{"id":425539,"date":"2019-03-26T16:37:52","date_gmt":"2019-03-26T15:37:52","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=425539"},"modified":"2020-01-10T10:50:20","modified_gmt":"2020-01-10T09:50:20","slug":"literaire-kroniek-thijs-lijster-kunst","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/literaire-kroniek-thijs-lijster-kunst\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: Kan kunst wel neutraal blijven in deze woelige tijd?"},"content":{"rendered":"

Het is alsof Thijs Lijster na zijn boek De grote vlucht inwaarts<\/em> uit 2016 tot zijn positieven is gekomen. Het lijkt erop dat hij zich heeft gerealiseerd dat de binnenkant van mensen, hun innerlijk, minstens zou belangrijk is als alles om hen heen. In De grote vlucht inwaarts<\/em> beweerde Lijster dat we ons hebben teruggetrokken in onszelf en we ons niets aantrekken van de grote wereld buiten ons, terwijl de economie, de financi\u00eble wereld en het klimaat ons leven ondertussen totaal beheersen.<\/p>\n

Niet alleen dat: wij zijn ook medeschuldig aan alles wat verkeerd gaat in de wereld. Niemand ontkomt: drink je een ander merk koffie dan Max Havelaar, dan ben je gloeiend schuldig. Om het nog iets onheilspellender te maken citeert hij de Duitse socioloog Theodor Adorno: er is sprake van \u2018totaler Schuldzusammenhang<\/em>.\u2019<\/p>\n

totaler schuldzusammenhang<\/h5>\n

Dat Lijster tot zijn positieven is gekomen heeft te maken met het essay over Montaigne in zijn nieuwe boek Kijken, proeven, denken. Essays over kunst, kritiek en filosofie<\/em><\/a>. Montaigne schreef aan het eind van de zestiende eeuw over zichzelf en zijn innerlijke roerselen op een manier die niet ijdel, narcistisch of egocentrisch was.<\/p>\n

Hij schreef op een onbevangen en zelfbewuste manier over zichzelf in een tijd dat dit niet voorkwam. De aanleiding was dat zijn beste vriend, zijn vader en zijn dochter binnen korte tijd overleden en hij met zichzelf werd geconfronteerd.<\/p>\n

Het woord medeplichtig suggereert dat iedereen rechtstreeks schuldig is aan de verwoesting van de aarde, als een nieuwe erfzonde.<\/p><\/blockquote>\n

Zijn essays werden een zelfonderzoek, gespiegeld aan alles wat hij door de jaren heen gelezen had, vooral de klassieken. Montaigne toonde aan dat \u2018de vlucht inwaarts\u2019 niet altijd hoeft \u2018te verworden tot zelfgenoegzaamheid.\u2019 Zoals bij de Alain de Botton, schrijft hij, de Engelse seculiere zelfhulpgoeroe en oprichter van The School of Life. Of de tot kunst als therapie versmolten eredienst van Marina\u00a0Abramovi\u0107, \u2018opgedragen aan de god van deze tijd: het Zelf.\u2019<\/p>\n<\/span>Lees ook<\/span>God is dood. The School of Life geeft je er filosofen voor terug<\/span>8 september 2018<\/span><\/span><\/a>\n

Ook al maakt Lijster een uitzondering voor Montaigne, verder is er niet zoveel veranderd in zijn opvatting dat wij zo \u2018verweven\u2019 zijn met de grote wereld, en dat wij \u2018altijd al medeplichtig\u2019 zijn geweest aan de corruptie van de wereldorde. Het woord medeplichtig suggereert dat iedereen rechtstreeks schuldig is aan de verwoesting van de aarde, als een nieuwe erfzonde. Je mag je van mij bij wijze van spreken best \u2018schuldig\u2019 voelen aan de opwarming van de aarde, maar niet zo rechtstreeks als Lijster wil. Daar zit iets van betrekkingswaan in.<\/p>\n\n

\n
\n
Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.<\/div>\n \n
Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je \u00e9\u00e9n artikel helemaal gratis.<\/div>\n <\/div>\n\n
\n
\n Ja, dit wil ik ><\/a>\n <\/div>\n <\/div>\n<\/div>\n
altijd is met alles verbonden<\/h5>\n

Dat Lijster zich verantwoordelijk voelt voor de gezondheid van de wereld heeft consequenties voor zijn idee\u00ebn over kunst en kunstkritiek. Kunst is voor Lijster geen louter esthetische aangelegenheid meer, maar altijd met alles verbonden. De criticus is voor hem geen kunstcriticus, maar een cultuurcriticus en een publieke intellectueel die stelling moet nemen.<\/p>\n

Hij moet zich uitspreken over actuele vragen die \u2018in de kunst gethematiseerd worden over identiteit en cultuur, technologie en ecologie, politiek en kapitaal.\u2019\u00a0Dit betekent dat kunst heel breed moet worden opgevat, zo breed dat zich permanent de vraag voordoet: is het kunst?<\/p>\n

Wanneer Lijster het over kunstkritiek heeft doet zich nog nauwelijks de vraag voor of we te maken hebben met goede of met slechte kunst. Daar gaat het in de kunstkritiek van Lijster niet meer om. Het gaat niet meer om \u2018verticaliteit\u2019, om het aanbrengen van hi\u00ebrarchie tussen kunstenaars, maar om \u2018horizontaliteit\u2019: het meedenken en \u2018meebewegen\u2019 van de criticus met de kunstenaar.<\/p>\n

\u2018Een kunstcriticus\u2019, schrijft Lijster, \u2018kan en mag het dus nooit louter over kunst hebben, omdat de kunst zelf nooit louter over kunst gaat.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

De criticus is dan iemand die het kunstwerk voltooit door er filosofische, sociologische en maatschappelijke betekenis aan te hechten waarover gedebatteerd kan worden, want niets ligt muurvast.\u00a0\u2018Een kunstcriticus\u2019, schrijft Lijster, \u2018kan en mag het dus nooit louter over kunst hebben, omdat de kunst zelf nooit louter over kunst gaat.\u2019<\/p>\n

De vraag of iets \u2018kunst\u2019 is wordt nog wel gesteld, maar is steeds minder overtuigend te beantwoorden als het om hedendaagse kunst gaat. Het doet er voor Lijster ook niet meer zo toe. Het kunstbegrip verruimt hij zo dat ongeveer alles wat intrigeert er onder kan vallen. Er zijn genoeg woorden om uit te drukken dat iets bijzonder is, buiten het gewone waarnemen valt, fascinerend is, je doet nadenken, je doet verbazen, doet afvragen.<\/p>\n

Iets kan \u2018interessant\u2019 zijn (het werk van Marijke van Warmerdam), vernuftig (de klok van Maarten Baas), ingenieus en knap (de geconstrueerde wandelende dieren op het strand van Theo Jansen), origineel (Enjoy Poverty van Renzo Martens in Afrika), verrassend en provocerend (de sociaal betrokken kunstprojecten van Theaster Gates, zoals nu in Palais de Tokyo in Parijs, over de ontvolking van het Malaga Island), controversieel, zodat er eindeloos over gedebatteerd kan worden (For the Love of God, de met diamanten ingelegde schedel van Damien Hirst).<\/p>\n

artivisme<\/h5>\n

Dat het bij Lijster niet meer om goede of slechte kunst gaat is natuurlijk niet vol te houden. Kunst die niets in hem wakker roept negeert hij gewoon. Maar dat negeren houdt wel een oordeel in. Kunst die iets in hem wakker roept leidt bij Lijster tot denken over de cultuur en de samenleving: \u2018De criticus beschouwt het kunstwerk als een prisma (of een caleidoscoop) waardoorheen hij naar de cultuur en de samenleving kijkt, en aan de hand waarvan hij over die samenleving een verhaal kan vertellen.\u2019<\/p>\n

Kunst is hier een instrument om naar de samenleving te kijken. Daardoor is ze niet meer relatief autonoom. Wat Lijster via de kunst ziet is altijd een verhaal over misstanden. Vandaar dat Lijster geporteerd is voor kunst die een kruisbestuiving is van activisme en kunst, artivisme genoemd. Lijster geeft als voorbeeld de actie van Fossil Free Culture tegen het sponsorcontract tussen het Van Gogh Museum en Shell. Dat werd een geval van \u2018artwashing\u2019 genoemd, het met sponsorgeld witwassen van het imago.<\/p>\n

Lijster is geporteerd voor kunst die een kruisbestuiving is van activisme en kunst, artivisme genoemd.<\/p><\/blockquote>\n

Lijster gaat zo ver in het verbreden van het begrip kunst dat hij het al voldoende vindt dat \u2018de wereld op een andere manier getoond wordt\u2019. Zoals in het geval van de groep Recht op de stad uit Zagreb. Op een theatrale manier gingen de leden van de groep zogenaamd als gasten naar een groot landhuis dat een magnaat had opgekocht onder het mom er een hotel van te maken. Het is natuurlijk voldoende om dit \u2018performance art\u2019 te noemen om het kunst te laten zijn.<\/p>\n

In de tijd van het classicisme, in de achttiende eeuw, werd van de kunst verwacht dat ze een uitdrukking (een \u2018representatie\u2019) zou zijn van de wereld waarin de zich bevond. Zo kon het bijvoorbeeld respect tonen ten aanzien van het nobele (hof en clerus). De hedendaagse kunstenaars, schrijft Lijster, maken dikwijls deel uit van het \u2018precariaat\u2019: de groep mensen die in een staat van voortdurende onzekerheid en kwetsbaarheid verkeren.<\/p>\n

kunst in de tang<\/h5>\n

Dat zou hun interesse verklaren in social-maatschappelijke thema\u2019s als migratie, sociale en economische ongelijkheid, illegaliteit en de ecologische catastrofe. Dat leidt Lijster tot de conclusie dat niet zozeer de kunstenaar activist wordt, maar dat het \u2018veeleer de samenleving is die de kunst politiseert\u2019.<\/p>\n

Dat het de samenleving zou zijn die er voor zorgt dat de kunstenaar activist wordt (hij moet wel, hij kan niet anders), daar is natuurlijk geen sprake van. Kunstenaars hebben altijd min of meer tot het \u2018precariaat\u2019 behoord, maar zich toch niet altijd voor sociaal-maatschappelijke thema\u2019s ge\u00efnteresseerd. Daar stonden ze tamelijk vrij in. Lijster schrijft nu dat de samenleving de kunstenaar dwingt te \u2018politiseren.\u2019 Als dat waar zou zijn, zou dat een flinke aantasting van de vrijheid van de kunstenaar betekenen. Dat zou hem zijn toch al relatieve autonomie en onafhankelijkheid kosten, wat funest voor de kunst zou zijn.<\/p>\n

Lijster schrijft nu dat de samenleving de kunstenaar dwingt te \u2018politiseren.\u2019 Als dat waar zou zijn, zou dat een flinke aantasting van de vrijheid van de kunstenaar betekenen.<\/p><\/blockquote>\n

Er is geen pagina in Kijken, proeven, denken<\/em> die niet tot tegenspraak uitnodigt. Lijster begeeft zich op risicovol terrein. Zijn standpunt is interessant, maar de kunstcriticus verdwijnt wel in de cultuurcriticus. Kunst is zo veelzijdig en zo controversieel geworden dat ze inderdaad voortdurend aan alles in de wereld vast blijkt te zitten. Maar Lijster redeneert te automatisch in de hem gewenste richting wanneer hij er naar tendeert de autonomie van de kunst en de kunstenaar los te laten. Dat zou inhouden dat de samenleving gaat zeggen waar de kunstenaar het over moet hebben.<\/p>\n

\u2018De samenleving om de kunst heen is aan het veranderen\u2019, schrijft hij, en dan is het niet meer vanzelfsprekend dat de kunst nog autonoom is. De kunsten zouden \u2018creatieve industrie\u00ebn\u2019 geworden zijn en de kunstenaar een \u2018cognitieve arbeider.\u2019 Het lijkt erop dat Lijster de onafhankelijke kunstenaar opoffert aan een veranderende samenleving.<\/p>\n

\n

Kijken, proeven, denken. Essays over kunst, kritiek en filosofie<\/em><\/a> door Thijs Lijster is uitgegeven door De Bezige Bij. 272 pagina\u2019s, \u20ac24,99.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Het is alsof Thijs Lijster na zijn boek De grote vlucht inwaarts uit 2016 tot zijn positieven is gekomen. Het lijkt erop dat hij zich heeft gerealiseerd dat de binnenkant van mensen, hun innerlijk, minstens zou belangrijk is als alles om hen heen. In De grote vlucht inwaarts beweerde Lijster dat we ons hebben teruggetrokken […]<\/p>\n","protected":false},"author":2850,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-425539","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/425539","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=425539"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/425539\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/2850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=425539"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=425539"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}