Omdat er zo weinig persoonlijke documenten van Carry van Bruggen bestaan (ze vernietigde veel toen ze in 1928 langdurig depressief werd), zijn de bewaard gebleven brieven aan Marie Anne extra van belang. Na Weenink heeft Petra Teunissen nu de brieven in het Nationaal Archief gelezen voor een artikel in het eerste nummer van 2019 van het literair-historische tijdschrift De parelduiker.<\/em><\/p>\n Het unieke aan deze vriendschap is dat Carry van Bruggen aan Marie Anne een intelligente bewonderaarster had met wie ze een nauwe band kreeg, een band van goede verstaanders (\u2018die vaststaande verwantschap, die geen bevestiging meer behoeft\u2019). Ze hadden aan een half woord genoeg, ook al was er in zekere zin sprake van een meester-leerlingverhouding.<\/p>\n Ze voelden zich op hun gemak bij elkaar, getuige ook de manier waarop ze elkaar aanspraken: Marie Anne heette in de aanhef van brieven \u2018Dierbaar wormpje\u2019 of \u2018schaapje\u2019 en aan het slot \u2018Dag gewormte.\u2019 Carry noemde zich \u2018Black Boy\u2019, vanwege hij donkere haardos. In die tijd liep haar huwelijk met Kees van Bruggen af, waar een paar snijdende brieven aan Marie Anne over gaan. Carry heeft dan geen behoefte meer aan \u2018superieure mannelijke kalmte, maar aan jouw mede-onrust, mee-ontroering en mede-leed.\u2019<\/p>\n Ze wil meteen economisch onafhankelijk zijn en vertaalt er op los. Marie Anne mag niet zeggen dat ze daar te goed voor is, want ze herinnert er aan dat de Franse dichter Mallarm\u00e9 keukenrecepten schreef voor een modeblad (\u2018en toch is hij onsterfelijk\u2019) en Peter de Grote was van mening \u2018dat niets de grote man te klein is.\u2019 Is economische onafhankelijkheid \u2018voor een jongen als ik, met taaie botten en een taaie huid niet een nobel levensdoel?\u2019<\/p>\n Ze ontmoetten elkaar in de tijd dat Carry van Bruggens roman Heleen<\/em> verscheen (1912), de eerste Nederlandse stream of consciousness<\/em>-roman waarin een vrouw, Heleen\/Carry van Bruggen, haar gecompliceerde zieleleven minutieus blootlegt. Het lezen van Heleen<\/em> betekende het lezen over Carry\u2019s eigen geestesleven, waarin voortdurend werd waargenomen, gedacht, geanalyseerd, doorzien en kritisch ontleed. \u2018Nu je Heleen<\/em> las, weet je\u2019, schrijft ze aan Marie Anne, \u2018wat die zelf-twijfel beduidt; niets dan het resultaat is zij van te<\/em> diepe zelf-inkeer, te<\/em> voortdurend doorschouwen van motieven en redenen, een te<\/em> fel licht over alle dingen.\u2019<\/p>\n Distinctie, anders zijn dan anderen, is de voorwaarde van ons zelfbehoud, volgens Carry.<\/p><\/blockquote>\n Carry van Bruggen was een illusieloos denkster die doordacht waar anderen al lang waren afgehaakt. Maar hoeveel ze ook dacht, meerdere vrienden en kennissen getuigden van haar hartelijkheid, zorgzaamheid en huiselijkheid. Wanneer Marie Anne staatsexamen Grieks en Latijn moet doen, stelt ze haar na afloop een rijtoer in het vooruitzicht en het eten van flensjes. Het was bij de denkster Carry dat Marie Anne haar gevoelens kwijt kon. Haar gevoelsleven werd door de gesprekken en in de omgang met Carry en Frans Coenen \u2018vrijgemaakt.\u2019<\/p>\n In een In memoriam<\/em> in 1932 herinnert Marie Anne aan Carry\u2019s \u2018hartstochtelijke wezen\u2019, haar \u2018felheid en bewogenheid\u2019, waar de nuchtere Hollanders niet zoveel raad mee wisten, \u2018maar zij, die zich aan die gloed, die hartstocht hebben gewarmd, zullen de herinnering altijd meedragen.\u2019 \u2018Bijna elke dag opnieuw\u2019 schrijft ze nog in het begin van de jaren vijftig, \u2018realiseer ik me hoe oneindig veel ik aan hen te danken heb, als ik probeer onbevangen en crities de gebeurtenissen om ons heen te ontleden en te begrijpen.\u2019<\/p>\n Gevoel en verstand liepen bij Carry van Bruggen altijd door elkaar, maar kwamen speciaal in haar brieven soepel samen. In die aan Marie Anne, maar ook in die aan de oudere Frans Coenen, met wie Carry een verhouding rond 1910 had (en Marie in de jaren twintig en dertig).<\/p>\n Ten tijde van de vriendschap met Marie Anne was ze volop bezig met wat honderd jaar geleden in 1919 Prometheus<\/em> zou worden, \u2018Een bijdrage tot het begrip der ontwikkeling van het individualisme in de literatuur.\u2019 Terwijl ze daaraan werkte gaf ze er lezingen over, onder meer voor adellijke gezelschappen waarmee ze via Marie Anne in contact kwam. Omdat Carry weinig om kleding gaf zorgde Marie Anne ervoor dat ze chique kleren aan had (\u2018weliswaar gedragen\u2019).<\/p>\n De adellijke toehoorders zullen hun oren graag geloofd hebben als ze hoorden dat volgens Carry \u2018distinctie, anders dan anderen te zijn, de voorwaarde is van ons zelfbehoud.\u2019 En ook: \u2018er is geen ander zijn dan anders zijn.\u2019 Dat noemt ze een \u2018noodzakelijkheid\u2019, een \u2018levenseis.\u2019<\/p>\n \u2018Ik kan het eenvoudig niet laten de mensen te beroven van hun tevredenheid.\u2019<\/p><\/blockquote>\n Maar wanneer Prometheus en zijn tegenpool Jupiter ter sprake komen zullen ze hun wenkbrauwen hebben opgehaald. Prometheus staat immers voor opstandigheid, voor kritiek, voor verdraagzaamheid, zelfverloochening, voor revolutionair temperament. Bij Jupiter gingen de wenkbrauwen misschien op de denkstand wanneer ze hoorden over dogmatisme, uniformiteitsgevoel, collectiviteitsgevoel, autoriteitsgevoel en conservatisme.<\/p>\n Daar ging Prometheus <\/em>over: de tegenstelling individu (Prometheus) en collectiviteit (Jupiter) die toch niet zonder elkaar kunnen. Het ligt voor de hand te denken dat de sympathie van Carry van Bruggen bij Prometheus ligt. Dat is onmiskenbaar zo, maar ze was een ontmaskeraar, iemand die van alles de andere kant wilde laten zien. Ze wilde niet dat Prometheus zou triomferen. Want \u2018in de triomf kiemt de corruptie.\u2019 Ze wilde evenmin dat Jupiter triomfeerde, want \u2018in de macht kiemt de tirannie.\u2019<\/p>\n Carry van Bruggen stuitte onvermijdelijk op paradoxen. Wie denkt dat hij onpartijdig tegenover Prometheus en Jupiter kan staan, komt bedrogen uit. Ook al leidt het tot eenzijdigheid, er moet gekozen worden. Maar eenzijdigheid is tegelijk dwaas. Prometheus en Jupiter kunnen niet zonder elkaar. Vandaar Carry\u2019s scepsis over de \u2018aanminnige geest van de zoete dromer Shelley\u2019 uit wie \u2018voor het laatst het beeld van de triomferende, vlekkeloze Prometheus verrees, van een bevrijde, gelukkige wereld onder zijn beheer, van een verslagen Jupiter, het voorgoed overwonnen en ten onder gebrachte Kwaad.\u2019 In \u2018overwonnen Kwaad\u2019, daar gelooft Carry van Bruggen niet in. Voor haar is contrast, verschil en onderscheiding noodzakelijk en onvermijdelijk.<\/p>\n Van de \u2018zoete drankjes\u2019 van het positivisme en idealisme moest Carry van Bruggen niets hebben: \u2018Ik kan het eenvoudig niet laten de mensen te beroven van hun tevredenheid.\u2019 Ze had de pest aan \u2018levensvervalsing\u2019, \u2018de platte gemakzucht\u2019, \u2018het vulgaire ego\u00efsme\u2019 en \u2018de triviale gevoelsarmoede.\u2019 Ze hield van het \u2018zonder voorbehoud aanvaarden van het ganse leven\u2019 van Flaubert, van de humor van Anatole France en van de satire van Jonathan Swift. De collectieve moraal was voor de Eerste Wereldoorlog al aan het afkalven, vandaar de libertijnse persoonlijke moraal waarmee Marie Anne bij Carry kennismaakte. Wanneer ze in 1914 in Utrecht rechten gaat studeren wordt de foto gemaakt waarop ze met Carry en de kleine Kees op een bank in de tuin zit. Dan is Marie Anne al bij Carry school gegaan en \u2018een individualistische rebelse jonge vrouw\u2019 geworden \u2018die voortdurend in staat van opstandigheid tegen alles en iedereen verkeert.\u2019<\/p>\nDag gewormte<\/h5>\n
![\"Carry](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/1.3-Tellegen-en-Van-Bruggen-1280x1885.jpg\")
De zoete drankjes van het positivisme<\/h5>\n