{"id":409693,"date":"2018-11-06T18:52:51","date_gmt":"2018-11-06T17:52:51","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=409693"},"modified":"2019-02-13T14:46:37","modified_gmt":"2019-02-13T13:46:37","slug":"literaire-kroniek-fritzi-harmsen-van-beek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/literaire-kroniek-fritzi-harmsen-van-beek\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek: Dichter die gezocht, maar niet gevonden wilde worden"},"content":{"rendered":"

Bij de legendarische dichteres Fritzi Harmsen van Beek heb je vooral degene voor ogen die door Annejet van der Zijl wordt beschreven in Jagtlust<\/em>, het boek over het buitenhuis in Blaricum waar de Amsterdamse boh\u00e8me tussen 1954 en 1971 dronk, schreef, tekende, vrijde en vooral feestte.<\/p>\n

Je ziet niet het zeventienjarige meisje voor je dat aan het einde van de oorlog toevallig een gesprek van haar ouders over haar opvangt. Daarin verdedigt de moeder zich tegen het verwijt van de vader dat ze haar dochter in vodden laat lopen terwijl haar eigen kasten uitpuilen van de kleren. Maar Fritzi is zo lelijk, zegt haar moeder, ze is te dik en te groot voor mijn kleren. En \u2018ze heeft monsterlijk grote voeten, ik kan dat niet veranderen, hoor.\u2019<\/p>\n\n

Het was wel duidelijk dat de po\u00ebzie van Harmsen van Beek geen faciel optimisme uitstraalde, maar dat de basis ervan werd gelegd door deze jaren durende Assepoester-ervaring lag buiten de horizon, in ieder geval die van mij. Het beeld van Harmsen van Beek werd bepaald door de foto achterop haar debuut Geachte Muizenpoot en achttien andere gedichten<\/em> in 1965: dat was iemand met een aantrekkelijk gezicht die met haar gedichten, en met een enigszins verontschuldigende glimlach, \u2018de infernale rotzooi verdraaglijk\u2019 probeerde te maken.<\/p>\n

Dienstmeisje Fritzi<\/h5>\n

Fritzi Harmsen van Beek (die eigenlijk Frederike heette) heeft zich door haar moeder (de illustratrice Freddie Langerer) thuis altijd als \u2018een dienstmeid\u2019 behandeld gevoeld, ook letterlijk, want de dienstmeisjes hielden het zelden lang bij haar uit, en dan moest Fritzi invallen. Ook als er mensen kwamen eten. Zoals de Engelse soldaten na de oorlog. Die dachten dat het dienstmeisje de deur voor hen opende. Toen Fritzi haar moeder vroeg dat recht te zetten kreeg ze buiten het zicht van de soldaten een schop.<\/p>\n

Haar vader, de tekenaar van de strips over het bessenjongetje Flipje van Tiel<\/em>, nam het wel geregeld voor haar op, maar was zo gek op zijn vrouw dat het effect gering was. De dood van de moeder in 1949 heeft groter onheil voorkomen, al heeft Fritzi jaren het gevoel gehad dat haar moeder wraak op haar nam als het weer eens niet goed met haar ging.<\/p>\n

Dat Harmsen van Beek in de beeldvorming is wie ze is, heeft alles te maken met het schijnbare gemak waarmee ze de schijn op kon houden en toch zichzelf kon zijn.<\/p><\/blockquote>\n

Dat Maaike Meijer haar biografie over Harmsen van Beek Hemelse mevrouw Frederike<\/em> begint met de passage over het afgeluisterde gesprek tussen haar vader en moeder, is een dreun van een begin, maar niet onterecht. Dat Harmsen van Beek in de beeldvorming is wie ze is, heeft alles te maken met het schijnbare gemak waarmee ze de schijn op kon houden en toch zichzelf kon zijn. Terwijl ze een soeverein anderszijngevoel ontwikkelde, getuige haar unieke omgang met de taal, bleef het Assepoesterschap van het afgewezen kind op de achtergrond aanwezig.<\/p>\n

\"fritzi\"
Beeld: De Bezige Bij, Het Nationaal Archief, Wikimedia Commons, National Library of Ireland<\/figcaption><\/figure>\n
Halve dagen in neglig\u00e9 op de canap\u00e9<\/h5>\n

Toch werden Fritzi de zegeningen in haar jonge jaren niet helemaal onthouden. Ze had in haar jeugdvriend Jan Hooglandt het beste wat je op dit gebied kon hebben, door Meijer \u2018een even stormachtige als vormende relatie\u2019 genoemd. Meijer schreef er zelfs een apart hoorspel over.<\/p>\n

In vergelijking met Fritzi voelt Jan zich een Droogstoppel (\u2018een kleurenblinde, die ongelukkig genoeg is om te weten dat er kleuren zijn\u2019), maar zo ziet Fritzi hem niet. \u2018Ze zijn verrukt van elkaar\u2019, schrijft Meijer, ze doen alles samen, tot en met het lezen van elkaars dagboek. Jans geest is niet zo dartel, dromerig en belezen als die van Fritzi, maar zij vindt hem moediger omdat hij durft te twijfelen en zich niet terugtrekt in sprookjes zoals zij. Jans zuivere liefde wordt door Fritzi op een romantische manier beantwoord. Jammer dat ze op school niet zo erg haar best doet. Dat wordt verklaard door een onbewuste identificatie met haar moeder: die lag halve dagen in neglig\u00e9 op de canap\u00e9 en liet zich bedienen.<\/p>\n

Meijer wil het beeld van Harmsen van Beek als ‘merkwaardige bohemienne’ corrigeren.\u00a0Dat lukt haar maar tot op zekere hoogte.<\/p><\/blockquote>\n

Harmsen van Beeks reputatie als \u2018de merkwaardige bohemienne\u2019 van \u2018Jagtlust\u2019 ontstond in de jaren zestig door wat Gerard Reve in Op weg naar het einde<\/em> (1963) schreef over de daar gehouden feesten en het overvloedige drankgebruik, ook van Fritzi. En door het interview van Betty van Garrel in de Haagse Post <\/em>bij de verschijning van Geachte Muizenpoot<\/em>. Dat had een hoog voyeursgehalte en daarin werd gretig met namen gestrooid van kunstenaars die op \u2018Jagtlust\u2019 kwamen.<\/p>\n

Het is dit beeld van Fritzi, dat zijn apotheose vond in het boek van Annejet van der Zijl over \u2018Jagtlust\u2019, dat Maaike Meijer wil corrigeren door extra accent te leggen op Fritzi\u2019s po\u00ebzie, proza en tekenwerk. Dat lukt haar maar tot op zekere hoogte. Kunst en leven lopen bij Harmsen van Beek te veel in elkaar over om ze enigszins los te kunnen zien.<\/p>\n

Veelal raadselachtige po\u00ebzie<\/h5>\n

Ook al wijdt Meijer passages aan het inzicht geven in Fritzi\u2019s veelal raadselachtige po\u00ebzie, ze moet het binnen de kortste keren toch weer hebben over haar levensgang, wil ze zich niet onttrekken aan de eisen van de biografie. Meijer verzet zich terecht tegen de neiging de po\u00ebzie als autobiografisch te lezen en voorbij te gaan aan de literaire transformatie die de werkelijkheid heeft ondergaan. De alledaagse werkelijkheid wordt niet in alledaagse taal verwoord: \u2018Literatuur is vreemd, meer, anders, gestructureerder, ritueler \u2013 en kan niet worden teruggebracht tot haar aanleidingen of tot het ruwe materiaal dat ervoor gebruikt werd, evenmin als een geslepen diamant ooit weer ongeslepen kan worden.\u2019<\/p>\n

In werkelijkheid zijn Harmsen van Beeks gedichten vaak ingewikkelder dan die van Lucebert.<\/p><\/blockquote>\n

Er is veel voor te zeggen om Harmsen van Beeks po\u00ebzie en proza zo veel mogelijk los te zien van de legende, zoals ook wel is gedaan door Annie van den Oever in Fritzi en het groteske<\/em> en iets minder gelukkig in Fritzi en de sprookjes<\/em> door Frida Balk-Smit Duyzentkunst. Doordat \u2018Geachte muizenpoot\u2019 een begrip is geworden en typerend werd voor Harmsen van Beeks po\u00ebzie (net als D\u00e8r Mouws \u2018\u2019k ben Brahman. Maar we zitten zonder meid\u2019), denkt iedereen dat haar gedichten alleen maar lichtvoetig zijn. In werkelijkheid zijn ze vaak ingewikkelder dan die van Lucebert.<\/p>\n

Denk maar aan de eerste gedichten in Geachte Muizenpoot<\/em>: \u2018Twee raadselrijmen die samen een antwoord vormen dat bij nader inzien is zoekgeraakt.\u2019 Die rijmen zijn programmatisch omdat er in staat dat ze eigenlijk niet gekend wil worden, een raadsel wil blijven. Fritzi\u2019s bohemienschap was een heel re\u00eble, en niet extraverte behoefte aan onaangepastheid, juist omdat ze altijd de neiging had zich te voegen naar anderen (wat ze zelf haar \u2018dienstmeiden gedrag\u2019 noemde). Hoe onafhankelijk en eigengereid ze ook was, ze paste zich vaak aan, tot en met de tafelmanieren.<\/p>\n

Fritzi = Repelsteeltje<\/h5>\n

Maaike Meijer heeft over dit zich niet laten kennen een aardige theorie: zij stelt Harmsen van Beek gelijk aan Repelsteeltje. Die wil zijn naam niet zeggen in het sprookje over de molenaarsdochter die door hem goud kan spinnen uit stro. De dichter Harmsen van Beek heeft ook de gave om goud te spinnen, dit keer uit het stro van de omgangstaal. Hoe dat gebeurt is een raadsel dat opgelost wil worden.<\/p>\n

Dat vindt Harmsen van Beek best, maar ze speelt met haar taal wel hevig verstoppertje. Eigenlijk wil ze het raadsel in stand houden en niet begrepen worden. Begrepen worden is aangepast worden: \u2018Ze deed alles om maar niet gecanoniseerd te worden,\u2019 schrijft Meijer. Ze beoefende het dichterschap als een geheim spel met haar identiteit. Harmsen van Beek wilde gezocht, maar niet gevonden worden.<\/p>\n

Naar het treurige had ze geen omkijken, dat kwam vanzelf, het lichtvoetige had ze meer in de hand.<\/p><\/blockquote>\n

De kern van Harmsen van Beeks werk is diep treurig en tegelijk komisch en lichtvoetig. Naar het treurige had ze geen omkijken, dat kwam vanzelf, het lichtvoetige had ze meer in de hand. Zoals ze niet gecanoniseerd wilde worden, zo zocht ze altijd naar het tijdelijke, vergankelijke en onaanzienlijke, en niet naar het verhevene en blijvende. Zo hield ze in de winter van de kortstondig bevroren ramen. Op \u2018Jagtlust\u2019, dat hier en daar verwarmd werd met kachels, gebeurde dat nog. Op de bevroren ramen kon ze de mooiste tekeningen maken die weer verdwenen wanneer de zon er op scheen.<\/p>\n

Serieel monogaam<\/h5>\n

Treurig en komisch verloopt ook veel van haar leven, inclusief de vreemde verhuizing naar het arbeidershuisje in het Groningse dorp Garnwerd. Dat was een goed bedoelde verplaatsing (door haar \u2018deportatie\u2019 genoemd) om haar uit de financi\u00eble en drankproblemen te helpen.<\/p>\n

Harmsen van Beek probeerde \u2018serieel monogaam\u2019 te zijn: ze wilde niet bedriegen. Ze had vele aanbidders en ook veel minnaars, maar het lijkt erop dat Jan Hooglandt, Peter Vos en Matthijs R\u00f6ling het meeste indruk op haar hebben gemaakt. Dat waren de mannen aan wie ze, zo lijkt het in Meijers beschrijving, het meeste plezier heeft beleefd, al zal ze met de etser Frans Pannekoek misschien meer gelachen hebben.<\/p>\n

Hoeveel minnaars Frederike ook heeft gehad, zelf heeft ze altijd het idee gehad dat ze geschapen was om aan \u00e9\u00e9n man voorgoed \u2018toegevoegd\u2019 te worden.<\/p><\/blockquote>\n

Tijdens de vier reizen die ze in de tien jaar met R\u00f6ling naar Itali\u00eb maakte voelde ze zich bevrijd van haar Nederlandse publieke persoon, die \u2018merkwaardige bohemienne\u2019. Ze waren er daarom bijna gaan wonen. Hoeveel minnaars Frederike ook heeft gehad, zelf heeft ze altijd het idee gehad dat ze geschapen was om aan \u00e9\u00e9n man voorgoed \u2018toegevoegd\u2019 te worden: iemand waarmee ze dan voorgoed \u2018buiten iedere vorm van angst, leugen, teleurstelling of achterdocht\u2019 en \u2018geheel moeiteloos en vanzelfsprekend\u2019 verbonden zou zijn.<\/p>\n

Altijd mensen die haar wisten te redden<\/h5>\n

Na haar biografie over Vasalis is Hemelse mevrouw Frederike<\/em> wederom een mooi en solide werkstuk van Maaike Meijer. De bijna zevenhonderd pagina\u2019s van\u00a0Frederike<\/em> laten weinig ongenoemd in het leven van Harmsen van Beek.\u00a0Het is een met aangename beheersing geschreven biografie waaraan vele gesprekken met inmiddels overleden en nog levende vrienden ten grondslag liggen. Meijer heeft terecht ruim gebruik gemaakt van de brieven, de dagboeken en van de lange gesprekken die Joost Kircz in 1999 met Fritzi heeft gevoerd. Daarin vertelt ze delen van haar leven zelf.<\/p>\n

Er zijn episodes in het leven van Harmsen van Beek waarin de biograaf er moeilijk omheen kan om een positie in te nemen, zoals toen er grote beroering ontstond rond de roman De markiezin<\/em> van Charlotte Mutsaers. Daarin zou Fritzi \u2018geplagieerd\u2019 zijn omdat Charlotte haar telefoongesprekken met Fritzi had gebruikt. Tijdens deze affaire bleek eens te meer dat Harmsen van Beek kon rekenen op een groot aantal vrienden en kennissen, als ze om wat voor reden ook in de knel kwam te zitten. Er waren altijd mensen die haar wisten te redden.<\/p>\n

\n

Hemelse mevrouw Frederike. Biografie van F. Harmsen van Beek (1927-2009)<\/em><\/a> door Maaike Meijer is uitgegeven door De Bezige Bij.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bij de legendarische dichteres Fritzi Harmsen van Beek heb je vooral degene voor ogen die door Annejet van der Zijl wordt beschreven in Jagtlust, het boek over het buitenhuis in Blaricum waar de Amsterdamse boh\u00e8me tussen 1954 en 1971 dronk, schreef, tekende, vrijde en vooral feestte. Je ziet niet het zeventienjarige meisje voor je dat […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-409693","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/409693","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=409693"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/409693\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=409693"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=409693"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}