Cijfers op zichzelf zijn, net als woorden, onschuldig. Het zijn de mensen achter de cijfers die fouten maken.<\/p><\/blockquote>\n
Maar cijfers op zichzelf zijn, net als woorden, onschuldig. Het zijn de mensen achter de cijfers die fouten maken. Ik kwam psychologen tegen die hun racisme verpakken in cijfers, een wereldberoemd seksonderzoeker met een ronduit schimmige dataverzameling, tabaksmagnaten die cijfers misbruiken en daarmee miljoenen levens verwoesten.<\/p>\n
En wij cijferconsumenten laten ons ook verleiden en misleiden. Sterker nog, we laten ons leiden <\/em>door cijfers. Cijfers be\u00efnvloeden wat je drinkt, wat je eet, waar je werkt, hoeveel je verdient, waar je woont, wie je trouwt, op welke partij je stemt, of je een hypotheek krijgt, hoeveel premie je betaalt voor je zorgverzekering. Ze be\u00efnvloeden zelfs of je ziek wordt of geneest, of je leeft of sterft. Al heb je niets met cijfers, je hebt geen keuze: je h\u00e9bt iets met cijfers.<\/p>\n Het is dus tijd om cijfers op hun plek zetten. Niet op een voetstuk, niet bij het vuilnis. Maar waar ze horen: naast woorden.<\/p>\n Toen ik mijn eerste artikelen schreef over cijfermisbruik, dacht ik de oplossing voor dit hardnekkige probleem te weten: meer kennis. Volgens de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) scoort zo\u2019n een op de vier volwassenen in ontwikkelde landen op of onder het laagste niveau van \u2018gecijferdheid\u2019 \u2013 ze vinden het lastig om cijfers en grafieken te interpreteren. Wiskunde-angst is een serieus verschijnsel, de OESO concludeerde in 2012 dat het bij zo\u2019n dertig procent van vijftienjarigen voorkomt.<\/p>\n Als nieuwsconsumenten maar zouden begrijpen hoe cijfers werken, dacht ik, dan zou iedereen vanzelf zien wat de beperkingen en misleidingen zijn. Dus begon ik te schrijven over slechte peilingen, over onzekerheidsmarges, over correlatie en causaliteit. En telkens probeerde ik uit te leggen hoe je dit soort fouten kon herkennen, zodat je er de volgende keer niet meer in zou trappen.<\/p>\n M\u00e9\u00e9r kennis als de ultieme oplossing, het lijkt zo logisch.\u00a0Je ziet het terug als klimaatwetenschappers temperatuurgrafieken\u00a0publiceren,\u00a0als journalisten Wilders\u2019 uitspraken over criminaliteit\u00a0factchecken,\u00a0als politici met economisch onderzoek zwaaien in\u00a0een debat over dividendbelasting.<\/p>\n Maar hoe langer ik over cijfermisbruik schreef, hoe meer ik begon te twijfelen of kennis wel de enige oplossing was. Darrell Huff had meer dan zestig jaar geleden in How to Lie with Statistics<\/em> al de belangrijkste fouten met statistiek beschreven. Ondanks het feit dat zijn boek een bestseller werd, leek er weinig veranderd te zijn. De discussie over IQ en huidskleur duikt elke paar jaar weer op; nog steeds krijgen onrepresentatieve peilingen veel te veel aandacht; bijna dagelijks komt gezondheidsnieuws langs dat correlatie en causaliteit door elkaar haalt; en in algoritmes worden zulke basisfouten alleen maar verder ingebakken.<\/p>\n Vaak kun je foute conclusies over cijfers simpel herkennen door een paar vragen te stellen. Hoe is het gemeten concept gedefinieerd? Hoe zijn de cijfers verzameld? Is er wel of geen oorzakelijk verband?<\/p>\n Toch glippen de foute conclusies over cijfers telkens weer langs wetenschappers, journalisten, politici en krantenlezers. En langs mijzelf. Keer op keer trapte ik in fouten die ik zelf uitvoerig had besproken in mijn artikelen. Pas toen ik met mijn boek bezig was, begreep ik waarom dat gebeurde: het draait bij het consumeren van cijfers niet alleen om denkfouten, zoals ik had gedacht, maar ook om onderbuikgevoelens. Onderzoekers worden be\u00efnvloed door hun \u2013 bewuste of onbewuste \u2013 vooroordelen en overtuigingen. Maar wij, cijferconsumenten, kunnen er ook wat van. Ons brein werkt als een advocaat, koste wat het kost zal het argumenten vinden om onze overtuigingen te verdedigen \u2013 en als mensen meer feiten kennen of meer vaardigheden hebben, hebben ze meer om uit te kiezen als ze zichzelf misleiden.<\/p>\n Dat kan zelfs betekenen dat je de ene keer het ene gelooft en de andere keer het andere. Zo zijn er Amerikaanse conservatieve boeren die ontkennen dat klimaatverandering bestaat, maar tegelijkertijd allerlei maatregelen treffen om hun bedrijf te beschermen\u00a0tegen de gevolgen van het veranderende klimaat.\u00a0Dit lijkt irrationeel, stelt Yaleprofessor Dan Kahan, maar dat is het niet. Kahan doet\u00a0al jaren onderzoek naar hoe cultuur, waarden en overtuigingen je denken be\u00efnvloeden. Hij laat zien dat er veel op het spel staan als je van overtuiging verandert. Die boer die ineens wel in klimaatverandering gelooft, wordt met de nek aangekeken door zijn familie, in de kerk, bij de honkbalclub. Hij riskeert veel, maar krijgt er niets voor terug. Hij gaat het klimaat toch niet in zijn eentje veranderen.<\/p>\n De vraag is dus: hoe kun met je eigen onderbuikgevoelens rekening houden als je cijfers tegenkomt?<\/p><\/blockquote>\n Dit gaat niet meer over de waarheid, maar om het beschermen van je identiteit of het horen bij je \u2018stam\u2019. Iedereen is vatbaar voor dit soort psychologische processen. Bij een goede interpretatie van cijfers draait het dus niet alleen om onze kennis, maar ook om onze psychologie. De vraag is dus: hoe kun met je eigen onderbuikgevoelens rekening houden als je cijfers tegenkomt? Drie tips.<\/p>\n Cijfers waar jij en anderen iets bij voelen, zijn het meest gevoelig voor misbruik. Racisme, seks, verslavende middelen \u2013 het zijn onderwerpen die nauw samenhangen met je identiteit en stam.<\/p>\n Gevoelens horen bij ons, in voor- en tegenspoed. Je kunt je er dus maar beter bewust van zijn. Als je een cijfer ziet, doe dan eerst een stap terug en vraag jezelf af: Wat voel ik?<\/em> Toen ik in april 2018 een alcoholstudie zag langskomen in het nieuws, raakte ik ge\u00efrriteerd. Zeker toen ik de kop \u2018Een extra glas alcohol kan je leven met 30 minuten verkorten\u2019 las. Dat was gewoon klinkklare onzin.<\/p>\n Mijn irritatie was een gevoel dat zowel paste bij mijn professionele stam \u2013 cijfersceptici \u2013 als bij mijn persoonlijke stam. Als ik mijn vrienden ontmoet, drinken we samen een wijntje of een biertje. Dat hoort erbij. Daarmee stoppen? Liever niet. Ik voelde me dan ook tevreden toen ik de tweets las van de gerenommeerde Vinay Prasad, een arts-onderzoeker die alles weet van evidence-based medicine<\/em>. Hij concludeerde nors: \u2018Een team wetenschappers bewijst dat de menselijke dorst naar bullshitwetenschap en -gezondheidsnieuws onlesbaar is\u2019.<\/p>\n Het was niet zozeer de alcohol, suggereerde Prasad, maar het lagere inkomen van bierdrinkers dat ongezond was. Kortom, concludeerde ik, er was weinig mis met een paar glazen alcohol. Opgelucht was ik, ik kon gewoon doordrinken.<\/p>\n Althans, dat dacht ik. Tot ik doorkreeg dat ik me wel erg goed voelde bij de conclusie dat er niets mis was met drinken. Toen ik Prasads tweets er nog eens bij pakte,\u00a0zag ik: hij had nergens gezegd dat drinken niet schadelijk was. Alleen dat deze studie niet deugde. Net als in het onderzoek van Kahan had ik direct een interpretatie gekozen die bij mijn stam paste. Een interpretatie die niet per se de juiste was, maar die wel goed voelde. En ik was hier ook nog eens goed in, want ik kende elk argument tegen dit soort onderzoek. Mijn brein had als een advocaat gewerkt.<\/p>\n Kom je een cijfer tegen, stop dan niet maar ga op onderzoek uit. Zoek \u2013 online of offline \u2013 naar mensen die anders tegen het onderwerp aan kijken. Lees niet alleen artikelen die bevestigen wat je toch al dacht, maar zoek naar informatie die ingaat tegen je overtuigingen, informatie die je je misschien ongemakkelijk, boos of wanhopig laat voelen. Zoals schrijver Tim Harford zegt: \u2018Go another click<\/em>.\u2019<\/p>\n Ik nam de proef op de som en ging op zoek naar meer informatie over alcoholonderzoek. Na wat googelen vond ik al snel allerlei onderzoek dat een oorzakelijk verband deed vermoeden, zoals een experiment met bavianen die een leveraandoening kregen door alcohol\u00a0en\u00a0een metastudie die een lineair verband liet zien tussen de kans op borstkanker en de alcoholinname.\u00a0Wat me duidelijk werd: experts zijn het er al lang over eens dat drinken vooral nadelige effecten heeft. Niet voor niets raadt onze Gezondheidsraad al sinds 2015 aan om hooguit\u00a0\u00e9\u00e9n glas alcohol per dag te drinken.<\/p>\n Veel van de cijfers die je tegenkomt, komen uit goed uitgevoerd onderzoek, maar zijn voorbarig omdat er nog meer onderzoek gedaan moet worden. Moet je zulke onzekere cijfers dan maar negeren? Nee. Ze helpen om de wereld wat beter te begrijpen. Maar neem ze wel met een korrel zout. En houd er rekening mee dat er over een paar jaar misschien andere conclusies worden getrokken.<\/p>\n Laat zulke onzekerheid nu net iets zijn waar we psychologisch slecht mee om kunnen gaan. Niet voor niets domineren mensen met stellige overtuigingen talkshows, politieke debatten en krantencolumns. Ik weet het zeker, zo steekt het in elkaar, zeggen ze stuk voor stuk. Maar wie het zeker weet, is per definitie niet nieuwsgierig. Wie koste wat het kost vasthoudt aan zijn overtuigingen, staat nooit open voor nieuwe informatie. Willen we goed met cijfers \u2013 en informatie in het algemeen \u2013 omgaan, dan zullen we die onzekerheid moeten omarmen. Cijfers zijn een venster op de werkelijkheid, maar nooit scherper dan matglas. Ze laten hooguit de contouren zien.<\/p>\n Maar laat je niet verlammen. Op een gegeven moment moet je keuzes maken. Ook al lijken cijfers een ideaal excuus om te stoppen met nadenken, ze kunnen geen kant-en-klare antwoorden geven, ze helpen ons hooguit dichterbij een antwoord te komen.<\/p>\n Kortom: wees je bewust van je gevoelens, ga op onderzoek uit en accepteer onzekerheid. En maak dan je eigen afweging.<\/p>\n Je komt cijfers tegen, bijvoorbeeld in het nieuws. Wil je weten of ze deugen? Ga op onderzoek uit en stel de volgende vragen. Kun je deze vragen niet beantwoorden omdat de onderzoeksverantwoording nergens te vinden is, laat het cijfer dan meteen links liggen. Als een onderzoeker niet transparant is over zijn of haar methoden, dan zijn de cijfers je aandacht niet waard.<\/p>\n Komt een politicus met een statistiekje waaruit blijkt dat zijn beleid goed is voor de economie? Heeft Mars onderzoek gefinancierd dat laat zien dat chocola gezond is? Kijk dan extra goed en zoek aanvullende bronnen.<\/p>\n Maakt het cijfer je blij of juist bang, boos of verdrietig? Pas op dat je het cijfer niet zomaar accepteert of wegwuift. Wees je bewust van je onderbuikgevoelens en zoek naar bronnen die het onderwerp anders benaderen.<\/p>\n Gaat het cijfer over een bedacht concept, zoals economische groei of intelligentie? Let dan extra goed op. Welke (morele) keuzes zijn gemaakt bij het meten? Wordt het cijfer opgeblazen tot iets wat het niet is? Probeer cijfers te zoeken die het concept op andere manieren meten.<\/p>\n Stel je voor dat je zelf deelnemer bent aan het onderzoek. Zijn er vragen die je een bepaalde richting opduwen? Zijn de omstandigheden zo dat je liever niet de waarheid zou vertellen? Neem de cijfers dan met een extra korrel zout. En is de steekproef niet willekeurig tot stand gekomen? Bedenk dan dat de cijfers alleen gelden voor de specifieke groep die is onderzocht.<\/p>\n Betreffen de cijfers een oorzakelijk verband? Stel dan de volgende drie vragen: Is het toeval? Zijn er andere factoren die meespelen? Zou het causale verband ook andersom kunnen zijn? Neem sowieso nooit \u00e9\u00e9n onderzoek voor de \u2018waarheid\u2019 aan. Zoek naar metastudies die laten zien wat het gehele onderzoeksveld zegt of zoek, bijvoorbeeld voor verkiezingspeilingen, naar een verzameling van cijfers zoals de Peilingwijzer<\/a>.<\/p>\n Hou rekening met de volgende veelgemaakte fouten in de presentatie van cijfers.<\/p>\nWiskunde-angst<\/h5>\n
![\"Cijfers\"](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2018\/09\/CIJFERS_02_def_preview-640x853.jpg\")
<\/p>\nFoute conclusies<\/h5>\n
\n
Wat voel je?<\/strong><\/h5>\n<\/li>\n<\/ol>\n
\n
Ga op onderzoek uit<\/strong><\/h5>\n<\/li>\n<\/ol>\n
\n
Accepteer onzekerheid<\/strong><\/h5>\n<\/li>\n<\/ol>\n
Vragen<\/strong> die je kunt stellen als je een cijfer tegenkomt<\/strong><\/h5>\n
\n
Wie brengt het cijfer?<\/strong><\/h5>\n<\/li>\n<\/ol>\n
\n
Wat voel ik?<\/strong><\/h5>\n<\/li>\n<\/ol>\n
\n
Hoe is het gemeten?<\/strong><\/h5>\n<\/li>\n<\/ol>\n
\n
Hoe zijn de data verzameld?<\/strong><\/h5>\n<\/li>\n<\/ol>\n
\n
Hoe zijn de data geanalyseerd?<\/strong><\/h5>\n<\/li>\n<\/ol>\n
\n
Hoe zijn de data gepresenteerd?<\/strong><\/h5>\n<\/li>\n<\/ol>\n
\n