{"id":411303,"date":"2018-11-20T16:19:28","date_gmt":"2018-11-20T15:19:28","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=411303"},"modified":"2019-02-13T14:06:05","modified_gmt":"2019-02-13T13:06:05","slug":"willem-frederik-hermans","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/willem-frederik-hermans\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: Met een roman over W.F. Hermans ontdoet zijn biograaf zich van hem"},"content":{"rendered":"

In Een ontgifting<\/em> speelt zich de volgende sc\u00e8ne af: in een dorp staat een jongen tussen de benen van grote mannen te luisteren naar wat ze zeggen over het wespennest dat zich heeft gevormd in het weiland achter de kerk. Ze zullen er maar een in petroleum gedrenkte lap naartoe gooien. Wanneer dat is gedaan blijft de jongen te lang dralen en wordt gestoken door de vluchtende wespen. Die achtervolgen hem tot in de schuur van zijn huis, waar hij wordt opgevangen door zijn oudere zus.<\/p>\n

Ze slaat de laatste wespen bij hem weg en ontdoet hem van zijn kleren. Ze legt hem op bed en plukt de angels uit zijn huid, dept de steken met azijn. Langzaam komt hij tot rust en worden zijn snikken minder. Ze masseert zijn armen, benen en nek, wrijft de paniek uit hem weg. Hij geeft zich over aan haar handen. \u2018Ze lacht een beetje en knoopt haar haar los, haar lange zwarte haar. Ze laat het vallen op zijn rug, weelderig als een lauwe waterval, en streelt hem, zijn nek, zijn armen, zijn rug.\u2019<\/p>\n

De masseer-sc\u00e8ne ging bijna te ver voor een broer en zus.<\/p><\/blockquote>\n

Deze bijna sensuele sc\u00e8ne beantwoordt aan het beeld dat we in de roman hebben gekregen van de jongen en zijn oudere zuster: \u2018Zij is zijn introductie tot de hele wereld.\u2019 Ze is jongen en meisje, beschermer en trooster, ze plakt zijn schrammen, ze likt zijn wonden, ze vecht voor hem op straat, leert hem fietsen, met pijl en boog omgaan en overhoort zijn huiswerk. Tot de dag van de wespenaanval en de masseer-sc\u00e8ne die bijna te ver ging voor een broer en zus. Vanaf die dag groeien ze uit elkaar, ontstaat er zelf een soort vijandschap.<\/p>\n

Mislukkingskunstenaar<\/h5>\n

Dit is een aantrekkelijk onderdeel van een roman met een wat al te ingewikkelde constructie. Om zich te ontdoen (of te ontgiften) van vijftien jaar onderdompeling in leven en werk van Willem Frederik Hermans heeft Otterspeer een roman geschreven waarin hij Hermans, die hier Lodewijk Schrijver heet, een roman laat schrijven over zijn biograaf Otterspeer, al wordt die niet bij naam genoemd. In afwisselende hoofdstukken schrijft Hermans\/Schrijver, wonend in Brussel, over zijn eigen leven als kind en over de jeugd van zijn biograaf. In werkelijkheid wordt alles dus geschreven door Willem Otterspeer.<\/p>\n

Dat is ook wel te merken aan het gemak waarmee het leven en het gedachteleven van Hermans\/Schrijver zich hier ontrolt: alles wat Otterspeer in de twee dikke delen van zijn Hermans-biografie schrijft is hier in gecondenseerde vorm terug te vinden. Tot in de details: dat Hermans\u2019 vader hem sarcastisch \u2018Allwissend\u2019 noemde, dat hij zijn zus met een zeepje sloeg, dat hij stoomboten knutselde van karton, dat de gangen in het ouderlijk huis werden verlicht door een spaarlampje, dat alle kasten altijd op slot zaten. En vooral: hoe cruciaal zijn zuster Corry (hier Geertje genoemd) voor zijn schrijverschap was.<\/p>\n

Hij wilde helemaal geen schrijver worden, hij wilde uitvinder worden. Maar \u2018alles\u2019 mislukte hem altijd.<\/p><\/blockquote>\n

Omdat zij in het begin van de oorlog zelfmoord pleegde (zij die in alles zijn meerdere was), ontstond hij als schrijver, uit wraak. Hij wilde helemaal geen schrijver worden, hij wilde uitvinder worden. Maar \u2018alles\u2019 mislukte hem altijd. Hij werd door de biograaf Otterspeer een \u2018mislukkingskunstenaar\u2019 genoemd: hij kon w\u00e9l geslaagd over mislukken schrijven.<\/p>\n

Familierelaties<\/h5>\n

Met de biografie die Hermans\/Schrijver over de jeugd van zijn biograaf schrijft schetst hij een uitgesproken tegenbeeld van zijn eigen afschuwelijke jeugd. Hermans\/Schrijver had een bullebak van een vader, die van de biograaf is juist de vader der vaders, een held voor zijn zoon.<\/p>\n

Is de vader van Hermans een benauwde, altijd kankerende rancuneuze man, de vader van de biograaf \u2018is sterk als een os en taai als een ezel.\u2019 Hij ruikt naar zweet en zware shag, is ruig behaard, zijn handen bedekt met eelt. Pijn kent hij niet. Hij was voorzitter van van alles en nog wat. Hij regelde alles. Het is een prachtig portret dat in een paar pagina\u2019s ontstaat van die vader, maar het is Otterspeer die hier schrijft, Hermans zou het in werkelijkheid niet geschreven kunnen hebben, daarvoor zit er geen of te weinig kwaad in die vader.<\/p>\n

Alle vrouwen in Hermans werk zijn op de gehate zus ge\u00ebnt. Ze zijn dan ook allemaal bondgenote en bedriegster, voorbeeld en verraadster, heilige en hoer.<\/p><\/blockquote>\n

Zoals bij de echte Hermans moet bij deze Hermans\/Schrijver alles zwart-wit zijn, zowel bij de mannelijke als de vrouwelijke personages. De vrouwen bij Hermans zijn altijd afsplitsingen van zijn gehate zus Corry\/Geertje. Maar Otterspeer beweert in zijn biografie dat hun verhouding veel hartelijker was dan Hermans altijd deed voorkomen, getuige de brieven die zij hem schreef en de uitstapjes die ze samen maakten. Hij had een \u2018eendimensionale afkeer\u2019 van haar nodig voor zijn schrijverschap. Alle vrouwen in Hermans werk zijn op de gehate zus ge\u00ebnt. Ze zijn dan ook allemaal bondgenote en bedriegster, voorbeeld en verraadster, heilige en hoer.<\/p>\n

Om aan te tonen dat broer en zus het ook heel goed met elkaar konden vinden schetst Hermans\/Schrijver een botanisch uitstapje van de twee. Na van alles in de natuur gezien te hebben vlijen ze zich neer op een beschutte plek: \u2018Daar gebeurde het. In de verte zagen we schoorstenen van lieve rode baksteen, we zaten beschut door opschietend hout. Het was warm en loom en mijn zuster keek mij aan. Zij leek als twee druppels water op me, het was alsof ik in een spiegel keek. Langzaam kleedde ze zich uit. Ze ontdeed zich van de vale lappen van haar tantes. Ze werd geboren als Venus uit schuim.\u2019<\/p>\n

Deze bijna incestueuze scene is de pendant van de sc\u00e8ne van de jongen met de wespen en zijn zuster. Ook tussen deze broer en zus, Willem Frederik en Corry, raakt de verhouding vanaf die dag verstoord en verandert in vijandschap. Ze waren op grenzen gestuit.<\/p>\n

Wrok<\/h5>\n

Dit speelt zich allemaal af in het eerste deel van de roman. In het korte tweede deel komen de zusters elkaar denkbeeldig tegen en spreken over Hermans\/Schrijver. Corry\/Geertje beklaagt zich er nu over dat haar broer als schrijver wel de pretentie had de waarheid te schrijven, maar in werkelijkheid werd de waarheid (zoals hun goede verhouding) door hem in stukken gescheurd. Wat hij niet voor zijn wrok kon gebruiken gooide hij over de schutting.<\/p>\n

Hij wilde je als schrijver \u2018vergiftigen met de waarheid, als een blauwzuur ons systeem binnendringen.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

Hij mag dan misschien \u2018een belegerd jongetje\u2019 zijn geweest, \u2018omsingeld door agressief onbegrip\u2019, maar hij was vooral \u2018een pathetisch jongetje\u2019 dat altijd hetzelfde trucje gebruikte: \u2018te veel vragen en nooit krijgen wat je wil.\u2019 Dus mislukken. Desondanks: \u2018We hielden allemaal van hem\u2019, omdat hij zo betoverend kon schrijven. Hij wilde je als schrijver \u2018vergiftigen met de waarheid, als een blauwzuur ons systeem binnendringen.\u2019<\/p>\n

In het derde en laatste deel, dat ongeveer de helft van de roman beslaat, is de biograaf zelf aan het woord. Hij beschrijft het leven van Hermans\/Schrijver in Parijs en vooral Brussel in de laatste treurige jaren van zijn leven, steeds terugkijkend op dat leven. De biograaf doet alsof hij hem op voet volgt, hem voortdurend gadeslaat.<\/p>\n

Dit deel van de roman is een gecondenseerde reprise van de echte biografie van Hermans. Alles komt weer langs: het fotograferen, de liefde voor camera\u2019s, voor schrijfmachines, voor katten, de ruzies met zijn uitgever, met instanties en kranten, solitaire wandelingen door de stad, zijn onvermogen iets nieuws te schrijven en dat hij daarom maar goedbetaalde columns schrijft.<\/p>\n

Uit het systeem<\/h5>\n

Hermans\/Schrijver herleidt zijn schrijverschap tot zijn benauwde jeugd en tot de dood van zijn zuster. Maar daar gaat de biograaf niet meer in mee. Hij laat hem denken dat hij wel wist dat dit niet zo was. Die vermeende beroerde jeugd had hij alleen maar nodig, dan had hij iets om zich zijn hele schrijvende leven tegen af te zetten. Het was zijn strategische vertekening van de werkelijkheid, zijn persoonlijke mythologie.<\/p>\n

De vorm van\u00a0Een ontgifting<\/em>\u00a0is niet gelukkig gekozen: te ingewikkeld.<\/p><\/blockquote>\n

De vraag is in hoeverre het schrijven van Een ontgifting<\/em> echt een ontgifting is geworden voor de biograaf Otterspeer. Hij moest de schrijver, staat achterop het boek, \u2018uit zijn systeem weten te krijgen.\u2019 Misschien is dat gebeurd door een groot deel van Hermans leven nog eens samen te vatten, maar misschien nog meer door van Hermans\/Schrijver een problematisch iemand te maken, iemand die alles en iedereen naar zijn hand probeerde te zetten, die tiranniek te werk ging met een filosofie die hem altijd gelijk gaf omdat tenslotte alles in het leven uitloopt op mislukking, op de dood. Misschien wilde Otterspeer van deze doem af.<\/p>\n

Ook al is Een ontgifting<\/em> schrander en met een zekere overmacht geschreven, de vorm is niet gelukkig gekozen: te ingewikkeld, zeker bij eerste lezing. Het is ook geen vloeiende lectuur door de overmaat aan Hermans-denkbeelden, -idee\u00ebn en -aforismen over de wereld, over de inborst van mensen, hun rancune, wrok, de literatuur, schrijvers, de roman en de vuige motieven van mensen. Er valt steeds iets te denken, stil te staan, je iets af te vragen. Dat is natuurlijk allerminst erg, maar wel als het grotendeels toch om een reprise van de echte biografie gaat.<\/p>\n

Otterspeer schetst in Een ontgifting<\/em> een ontluisterend beeld van Hermans, dat valt moeilijk te ontkennen. Maar Otterspeer is een biograaf die van iedereen een waarachtig, dat is ontluisterend, beeld zou geven, vertrouwd als hij is met de menselijke krochten waar zich al die obsessies, verlangens, wrokkigheden en tegenstrijdigheden afspelen.<\/p>\n

\n

Een ontgifting<\/em> door Willem Otterspeer is uitgegeven door De Bezige Bij.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

In Een ontgifting speelt zich de volgende sc\u00e8ne af: in een dorp staat een jongen tussen de benen van grote mannen te luisteren naar wat ze zeggen over het wespennest dat zich heeft gevormd in het weiland achter de kerk. Ze zullen er maar een in petroleum gedrenkte lap naartoe gooien. Wanneer dat is gedaan […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-411303","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/411303","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=411303"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/411303\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=411303"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=411303"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}