat mijn zoon zat te huilen. Mijn dochter keerde somber haar hoofd af. Ze hadden in hun leven, ongeacht wat er gebeurde, altijd kunnen vertrouwen op mijn optimisme, maar nu voelde ik me vermalen door verdriet.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Dit is dus failliet gaan, dacht ik, dit is dus bankroet.<\/p>\n<p class=\"tekst\">\u2018Alles is dood en dromen,\u2019 schreef dichter Fernando Pessoa hier ooit aan de kade. Ik kon er niks anders van maken. Het licht van de volle maan scheen op het water dat reizigers eeuwenlang naar nieuwe werelden had gebracht.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Mijn kinderen hadden me een hand gegeven en zongen zachtjes mee met de gitarist die op de kade achter ons een bekend liedje speelde. We zeiden iets, lachten ergens om, en mijn zoon stond op om steentjes in het water te gooien. Toen klauterden we de heuvel weer op, terug naar onze slaapplaats \u2013 iets van de zwaarte achter ons latend bij het water.<\/p>\n<h5>Omgaan met je beperkingen<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Verdriet is een beweging, schrijft Ben Schomakers in <span class=\"Cursief\">Het begin van de melancholie<\/span>. Het is niet een stemming, \u2018geen dalende traan die weggewist kan worden\u2019, maar een beweging in de ziel die begint met verlies, of het nu van een persoon, een ideaal of een project is. Het is een reis waarbij we het verlangen naar wat verloren is onderweg kunnen ombuigen naar iets anders, naar \u2018een nieuw elders\u2019.<\/p>\n<blockquote><p>Er valt alleen te ontploeteren als we beperkingen gaan accepteren.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Schomakers heeft het in zijn essay over groot verdriet, maar diezelfde beweging die hij schetst, kan ook in het klein, kan ook gaan om klein verlies, om dagelijks verlies.<\/p>\n<p class=\"tekst\">In het <a href=\"https:\/\/www.vn.nl\/minder-moeten-meer-leven\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">eerste deel<\/a> van deze serie, inmiddels bijna anderhalf jaar geleden, opperde ik dat een vrijer, minder gejaagd leven gebaat zou zijn bij drie elementen: lust, leegte en melancholie.<a data-ga-category=\"embedded-article\" data-ga-action=\"clicked\" data-ga-label=\"\" href=\"https:\/\/www.vn.nl\/thema\/minder-moeten-meer-leven\/\" class=\"article-embed article-embed--left article-embed--new\"><span class=\"article-embed__image\" style=\"background-image:url(https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/fly-images\/439557\/hb_53.183-520x520-cc.jpg);\"><\/span><span class=\"article-embed__content\"><span class=\"article-embed__read-more\">Minder moeten, meer leven<\/span><span class=\"article-embed__title\">Dit is het negende deel van Annemieks serie over ontploeteren. Lees hier de voorgaande delen!<\/span><span class=\"article-embed__date\">8 februari 2019<\/span><\/span><\/a>Lust: de volle keus en zin om dingen te doen, het vuur aan te steken in de dag. Leegte: oningevulde tijd om alles weer eens opnieuw te bedenken, om afstand te houden van hoe andere mensen de dingen doen en die niet klakkeloos te imiteren, en om ruimte te laten voor het onbekende en onverwachte. Melancholie leek me noodzakelijk om te kunnen omgaan met de verliezen en verliesjes die onlosmakelijk bij noodzakelijke keuzes horen.<\/p>\n<p class=\"tekst\">De psychologen en psychiater die ik voor die introductie sprak, betoogden dat er alleen te ontploeteren viel als we beperkingen gingen accepteren. Dat niet alles kan, dat je niet alles kunt. Psychiater Damiaan Denys noemde dit leren omgaan met tekortkomingen zelfs \u2018de essentie van het menszijn\u2019. \u2018Onze onvolkomenheden kunnen ons helpen ons te leren toespitsen,\u2019 verklaarde hij begin vorig jaar, \u2018om niet te verdrinken in alle mogelijkheden.\u2019<\/p>\n<blockquote><p>Melancholie: in mild verdriet overdenken wat er niet is en wat er niet kon.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Voor de omgang met die beperkingen gebruikten de deskundigen die ik raadpleegde woorden als \u2018verzoening\u2019, \u2018berusting\u2019 en \u2018gelatenheid\u2019. Ik vatte het samen als \u2018melancholie\u2019.<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-medium wp-image-428925\" src=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/Leclaire1.jpg\" srcset=\"\" alt=\"\" width=\"1\" height=\"1\" \/><\/p>\n<h5>De tragiek van het leven<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Er zijn talloze definities van melancholie en er komen steeds nieuwe bij; ik ken ze bijna allemaal, omdat ik er lang geleden op afstudeerde. Er lopen in dat ene woord zoveel begrippen door elkaar heen dat je er maar het beste je eigen invulling aan kunt geven. Ik zie het zelf simpelweg als het in mild verdriet overdenken wat er niet is en wat er niet kon. Liefst met een droevig muziekje, een blokje kaas en een speciaalbiertje erbij. \u2018Wie is er dood?\u2019 informeerde de vader van mijn kinderen als hij op zo\u2019n moment de huiskamer in liep. Het lijkt op tobben (daar word ik vaak van beschuldigd), maar het is in werkelijkheid een louterende manier om je eigen of andermans onvermogen te verwerken.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Of je het nu \u2018weemoed\u2019 noemt of \u2018weltschmerz\u2019 of er de \u2018saudade\u2019 in ziet die in de oude Portugese havencaf\u00e9s hangt, je maakt ruimte voor de onvermijdelijke kleine en grote tragiek van het leven. \u2018Het is z\u00f3 troostend,\u2019 klinkt het in een tot fado verwerkt gedicht van Pessoa, \u2018dit onbestemde, trieste lied, dat mijn ziel al niet meer treurt\u2026\u2019 En: \u2018het is eenvoudig een melodie, van de soort die je al levend leert\u2026\u2019<\/p>\n<p class=\"tekst\">Maar melancholie kan pas als het grote werk verricht is. Je dient je eerst tot de acute pijn te verhouden om later pas, vanaf een afstandje, met enige nostalgie en spijt te kunnen zien welke weg er is afgelegd, en welke prijs er is betaald. Daarom noemt Schomakers melancholie \u2018een bijverschijnsel van gelukt verdriet\u2019.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Lollig is het niet, maar ruimte maken voor melancholie, of liever gewoon: pijn kunnen aanvaarden, is de brug tussen \u2018minder moeten\u2019 en \u2018meer leven\u2019. Om op te staan voor je eigen waarden is moed vereist, zoals we in de vorige aflevering zagen, maar de volgende stap is het ongemak en de verliezen die daarbij horen kunnen verdragen.<\/p>\n<h5>Een gevaarlijke plek<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Als je die melancholische slingerbeweging een beetje technisch gaat bestuderen, gaat er altijd een moment van leegte aan vooraf. De Duitse schrijver Thomas Mann, die zijn roman <span class=\"Cursief\">Dr. Faustus<\/span> doorspekte met middeleeuwse en moderne opvattingen van melancholie, noemde het moment van vertwijfeling waarop de melancholie binnen komt \u2018het dode uur\u2019. (\u2018Freuen Sie sich nicht,\u2019 schreef Mann in 1945 aan een vriend die zei uit te kijken naar de roman, \u2018es wird alles sehr melancholisch\u2019.)<\/p>\n<p class=\"tekst\">Mann vond die wachtkamer van het dode uur een gevaarlijke plek, hij zag er zelfs de voedingsbodem in voor de roes van het fascisme. Dat is een angst die we ons nu ook weer kunnen aantrekken. Het lege gemoed is, mits slecht gebruikt, de springplank naar zelfverdoving, naar verslavingen, naar het gebukt gaan onder verplichtingen en zelfopgelegde drukte \u2013 de andere kant op van de doffe pijn. Je kunt gaan instagrammen, jakkeren, zuipen, blowen en je verliezen in de scrollende zombiestaat uit <a href=\"https:\/\/www.vn.nl\/minder-moeten-meer-leven-nietsdoen\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">aflevering 5<\/a>, een waarin we gevoed worden door tweedehandsbelevenissen en gemanipuleerd worden door algoritmes, advertenties en valse opwinding.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Maar je kunt die leegte ook vruchtbaar maken, zoals Joke Hermsen dat uiteenzet in <span class=\"Cursief\">Melancholie van de onrust<\/span>. Zij ziet de stilte als een voorwaarde om met nieuwe ogen te kijken, een tussentijd waarin het nieuwe kan beginnen. Die stilte is noodzakelijk om niet te stagneren, om \u2018niet aan de buitenzijde van onszelf te blijven leven\u2019.<\/p>\n<blockquote><p>Rustig met pijn en ongemak omgaan is lastig. Er zijn omtrekkende bewegingen, er is drama.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Rust, reflectie en aandacht \u2013 het opheffen van de ban op bedachtzaamheid, dat is er volgens Hermsen voor nodig om melancholie gezond te houden. \u2018Pas dan lukt het ons om de verliezen en de veranderingen waarmee we gedurende ons leven worden geconfronteerd te aanvaarden en om te buigen tot een nieuw begin.\u2019<\/p>\n<p><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter size-image_640 wp-image-428931\" src=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/Leclaire2-640x639.jpg\" srcset=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/Leclaire2-320x320.jpg 320w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/04\/Leclaire2-640x639.jpg 640w\" alt=\"\" width=\"640\" height=\"639\" \/><\/p>\n<h5>Geen ruimte meer voor tegenslag<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Rustig met pijn en ongemak omgaan is lastig. Er zijn omtrekkende bewegingen, er is drama. Psychiaters die de wachtlijsten zien groeien en pedagogen die met overbeschermde kinderen te maken hebben, klagen dat we tegenwoordig niet meer met leed kunnen omgaan en dat alles \u2018leuk\u2019 moet zijn. Er is geen ruimte meer voor tegenslag, zeggen ze, voor doodgewone frustratie. De maakbaarheidsideologie wil overal ogenblikkelijk een oplossing voor.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Het is nog maar de vraag of de vorige generaties dat zoveel beter konden. De oude garde in de families die ik zelf ken, hield de kaken er stijf over op elkaar. Verdriet laten zien was een teken van zwakte. En gevaarlijk, want als je eenmaal begon met huilen, zou je er misschien niet meer mee ophouden. Er waren zoveel mensen veel te jong gestorven, de omstandigheden waren zo lastig geweest. De prijs voor die onverzettelijkheid waren spanningsklachten, onbegrepen pijnklachten, zenuwinzinkingen, drankmisbruik en woede-uitbarstingen. De uitlaatklep lag in sentimentele levensliederen, laat \u2019s avonds met een borrel of twee op meegezongen. De fado op z\u2019n Nederlands.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Tegenwoordig wordt die pijn gemedicaliseerd; een miljoen Nederlanders slikt antidepressiva \u2013 ook niet echt een vooruitgang.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Er is waarschijnlijk zo lang als de mens bestaat een gespannen houding ten opzichte van verdriet. De redenen van pijn zijn door de geschiedenis heen anders, de verschijningsvormen ervan zijn anders, de manier waarop die pijn vermeden wordt is ook tijds- en cultuurafhankelijk. Maar de pijn zelf is een constante. De boeddhistische schrijfster Pema Ch\u00f6dr\u00f6n zegt in <span class=\"Cursief\">When Things Fall Apart<\/span>: \u2018The truth is that things don\u2019t really get solved. They come together and they fall apart. Then they come together again and fall apart again. It\u2019s just like that.\u2019 De genezing zit hem in ruimte maken: \u2018for all of this to happen, room for grief, for relief, for misery, for joy.\u2019<\/p>\n<h5>Dit is dus verdriet<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Ik ga zitten en ik kijk ernaar, dat is eigenlijk alles wat ik doe. Eerst dient de leegte zich aan, meestal zodra ik thuiskom \u2013 ik heb nog niet eens mijn jas opgehangen of het \u2018wat nu\u2019 dringt zich al op. Ik vlieg niet meer zoals vroeger ogenblikkelijk in de afleiding, maar wacht even af. Tegenwoordig komt dan meteen daarna het verdriet aanrazen als een hogesnelheidstrein. Ik hoop dat het over een halfjaar anders zal zijn, maar nu word ik aangereden door de verliezen die mijn keuzes (een scheiding) en grote pech (de dood van mijn nieuwe partner) hebben meegebracht.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Ik ga zitten en denk: dit is dus verdriet, of: dit is dus frustratie, of: dit is dus angst. Als ik stress heb, denk ik: en dit is dus stress. Ondertussen adem ik in en uit. Daar hoeft verder niks bovenop.<a data-ga-category=\"embedded-article\" data-ga-action=\"clicked\" data-ga-label=\"gerelateerd onderwerp\" href=\"https:\/\/www.vn.nl\/school-of-life-god-is-dood\/\" class=\"article-embed article-embed--left\"><span class=\"article-embed__image\" style=\"background-image:url(https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/fly-images\/403153\/menno_preview-2-520x520-cc.jpg);\"><\/span><span class=\"article-embed__content\"><span class=\"article-embed__read-more\">Lees ook<\/span><span class=\"article-embed__title\">Hoe The School of Life filosofie praktisch toepasbaar maakt<\/span><span class=\"article-embed__date\">8 september 2018<\/span><\/span><\/a> Ik heb uit de filosofiecolleges van Lammert Kamphuis, de &#8216;huisfilosoof&#8217; van cursusinstituut The School of Life, iets over het scepticisme begrepen, een filosofische traditie die al bestaat vanaf de 4de eeuw voor Christus. Volgens die traditie moet je je ervaringen zeker serieus nemen, maar jezelf niet extra kwellen door daarbovenop te oordelen over je ervaring, met gedachten als: dit is vreselijk, of dit is heel zielig.<\/p>\n<blockquote><p>\u2018Als iemand overlijdt en het gaat slecht, dan moet je gewoon slecht gaan en het niet ook nog eens vervelend vinden dat je slecht gaat.\u2019<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Door het gewoon te bekijken als een bal in mijn handen en me niet af te vragen waarom ik die bal in handen heb, of kwaad te worden op die bal, haal ik de strijd weg. Dat scheelt een hoop gedoe.<\/p>\n<p class=\"tekst\">In zijn boek <span class=\"Cursief\">Filosofie voor een weergaloos leven <\/span>geeft Kamphuis een mooi voorbeeld van deze houding met een citaat uit een interview met Willie Wartaal van de Jeugd van Tegenwoordig. Toen het overlijden van een goede vriend ter sprake kwam, gaf Willie Wartaal aan wat hij in die periode geleerd had van zijn medemuzikanten: \u2018Als iemand overlijdt en het gaat slecht, dan moet je gewoon slecht gaan en het niet ook nog eens vervelend vinden dat je slecht gaat.\u2019 Volgens Kamphuis sprak Willie Wartaal in dit fragment als een ware scepticus.<\/p>\n<h5>Lichtzinnigheid<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Het is bovendien een vorm van gezonde zelfregulatie om tijd en aandacht te hebben voor negatieve gevoelens. Je moet de kleinste tekenen ervan kunnen zien, raadt Karin Johannisson ons aan in <span class=\"Cursief\">De kamers van melancholie; <\/span>tekenen van neerslachtigheid, van verdriet, van angst, frustratie en verlamming, want dat voorkomt dat al die dingetjes gaan clusteren, zegt ze, en dat er dan een pathologische constellatie ontstaat die zich hult in het kostuum van de tijd en de naam en vorm krijgt van dat moment: vroeger was dat bijvoorbeeld neurasthenie, nu depressie of burn-out.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Wat ik doe, is ruimte maken en blijven ademhalen, en dat net zo lang tot er als vanzelf iets verschuift, zodat het geheel net licht genoeg wordt om het weer op mijn rug te nemen, op te staan en de heuvel op te klauteren naar mijn slaapplaats. Dit zou Ben Schomakers misschien \u2018de heilzame transformatie van de beweging van het verdriet\u2019 noemen, maar het kan zijn dat hij het voorbeeld te lichtzinnig vindt. Dat weet je maar nooit met filosofen.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Over lichtzinnigheid: het is een prachtige voorjaarsdag, de zon kwam vanochtend op als een oranje bol boven de daken van de huizen, en het is bovendien de verjaardag van mijn overleden liefje, die het schitterende weer op zijn geboortedag met een tevreden grijns ge\u00efncasseerd zou hebben en na een rondje wielrennen waarschijnlijk nauwelijks tot het middaguur zou hebben kunnen wachten om een tinto de verano voor ons te preparen om die buiten in het zonnetje voldaan tot zich te nemen, alweer uitkijkend naar de tweede.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Ik ga mijn computer dichtklappen voor vandaag, een kleine prosecco uit de koeling van de supermarkt tegenover mijn huis halen en op de trappen naar het meer hier naar het water kijken dat ooit ook toegang gaf tot nieuwe werelden. Ik hoop duikende fuutjes te zien, met het rood langs hun slapen, werkschepen, en witte zeiltjes aan de horizon. De wind bepaalt de vaart.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Liever luisteren dan lezen? Lou-Anna Druyvesteyn heeft dit verhaal ook voor je ingesproken.\u00a0 Niet lang na de onverwachte dood van mijn geliefde ging ik met mijn twee tienerkinderen een paar dagen naar Lissabon. Bont en blauw van binnen wandelde ik door de stad. Toen we op een avond op de trappen aan de oever van [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-427471","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-leven"],"acf":[],"author_name":"Annemiek Leclaire","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/427471","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=427471"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/427471\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Annemiek Leclaire","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=427471"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=427471"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}