{"id":423761,"date":"2019-04-07T01:43:34","date_gmt":"2019-04-06T23:43:34","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=423761"},"modified":"2020-01-14T11:23:53","modified_gmt":"2020-01-14T10:23:53","slug":"wereldgeschiedenis-peulvruchten-beschaving","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/wereldgeschiedenis-peulvruchten-beschaving\/","title":{"rendered":"De wereldgeschiedenis in bonen: hoe de tuinboon het Westen redde"},"content":{"rendered":"

Het historisch belang van de tuinboon kan niet worden overschat. Niet alleen stond de tuinboon aan de wieg van de klassieke Griekse filosofie, zoals ik in de vorige aflevering<\/a> heb uiteen gezet, zonder de tuinboon was de westerse beschaving na de val van het Romeinse Rijk ook mogelijk niet meer dan een voetnoot in de wereldgeschiedenis geweest. Die ruige, arbeidsintensieve boon met zijn fluffy peulen en zaden verpakt in stugge vliesjes, de enige boon die bestand is tegen vorst \u2013 die bonkige, betrouwbare boon heeft Europa door de donkerste dagen van de Middeleeuwen heen geholpen.<\/p>\n

\n

Dit is deel vier in een serie van culinair journalist Jo\u00ebl Broekaert over hoe bonen ons inzicht bieden in de geschiedenis van de mens. Lees de rest\u00a0hier<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n

De Vicia faba<\/span> was een van de eerste gecultiveerde gewassen uit de Vruchtbare Sikkel. Ergens tussen 6500 en 6000 voor Christus zijn ze al verbouwd rond Nazareth. Tot de ontdekking van Amerika en daarmee van de bonen uit het geslacht Phaseolus<\/span>, waartoe de populairste soorten van onze tijd behoren, was de tuinboon met afstand de meest prominente boon in Europa.<\/p>\n

Voorbeeld: Fabius, een van de beroemdste Romeinse patricische familienamen, is afgeleid van faba<\/span>, het woord voor tuinboon. Bonen waren ook in de Oudheid voornamelijk simpele kost. Maar simpel was niet per se negatief in een cultuur waarin het landleven een geromantiseerde status genoot. Bonen werden gezien als traditionele boerenkost, nobele armoede. Het machtige Rome was eens gesticht door eenvoudige maar sterke boeren. Vanuit die gedachte lieten de patrici\u00ebrs zich graag voorstaan op hun eigen nederige origine. Dat deden ze onder meer door zich te vernoemen naar bonen. Zo is de beroemde redenaar Cicero vernoemd naar de Cicer arietinum<\/span>, de kikkererwt.<\/p>\n

\"tuinbonen\"
De Vicia faba<\/em>, oftewel de tuinboon.<\/figcaption><\/figure>\n
De basis voor een bloeiend Europa<\/h5>\n

Na de val van het West-Romeinse Rijk in 476 verspreidden Germaanse stammen zich over Europa. Die Visigothen, Vandalen, Franken en Longobarden bedreven niet zo veel landbouw. De bevolking verarmde en verminderde aanzienlijk. De uitgedunde Europese bevolking was arm, zwak en aangewezen op schaarse lokale voedselproductie.<\/p>\n

Daar kwam verandering in met het aanbreken van de Karolingische periode, vernoemd naar de Frankische vorst Carolus Magnus. Deze Karel de Grote deed waar veel kleine leiders na hem \u2013 Napoleon, Hitler, Monnet \u2013 van droomden: hij verenigde Europa. Op Kerstdag in het jaar 800 werd Karel door de Paus gekroond tot Roomse Keizer. Zijn heerschappij reikte van het zuiden van Denemarken tot onder Rome en Barcelona en van Bretagne tot Moravi\u00eb (Tsjechi\u00eb). Nog geen dertig jaar na zijn dood hadden zijn kleinzoons de boedel alweer verdeeld, maar de hervormingen die hij doorvoerde, vormden de basis voor een bloeiend Europa. Ik kom zo bij die tuinboon.<\/p>\n

Kroondomeinen<\/h5>\n

Karel was een begenadigd vorst. Hij zag zichzelf als een koning in de bijbelse traditie en zijn onderdanen als een uitverkoren volk. Het was zijn taak om die onderdanen het goede voorbeeld te geven en hen te onderwijzen. Hij verordonneerde elke kathedraal en elk klooster een school te stichten en ontbood de meest bekwame geleerden uit het hele rijk aan zijn hof. De periode van intellectuele bloei die daaruit voortvloeide, noemt men de Karolingische Renaissance.<\/p>\n

De beroemde redenaar Cicero is vernoemd naar de Cicer arietinum<\/span>, de kikkererwt.<\/p><\/blockquote>\n

Karels belangrijkste bestuurlijke vernieuwing was dat hij, anders dan zijn oosterse tijdgenoten, de Byzantijnse keizer en de islamitische kalief, geen groot apparaat aan ambtenaren in dienst had. De bestuurlijke posities in het rijk werden bekleed door vazallen die trouw en dienst aan de koning zwoeren. Door persoonlijke loyaliteit te koppelen aan lokaal publiek bestuur cre\u00eberde Karel een nieuw bestuurlijk systeem. Karel voerde het zogeheten feodale stelsel in, waarbij \u2018graven\u2019 de gebieden die ze bestuurden in bruikleen kregen. Sommige landen in het rijk bleven onder direct gezag van de monarch. Dat waren de zogeheten kroondomeinen. Voor het beheer van die domeinen had Karel een aantal voorschriften opgesteld, de beroemde Capitulare de villis vel curtis imperii<\/span> (verordening over de domeinen en het keizerlijk hof).<\/p>\n

Onderdeel van die capitulare was een lijst aan fruitbomen, medicinale planten, groenten en kruiden die dienden te worden aangeplant in alle kroondomeinen. Dit was een van de manieren waarop Karel probeerde actief de gezondheid van zijn onderdanen te verbeteren. Tegelijkertijd kon hij zo de voedselvoorziening garanderen voor zijn legers en rondtrekkende hofhouding.<\/p>\n

De capitulare was zo de drijvende kracht achter de verspreiding en popularisering van veel planten en groenten in heel Europa. Perziken, amandelen, laurier, pruimen, kastanjes, kweeperen, hazelnoten, walnoten en kersen. Komkommers, suikermeloenen, wortels, kikkererwten, selderij en waterkers. Venkel, rode biet, bieslook, pastinaken en rapen. Mosterdzaad, bonenkruid, koriander en munt. Peterselie en vijgen. Prei en rozemarijn. Alsmede de geneeskrachtige zee-ui en adderwortel. En u voelt \u2019m al aankomen: de tuinboon zat er ook tussen.<\/p>\n

Dramatische bevolkingsgroei<\/h5>\n

In totaal stonden er 73 planten en 16 fruitbomen op de lijst in Karels capitulare. Dus wat maakt dan die ene tuinboon zo belangrijk? Welnu. Zoals eerder geschetst: de eeuwen tussen de ondergang van het Romeinse Rijk en de Karolingische Revolutie waren eeuwen van stagnatie. Steden liepen leeg, het Romeinse wegennetwerk werd verwaarloosd, fundamentele mijnbouw- en delftechnieken raakten in de vergetelheid en grote stukken landbouwareaal verwilderden tot bos. De Europese bevolking slonk, verzwakte en viel ten prooi aan endemische infectieziekten. Volgens sommige schattingen had Europa in de zevende eeuw slechts 14 miljoen inwoners. Nagenoeg allemaal ondervoed.<\/p>\n

In de Karolingische periode begon de trend langzaam te kenteren. Na het jaar 1000 maakte Europa een dramatische bevolkingsgroei door. In de drie eeuwen daarna verdubbelde het aantal inwoners bijna van 38 tot 74 miljoen. Europa bloeide op, agrarisch en demografisch, cultureel en intellectueel. De westerse beschaving bouwde in de eeuwen daarna een voorsprong op in de wereldgeschiedenis die niet meer was in te lopen.<\/p>\n

\"tuinbonen\"
Karel de Grote door Pieter Feddes van Harlingen, 1618 – 1620. Beeld: Rijksmuseum<\/figcaption><\/figure>\n
De beschaving gered<\/h5>\n

Die explosieve groei van de Hoge Middeleeuwen had een aantal oorzaken. Allereerst: klimaatverandering. Het werd warmer. Dat betekende meer productiviteit en een langer groeiseizoen en dus meer voedsel. Dat effect werd versterkt door een aantal technologische innovaties, zoals hoefijzers, de haam \u2013 een ellipsvormig halsjuk dat ervoor zorgde dat lastdieren veel effici\u00ebnter konden worden ingezet om landbouwwerktuigen te trekken \u2013 en de grootschalige inzet van ploegscharen (die hadden de Scandinavi\u00ebrs in de tweede eeuw al uitgevonden, maar dat wist de rest van Europa nog niet).<\/p>\n

Maar er lagen ook andere krachten aan ten grondslag, zoals nieuwe vruchtwisselingsschema\u2019s die sinds de Karolingische periode geleidelijk aan in heel Europa werden overgenomen. Door seizoenen achtereen dezelfde gewassen te verbouwen, put men de grond uit. Dat was al lang bekend. Daarom lieten boeren geregeld percelen braak liggen. Dan groeit er onkruid, daarop kan vee grazen dat de grond bemest, zodat er het volgende seizoen weer graan verbouwd kan worden.<\/p>\n

De verspreiding van tuinbonen maakte de bevolking daadwerkelijk veel gezonder, sterker en talrijker.<\/p><\/blockquote>\n

Peulvruchten speelden een cruciale rol in de nieuwe vruchtwisselingssystemen. Op de wortels van peulvruchten leven bacteri\u00ebn die stikstof uit de lucht in de grond fixeren. Door de introductie van peulvruchten konden boeren voortaan de grond bemesten en tegelijkertijd voedsel verbouwen, namelijk erwten, linzen en vooral tuinbonen.<\/p>\n

Volgens sommigen zijn die tuinbonen op een nog veel directere manier verantwoordelijk voor de bloei van Europa na 1000: arme mensen hebben geen geld voor vlees. Zonder peulvruchten kom je dan moeilijk aan je eiwitten. De verspreiding van tuinbonen maakte de bevolking dus daadwerkelijk veel gezonder, sterker en talrijker. Daar begint alles mee. Karel de Grote had het voorzien en niemand heeft het beter samengevat dan de Italiaanse schrijver en geleerde in de Middeleeuwse filosofie Umberto Eco: bonen hebben de beschaving gered.<\/p>\n

\n

Bronnen: Beans, A History<\/em> van Ken Albala; Kleine geschiedenis van de Nederlandse keuken van Jaques Meerman; Western Civilization<\/em> van Thomas Noble e.a.; \u2018Best Invention; How the Bean Saved Civilisation\u2019, The New York Times, 18-4-1999 door Umberto Eco.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Het historisch belang van de tuinboon kan niet worden overschat. Niet alleen stond de tuinboon aan de wieg van de klassieke Griekse filosofie, zoals ik in de vorige aflevering heb uiteen gezet, zonder de tuinboon was de westerse beschaving na de val van het Romeinse Rijk ook mogelijk niet meer dan een voetnoot in de […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-423761","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-leven"],"acf":[],"author_name":"Jo\u00ebl Broekaert","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/423761","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=423761"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/423761\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jo\u00ebl Broekaert","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=423761"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=423761"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}