{"id":421063,"date":"2019-02-12T15:55:27","date_gmt":"2019-02-12T14:55:27","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=421063"},"modified":"2020-01-10T09:55:24","modified_gmt":"2020-01-10T08:55:24","slug":"arnon-grunberg-carl-schmitt","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/arnon-grunberg-carl-schmitt\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: Waarom Arnon Grunberg nazi-jurist Carl Schmitt te serieus neemt"},"content":{"rendered":"

Wie de geschiedenis ziet als een reeks catastrofes heeft wel een speciale kijk op wat geschiedenis is. \u2018Catastrofes\u2019 kunnen van alles zijn: vulkaanuitbarstingen, overstromingen, aardbevingen, burgeroorlogen, oorlogen tussen landen, epidemie\u00ebn. Bij de geschiedenis als een opeenvolging van catastrofes vallen alle andere mogelijke thema\u2019s als bron voor de geschiedenis buiten de boot: de opkomst en het verval van economie\u00ebn, politieke geschiedenis, geschiedenis als een reeks creatieve uitbarstingen in de kunst en wetenschap, de geschiedenis van de vooruitgang. Vermoedelijk wordt bij catastrofes het vaakst gedacht aan oorlogen: van de ene oorlog naar de andere.<\/p>\n\n

\n
\n
Blijf vrij van geest. Lees onze nieuwsbrief.<\/div>\n \n
Ontvang de beste verhalen van Vrij Nederland twee keer per week in je mail. In elke nieuwsbrief ontvang je \u00e9\u00e9n artikel helemaal gratis.<\/div>\n <\/div>\n\n
\n
\n Ja, dit wil ik ><\/a>\n <\/div>\n <\/div>\n<\/div>\n

Dat kan, maar het is wel een beperkt soort geschiedenis. Volgens de Duitse essayist Walter Benjamin en de eveneens Duitse nazi-jurist en politicoloog Carl Schmitt bestond de geschiedenis uit een reeks catastrofes. In hun voetspoor is Arnon Grunberg het parmantig met hen eens, al maakt hij er de kanttekening bij dat door Benjamin en Schmitt mogelijk geen onderscheid werd gemaakt tussen grote en kleine catastrofes. Het is \u00e9\u00e9n van de onduidelijke passages in Vriend & vijand<\/em><\/a>, een essay waarin Grunberg zich buigt over het begrip \u2018vijand\u2019 in de politieke opvattingen van Carl Schmitt, die bekend werd met zijn boek Het begrip politiek<\/em><\/a>.<\/p>\n

Geschiedenis als opeenvolging van catastrofes<\/h5>\n

Laten we het er voor duidelijkheid op houden, gezien Benjamin en Schmitt, dat met catastrofes oorlogen worden bedoeld. Dan is die generalisatie (\u2018geschiedenis is een reeks catastrofes\u2019) een armzalige reductie van wat allemaal ook geschiedenis is. Al die historici van de Annales-School bijvoorbeeld, die in de voetsporen van de Fernand Braudel, Jacques Le Goff en Emmanuel Le Roy Ladurie het dagelijks leven, en niet de achtereenvolgende oorlogen, van een geschiedenis voorzagen, worden dan genegeerd. Er wordt tussen oorlogen ook nog geleefd. Je zou ook kunnen zeggen dat geschiedenis het leven tussen oorlogen is. In het leven wordt nog iets gemaakt, oorlog is alleen maar destructie.<\/p>\n<\/span>Lees ook<\/span>Literaire Kroniek: Het pessimisme van schrijver Menno ter Braak is opnieuw relevant<\/span>29 januari 2019<\/span><\/span><\/a>\n

Wanneer het om catastrofes in de vorm van oorlogen gaat, zo moet men van Schmitt en Benjamin denken, dan is dat de \u00e9chte geschiedenis: van politiek en oorlog, van leven en dood, van vriend en vijand. Ik zal de overheersende betekenis voor de geschiedenis van oorlogen niet betwisten, maar er met een tevreden realisme al te zeer op hameren neigt naar oorlogszucht.<\/p>\n

Er wordt tussen oorlogen in ook nog geleefd. Je zou ook kunnen zeggen dat geschiedenis het leven tussen oorlogen is.<\/p><\/blockquote>\n

Sinds de aanslag op de Twin Towers in New York op 11 september 2001 is het woord \u2018vijand\u2019 niet van de lucht. Toen werd de oorlog tegen het terrorisme uitgeroepen en was de islam officieel de vijand. In de voetsporen daarvan is het denken in termen van vriend en vijand ontstaan, en niet helemaal zonder reden, gegeven het terrorisme van Al Qaida tot Islamitische Staat. Arnon Grunberg herinnert zich dat op zijn Montessori School in Amsterdam de ruzies met woorden werden opgelost en dat van fysiek geweld geen sprake kon zijn.<\/p>\n

Grunberg maakt er pesterig van dat de school zich voor de mensheid hield die werkte aan de komst van de eeuwige vrede. Hij schrijft niet dat er alle reden was om toen even minder in vriend en vijand te denken omdat de Koude Oorlog op zijn eind liep en de oorlog in Vietnam al te beschamend was geworden. Hij wil de \u2018eventuele na\u00efviteit\u2019 van toen niet minachten, maar onnozel was die vredelievendheid met de kennis van nu voor hem wel.<\/p>\n

Uitstel van executie<\/h5>\n

Het was de bedoeling dat Vriend & vijand<\/em> over Carl Schmitt (1888-1985) zou gaan, maar dat is maar fragmentarisch het geval. Zelfs een beetje inleiding in het denken van Schmitt is afwezig. Na de passage over het vredesstreven op zijn Montessori School springt Grunberg van de hak op de tak en hij veronderstelt veel bekend. In plaats dat het over Schmitt gaat, heeft hij het over Jacob Taubes en Jacques Derrida die het over Schmitt hebben en vergelijkt hij Walter Benjamin met Schmitt wanneer het over geweld gaat.<\/p>\n

Het gaat te weinig over Schmitts denkbeelden. Hij wordt gebruikt om iedereen wat realisme bij te brengen: we moeten meer in vriend en vijand denken. Maar Schmitt was een hele vreemde en apocalyptische denker, iemand die leefde met de gedachte dat elk moment de catastrofe kon uitbreken. Schmitt beleefde de tijd en de geschiedenis als \u2018respijt\u2019, schrijft Jacob Taubes in zijn boek Tegenstrijdige overeenstemming<\/em><\/a>, \u2018als een uitstel van executie.\u2019 Schmitt leefde niet, hij vreesde. Zo was ook de christelijke beleving van de geschiedenis, voegt Taubes eraan toe.<\/p>\n

Dit is een pregnante typering van Schmitts denkwereld. Als jurist van de nationaalsocialisten verdedigde Schmitt in Der F\u00fchrer sch\u00fctzt das Recht<\/em><\/a> in 1934 de Nacht van de Lange Messen. Hitler had alle recht tot het vermoorden van zijn concurrenten want hij was \u2018een soeverein dictator.\u2019 Zo dacht Schmitt: dictators hebben het voor het zeggen, de parlementaire democratie is iets voor watjes. Het is aan de dictator om de noodtoestand of uitzonderingstoestand te mogen afkondigen, zodat hij kan doen wat hij wil.<\/p>\n

Zo dacht Schmitt: dictators hebben het voor het zeggen, de parlementaire democratie is voor watjes.<\/p><\/blockquote>\n

Grunberg zorgt vooral voor een rookgordijn rondom Schmitt zodat niet erg duidelijk wordt dat hij een totaal achterhaald politiek denker is, een relict uit een tijd die ons alleen nog iets zegt als les voor hoe het niet moet. Schmitt moest niets van pluralisme of het vrije politieke denken hebben. Meerdere stemmen werden niet geduld in \u2018het politieke\u2019. Zijn tweedeling vriend\/vijand is een alibi voor de zich nu \u2018weerbare democraten\u2019 noemende haviken om te doen alsof de Nederlandse defensie niet meer bestaat en de Navo verdwenen is. Maar er is geen politicoloog of commentator in Nederland of Europa die niet begrepen heeft dat Rusland zich tot een vijand heeft ontwikkeld. Daarvoor was Schmitt niet nodig.<\/p>\n

Ondertussen blijf je bij het lezen van Vriend & vijand<\/em> voortdurend haken omdat er zo vaak iets staat dat vraagtekens oproept. Grunberg schrijft graag aforistisch-apodictische zinnen waar je hersens van gaan knarsen. Hij begrijpt \u2018het Christendom als een ideologie die het geweld afwijst.\u2019 Dat kan je natuurlijk niet eenduidig zeggen: wat moet je dan met de kruistochten en alle oorlogen die een zegen kregen van pausen, bisschoppen en dorpspastoors. Grunberg schrijft ook graag van wereldwijs realisme swingende zinnen als: \u2018Het bloed is de olie van de staat en die prijs is gerechtvaardigd.\u2019 Hij is ook goed in het stellen van zinloze suggestieve vragen als: \u2018Is het de geschiedenis die geweld produceert of is het geweld dat de geschiedenis voortbrengt.\u2019 Natuurlijk brengt het geweld de geschiedenis voort.<\/p>\n

Gemeenschap van geweld<\/h5>\n

Ook heel diepzinnig is: \u2018Elke gemeenschap is een gemeenschap van geweld.\u2019 Dat kan alleen als \u2018geweld\u2019 hier symbolisch wordt gebruikt: het \u2018geweld\u2019 noemen wanneer de ene gemeenschap zich alleen maar onderscheidt van de ander. Deze zin van Grunberg is een variant van Schmitts uitspraak dat \u2018de gemeenschap een vijand nodig heeft om een gemeenschap te kunnen zijn.\u2019 Hier wordt elk verschil tot een manifestatie van vijandschap gemaakt. Dat is vijanddenken, louter denken in tegenstellingen. Dat is op het fascistische af kwaadaardig.<\/p>\n

Grunberg probeert wel helder en duidelijk te zijn, maar al te vaak graaft hij zo diep dat hij niet meer helder van geest boven komt. Het gaat in Vriend & vijand<\/em> vaak over \u2018goddelijk geweld\u2019 en \u2018mythisch geweld\u2019. Wat zou \u2018goddelijk geweld\u2019 zijn voor een seculier iemand die niet getrouwd is met de Bijbel? Gold \u2018Gij zult niet doden\u2019 niet ook voor God? Grunberg gaat veel te ver mee in het denken van Schmitt, helemaal als hij het over diens \u2018politieke theologie\u2019 heeft.<\/p>\n

Grunberg maakt van Carl Schmitt een serieus te nemen denker, terwijl hij aan alle kanten\u00a0pass\u00e9 is, behalve bij democraturen als Hongarije, Turkije en Polen.<\/p><\/blockquote>\n

Welke boodschap hebben wij aan \u2018God\u2019 als we het over het politieke leven op aarde hebben? Grunberg citeert de apostel Paulus alsof het zijn buurman is. Het zou relevant zijn dat we weten dat Paulus vond dat \u2018gezag\u2019 altijd van God komt. De graag ook als nuchter bekend staande Grunberg ziet er geen bezwaar in om het over \u2018de staat\u2019 te hebben als \u2018een sterfelijke god\u2019. Wat mag dat zijn? Hij vindt het ook \u2018onbetwistbaar dat de dood van God de dood van de staat naderbij brengt\u2019.<\/p>\n

Grunberg maakt van Carl Schmitt een serieus te nemen denker, terwijl hij aan alle kanten pass\u00e9 is, behalve bij democraturen als Hongarije, Turkije en Polen. Schmitt had het over \u2018soevereine\u2019 leiders en hij minachtte de parlementaire democratie. Grunberg noemt Isra\u00ebl een \u2018schmittiaanse\u2019 staat. Dat lijkt mij te veel eer voor Schmitt, wanneer dat alleen maar gebaseerd is op het feit dat Isra\u00ebl vijanden heeft. Dat is niet zo vreemd gezien de situatie waarin Isra\u00ebl zich heeft gemanoeuvreerd. Daar heb je Schmitt niet voor nodig. Straks moeten we alle landen die geen directe vijanden hebben nog \u2018niet-schmittiaans\u2019 noemen en betreuren dat ze geen directe vijanden hebben. Ze m\u00f3eten van Schmitt vijanden hebben, anders zijn ze niet schmittiaans realistisch. Er moet een oorlog (catastrofe) in aantocht zijn.<\/p>\n

\n

Vriend & vijand. Decadentie, ondergang en verlossing<\/em><\/a> door Arnon Grunberg is uitgegeven door Prometheus.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wie de geschiedenis ziet als een reeks catastrofes heeft wel een speciale kijk op wat geschiedenis is. \u2018Catastrofes\u2019 kunnen van alles zijn: vulkaanuitbarstingen, overstromingen, aardbevingen, burgeroorlogen, oorlogen tussen landen, epidemie\u00ebn. Bij de geschiedenis als een opeenvolging van catastrofes vallen alle andere mogelijke thema\u2019s als bron voor de geschiedenis buiten de boot: de opkomst en het […]<\/p>\n","protected":false},"author":2850,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-421063","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","dossier-cultuur"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/421063","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=421063"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/421063\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/2850"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=421063"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=421063"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}