{"id":402481,"date":"2018-08-31T05:00:22","date_gmt":"2018-08-31T03:00:22","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=402481"},"modified":"2018-09-01T13:59:04","modified_gmt":"2018-09-01T11:59:04","slug":"verjaardag-vrij-nederland","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/verjaardag-vrij-nederland\/","title":{"rendered":"Bij de verjaardag van Vrij Nederland: de confrontatie tussen de oude en de nieuwe garde"},"content":{"rendered":"

In de kelder van het redactiegebouw van Vrij Nederland<\/em>, in een van de stellingkasten tussen stapels papieren, vonden we dit voorjaar een antieke geluidsband die kennelijk aan ieders aandacht was ontsnapt. Ook aan die van collega John Jansen van Galen, die in de aanloop naar het 75-jarig bestaan van VN uitgebreid research deed naar het verleden van het blad voor zijn boek De gouden jaren van het linkse levensgevoel<\/em><\/a>, dat uiteindelijk een jaar na het jubileum zou verschijnen. Op het schutblad van de \u2018Afonic low noise recording tape\u2019 van het merk EMI staat te lezen: Opn. 15-5-1971, vergadering Vrij Nederland.<\/em><\/p>\n

Wat waren dat voor opnames? Er is in de geschiedenis van dit blad v\u00e9\u00e9l vergaderd. Waarom vonden onze voorgangers juist deze vergadering zo belangrijk dat er een geluidsopname van moest worden gemaakt?<\/p>\n

Een paar dagen later zaten we in een geluidstudio van Studio Desmet in Amsterdam waar een technicus een ouderwetse bandrecorder afstofte en met kabels aan een mengtafel verbond. \u2018Zo moet-ie het doen,\u2019 zei de technicus, en hij drukte op \u2018play\u2019.<\/p>\n

De geluidsopname bracht ons terug in de tijd, naar een rokerige zaal vol voormalige verzetsstrijders en anderen die nauw betrokken waren geweest bij het ondergrondse Vrij Nederland<\/em>.<\/p><\/blockquote>\n

De geluidsopname bracht ons terug in de tijd, naar een onbekende en ongetwijfeld rokerige zaal vol voormalige verzetsstrijders en anderen die nauw betrokken waren geweest bij het ondergrondse Vrij Nederland<\/em>.<\/p>\n

Het blad is opgericht op 31 augustus 1940, maar het dertigjarige jubileum werd niet in de zomer van 1970 gevierd, omdat er een brandje had gewoed op de redactie. De feestelijkheden waren uitgesteld en in de meidagen van 1971 alsnog op de agenda gezet. Op de eerste rij: Frans Hofker, die het eerste illegale nummer van VN <\/em>had volgeschreven en gestencild in augustus 1940. Ada van Randwijk<\/a>, weduwe van oud-hoofdredacteur Henk van Randwijk. Jurist Arie van Namen<\/a>, de nummer twee tijdens de oorlogsjaren. En PvdA-voorman Joop den Uyl, die kort na de bevrijding redacteur van VN<\/em> was geworden en op dat moment oppositieleider was.<\/p>\n

Wat volgde was een confrontatie tussen twee generaties, die weliswaar dezelfde taal spraken, maar elkaar nauwelijks verstonden.<\/p>\n

Arbeiderszelfbestuur<\/h5>\n

De voorafgaande jaren waren roerig geweest. Bij de PvdA was Nieuw Links de confrontatie aangegaan met de oude garde, in 1969 waren studenten in opstand gekomen tijdens de Maagdenhuisbezetting, bij de VARA en de VPRO waren programmamakers opgestaan tegen vermolmde bestuurders. Het gistte en het broeide en ook bij Vrij Nederland<\/em> waaide een nieuwe wind. In maart 1969 was de destijds 37-jarige Rinus Ferdinandusse als vertegenwoordiger van de nieuwe generatie na een flinke machtsstrijd aangetreden als hoofdredacteur ten koste van zijn voorganger Matthieu Smedts. Die had vernieuwers als Jan Vrijman, Bibeb en Ferdinandusse binnengehaald, maar moest juist door hun toedoen het veld ruimen.<\/p>\n

Ferdinandusse stond aan het hoofd van een zelfbewust clubje redacteuren, een gideonsbende die de tijdsgeest goed aanvoelde. Onder zijn leiding had de oplage een stormachtige ontwikkeling doorgemaakt, wekelijks werden zo\u2019n honderdduizend exemplaren verkocht.<\/p>\n

Tegelijkertijd ontworstelden de redactie en uitgeverij Weekbladpers zich aan de invloed van de Partij van de Arbeid, vakbond NVV en De Centrale Arbeiders Verzekeringsbank. Die organen hadden in het verleden een belangrijke vinger in de pap gehad. Zo was er een redactieraad die periodiek bij elkaar kwam en die koers van het blad mede bepaalde. Joop den Uyl zat eind jaren zestig in die raad, en was het er bijvoorbeeld aanvankelijk niet mee eens dat Rinus Ferdinandusse de opvolger werd van Smedts omdat hij \u2018politiek wat te neutraal zou zijn\u2019.<\/p>\n

Bij de Weekbladpers besloten werknemers in 1971, dus in hetzelfde jaar dat de jubileumbijeenkomst plaatsvond, tot de invoering van een vorm van arbeiderszelfbestuur, waarbij de uitgeverij voorlopig nog wel in handen bleef van vakbond en verzekeraar.<\/p>\n

\"\"
Foto: een redactievergadering van Vrij Nederland op 18 augustus 1971. Uit het archief van Hans Smits.<\/figcaption><\/figure>\n
Pikant<\/strong><\/h5>\n

Het was tegen deze achtergrond dat de redactie, oud-verzetsmensen, vertegenwoordigers van vakbond en PvdA, maar ook lezers en andere belangstellenden elkaar troffen tijdens de feestelijke maar ongemakkelijke bijeenkomst. Ontroerend was de bijdrage van \u2018de heer Van Urk\u2019 die in de oorlog het illegale VN<\/em> in Den Helder had helpen verspreiden, was opgepakt en in het concentratiekamp blind was geraakt. \u2018Ik heb sinds ik ben teruggekeerd geen kennis kunnen nemen van Vrij Nederland<\/em>. Is het mogelijk om VN<\/em> op band in te lezen?\u2019<\/p>\n

Hilarisch was de bijdrage van \u2018de heer De Mos\u2019 die zich verbaasde over \u2018de zure kritiek op de VARA\u2019, zich afvroeg of de \u2018ietwat gepeperde schuttingwoorden\u2019 konden verdwijnen (\u2018daar heb ik een brief over geschreven\u2019) en bezwaar aantekende tegen de pagina met Zettertjes, de soms nogal pikant geformuleerde contactadvertenties.<\/a><\/p>\n

De redactie onder leiding van Ferdinandusse hanteerde \u2018een stevige dosis sensatiejacht\u2019 bij haar berichtgeving over \u2018de uiterste zelfkanten van het leven\u2019.<\/p><\/blockquote>\n

Maar het historisch interessantste deel van de bandopname bestaat uit de confrontatie tussen de oude en de nieuwe garde. Hoogleraar algemene geschiedenis Bertus Schaper beet het spits af. Tijdens de oorlog schreef hij de nieuwsbulletins voor het ondergrondse Vrij Nederland<\/em> en na de bevrijding was hij tot 1946 adjunct onder Henk van Randwijk. Hij was de kleinzoon van Jan Schaper, de Groningse huisschilder die een van de oprichters was van de SDAP en het zou brengen tot vicevoorzitter van de Tweede Kamer. Zelf behoorde Bertus Schaper tot de uiterst linkse vleugel van de PvdA. Hij vond dat bij VN<\/em> een politieke lijn ontbrak, dat er bij voorbeeld niet werd opgeroepen tot \u2018grondvorming in de richting van een links volksfront\u2019. De redactie onder leiding van Ferdinandusse hanteerde volgens hem \u2018een stevige dosis sensatiejacht\u2019 bij haar berichtgeving over \u2018de uiterste zelfkanten van het leven\u2019. Hij verweet de redactie dat die zich te veel liet leiden door \u2018allerlei wisselvalligheden, van stemmingen, van opkomst en neergang van allerlei stromingen\u2019. Met andere woorden: de redactie van Vrij Nederland<\/em> was volgens Schaper weinig beginselvast en maakte een zwalkend weekblad.<\/p>\n

Steek onder water<\/h5>\n

Dat liet de gideonsbende onder leiding van Rinus Ferdinandusse niet over zijn kant gaan. Als eerste nam adjunct-hoofdredacteur Joris van den Berg (1932) plaats achter de katheder.<\/p>\n

\u2018Ik maakte de krant,\u2019 zegt Ferdinandusse terugkijkend. \u2018Dit soort zaken liet ik graag aan Joris over.\u2019<\/p>\n

Van den Berg \u2013 een rasverslaggever die er het liefste op uit trok om \u2018gewone mensen\u2019 aan het woord te laten \u2013 sloeg op een geraffineerde manier terug. Het Vrij Nederland<\/em> van de jaren veertig, zo stelde hij, was \u2018een commentaren-krant\u2019, met moraliserende papieren stukken over Honduras of de Amsterdamse Jordaan. \u2018Het paste bij die jaren, maar als we daar mee door zouden zijn gegaan, was er geen Vrij Nederland<\/em> meer,\u2019 zo merkte hij fijntjes op. Het was een steek onder water aan het adres van Schaper, want het waren mensen zoals hij die dit soort beschouwingen schreven.<\/p>\n

\u2018Die generatie had fundamenteel heel goede standpunten,\u2019 zegt Joris van den Berg als we hem bijna een halve eeuw later de band laten horen. \u2018Ze hadden zich verzet tegen de moffen, maar dat ging in wollige, serieuze, zwaarmoedige taal. Na de oorlog hebben wij een formule gevonden met een lichte toets, mede dankzij de interviews van Bibeb, om VN<\/em> bij alle politieke standpunten toch leesbaar te houden.\u2019<\/p>\n

\u2018De sensatie die we brengen is dat wat er in de maatschappij leeft.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

Van den Berg memoreerde tijdens de jubileumbijeenkomst hoe oud-hoofdredacteur Matthieu Smedts op een dag redacteur Hein van de Weg tijdens een tramstaking naar buiten stuurde, om met de stakers zelf te gaan praten en daarover te schrijven. Dat was een doorbraak! \u2018Dat is beslissend geweest, dat je naar mensen toe ging, daar waar het gebeurde, naar bouwplaatsen waar gestaakt werd.\u2019<\/p>\n

De beschuldiging dat Vrij Nederland<\/em> op een sensationele manier over maatschappelijke ontwikkelingen zou berichten, wierp Van den Berg verre van zich. \u2018De sensatie die we brengen is dat wat er in de maatschappij leeft. Het is leuk om je commentaren te ontlenen op basis van wat je op radio en televisie hoort en ziet, maar het is veel belangrijker om er zeven dagen in de week op uit te trekken!\u2019<\/p>\n

\u2018Allerlei kritikasterij\u2019<\/h5>\n

Schaper liet zich niet uit het veld slaan. Natuurlijk, elke week een stemadvies was niet de bedoeling, maar VN<\/em> was wat hem betreft \u2018onherkenbaar\u2019, sterker nog hij verweet \u2018de heren\u2019 dat ze aan hun artikelen \u2018allerlei kritikasterij\u2019 toevoegden, ze moesten niet denken dat ze \u2018de wijsheid in pacht hadden\u2019 want \u2018dat is zurigheid\u2019. Hij bedoelde: ga niet te veel vitten op linkse partijen en de vakbond. Immers: \u2018De mensen moeten je trouw blijven, ook als de wind tegen zit.\u2019<\/p>\n

Daarna hield redacteur Joop van Tijn een superieur betoog, waarin hij de vloer aanveegde met Schaper. Van Tijn was nog niet uitgegroeid tot de gevreesde en bewonderde politieke interviewer van VN, maar hij was wel een gelauwerde verslaggever, bekend van televisie waar hij vanaf 1963 samen met onder meer Ferdinandusse in het panel had gezeten van het roemruchte programma Zo is het toevallig ook nog eens een keer<\/em>.<\/p>\n

https:\/\/soundcloud.com\/user-210322921\/joop-van-tijn-1971\/s-qhToV?in=user-210322921\/sets\/30-jarig-jubileum-vrij-nederland\/s-IXzDj<\/a><\/p>\n

\u2018Rinus was altijd politiek cabaret, Joop was een gladde prater,\u2019 zegt Joris van den Berg. \u2018Ik had ze allebei hoog zitten.\u2019<\/p>\n

Van Tijn begon zijn betoog met het op zijn plaats zetten van Schaper. \u2018U weet dat het een bekende wens is van dramatische acteurs om nog een keer in een komedie te spelen,\u2019 zo stelde Van Tijn. \u2018Of van komieken die een drama willen spelen. Daar doet de heer Schaper mij aan denken als hij als historicus vooruit wil kijken.\u2019<\/p>\n

Vrij Nederland<\/em> \u2018houdt het hoofd koel\u2019, \u2018probeert te ontdekken waar gesjoemeld wordt\u2019 en \u2018waar met mensen wordt gemanipuleerd\u2019.<\/p><\/blockquote>\n

Volgens Van Tijn vulde Vrij Nederland<\/em> een vacu\u00fcm dat was ontstaan omdat het parlement \u2018als controlerend orgaan volledig verstek laat gaan\u2019 en aandeelhouders er op aandeelhoudersvergaderingen \u2018voor spek en bonen bij zitten\u2019. Vrij Nederland<\/em> \u2018houdt het hoofd koel\u2019, \u2018probeert te ontdekken waar gesjoemeld wordt\u2019 en \u2018waar met mensen wordt gemanipuleerd\u2019. Mensen waren zich volgens hem aan het bezinnen op maatschappelijke structuren, hoe de macht functioneerde, en ze waren zich ervan bewust geworden dat die macht moest worden gecontroleerd. \u2018Ik zou niet willen zeggen dat dit tijdperk zonder Vrij Nederland<\/em> niet zou kunnen bestaan, maar wel dat veel mensen niet op de hoogte waren geweest als Vrij Nederland<\/em> er niet was.\u2019<\/p>\n

Vlotte journalistiek<\/strong><\/h5>\n

Schaper lijkt na het betoog murw. \u2018Ik heb te veel genoten van het verhaal van Van Tijn om ervan te noteren en te reageren. En dat is ook een grote grief van Vrij Nederland<\/em>, je leest het, je amuseert je, ge\u00efntrigeerd door wat erop een vlotte journalistieke manier aan het licht gebracht wordt, dat je er niet verder over nadenkt. Ik denk dat dat een van de bezwaren is van het nieuwe Vrij Nederland<\/em>.\u2019<\/p>\n

\u2018Vrij Nederland<\/em> was er niet alleen om de lezer te informeren, maar ook om hem te amuseren,\u2019 zegt Joris van den Berg. \u2018Die oudere generatie begreep onze humor niet. Ze dachten: die jongens maken maar een krantje, een flutdingetje. Maar redacteuren als Martin van Amerongen en Igor Cornelissen waren fundamentele denkers, met een lichte toets.\u2019<\/p>\n

\u2018U kunt ons niet verwijten dat we goed schrijven! Dat is net zoiets als Cruijff verwijten dat hij zo hard loopt dat u niet heeft gezien dat hij een kans heeft gemist.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

Van Tijn sloeg dan ook hard terug: \u2018Ik begrijp dat \u201cvlotte journalistiek niet\u201d. Er zou een lijst met onderwerpen gemaakt kunnen worden waarover wij uiterst gedocumenteerde verhalen hebben gebracht, waardoor dingen aan het rollen zijn gekomen. U kunt ons niet verwijten dat we goed schrijven! Dat is net zoiets als Cruijff verwijten dat hij zo hard loopt dat u niet heeft gezien dat hij een kans heeft gemist. We willen de lezer overtuigen, maar niet op welke hij partij hij moet stemmen of hoe hij zijn toekomst moet inrichten, want dat moet hij zelf weten.\u2019<\/p>\n

Rinus Ferdinandusse viel zijn kompaan bij. \u2018Wat wij doen, is mensen bewust maken dat er veel meer mogelijkheden zijn in dit leven, en dat ze zelf mogen zeggen en bepalen wat ze doen. Het losmaken van die gedachten is zo\u2019n gigantische taak dat we daar nog lang niet mee klaar zijn.\u2019 Hij stelde daarop voor \u2018de discussie te besluiten\u2019 omdat hij uit ervaring wist dat \u2018wie nu niet gezegd heeft wat hij met Vrij Nederland<\/em> heeft, dat straks bij het glaasje gaat doen\u2019.<\/p>\n

Brugfunctie<\/h5>\n

Maar zo snel ging dat niet. Voordat de bar werd geopend, kwamen nog twee vertegenwoordigers van het oude Vrij Nederland<\/em> aan het woord. Joop den Uyl \u2013 twee jaar later zou hij minister-president worden van het meest linkse kabinet dat Nederland ooit heeft gekend \u2013 was van de oudgedienden nog het meest bij de tijd en dus mild over de koers van Ferdinandusse.<\/p>\n

https:\/\/soundcloud.com\/user-210322921\/joop-den-uyl-1971\/s-ZYyrL?in=user-210322921\/sets\/30-jarig-jubileum-vrij-nederland\/s-IXzDj<\/a><\/p>\n

\u2018Ik vind dat een weekblad moet onthullen,\u2019 zei Den Uyl. \u2018Zeker voor een linkse krant is dat een plicht en ik vind dat Vrij Nederland<\/em> dat vaak erg goed doet.\u2019 Ook stemde hij in met het idee van Ferdinandusse dat VN <\/em>moest laten zien hoeveel meer er te koop was in de wereld. \u2018Die cultuurfunctie is de meest wezenlijke functie van Vrij Nederland<\/em>,\u2019 zei Den Uyl. \u2018En naarmate het daar meer in slaagt, is het de moeite waard dat Vrij Nederland<\/em> blijft en een grote krant is.\u2019<\/p>\n

Er ontbrak volgens Den Uyl ook wel wat: direct na de oorlog vervulde Vrij Nederland<\/em> een brugfunctie en zaten er mensen met linkse \u00e9n rechtse idee\u00ebn in de redactie. Dat was verdwenen en dat noemde Den Uyl \u2018een verschraling\u2019. Is het niet zo, redeneerde Joop den Uyl slim, dat het betoog van Ferdinandusse voor een wijdere blik op de wereld ook betekende dat er meer ruimte moest zijn voor \u2018ontmoetingen\u2019, zo \u2018meer kansen scheppend voor het socialistische volksfront\u2019? Geen wonder dat Den Uyl bij dat idee van Schaper uit kwam, drie weken eerder had hij een klinkende overwinning geboekt bij de landelijke verkiezingen waar zijn PvdA een lijstverbinding was aangegaan met D66 en de PPR, zonder dat op dat moment regeringsdeelname volgde.<\/p>\n

Een ironisch terzijde<\/h5>\n

Het einde van de bijeenkomst verliep warrig. Dagvoorzitter George Cammelbeeck (die PvdA-senator en televisiebekendheid had de redactie twee jaar eerder bijgestaan in de strijd met oud-hoofdredacteur Matthieu Smedts) wilde na Den Uyl afhameren, maar vergat verzetsheld Arie van Namen, die het slotwoord zou verzorgen. \u2018Je hebt het perfect gedaan George, maar verder weet je er niets van,\u2019 merkte Ferdinandusse snedig op.<\/p>\n

\u2018Ik begrijp niet dat u niets heeft gezegd over die afschuwelijk lange stukken, of die afschuwelijke schrijfstijl, de eigenwijsheid, het typische hobbyisme.\u2019<\/p><\/blockquote>\n

Vervolgens wendde de hoofdredacteur zich tot de zaal met een ironisch terzijde: \u2018Ik begrijp niet dat u niets heeft gezegd over die afschuwelijk lange stukken, of die afschuwelijke schrijfstijl die sommige redacteuren zich hebben aangemeten, de eigenwijsheid, het typische hobbyisme. Ook met verdere klachten kunt u zich bij mij vervoegen.\u2019<\/p>\n

Vervolgens wendde Ferdinandusse zich tot Van Namen, die hij aankondigde als de man die \u2018nog een kleine toespraak\u2019 zou gaan houden.<\/p>\n

\u2018Een lichte toets is belangrijk,\u2019 zegt Joris van den Berg, de band terugluisterend. \u2018Rinus dankt voor de milde kritiek, maar hij bedoelt het tegenovergestelde. En met dat \u201ckleine toespraak\u201d zegt hij in leuke taal: niet te lang hoor.\u2019<\/p>\n

Verzetsheld Van Namen, die de laatste maanden van de oorlog vastzat op de gevreesde gang met de \u2018hemelbestormers\u2019 in het Huis van Bewaring aan de Weteringschans, reageerde niet op de steek onder water van Ferdinandusse, maar wendde zich tot de zaal en begroette tal van oud-verzetsstrijders met naam en toenaam. Hij benadrukte nog maar eens dat de oprichters van Vrij Nederland<\/em> dat \u2018met hun eigen centen hadden betaald\u2019 en dat zij die het blad voortzetten daarvoor bloed zweet en tranen hadden gegeven en \u2018daar nu nog de nadelen van ondervinden\u2019. Dat het mensen waren geweest die \u2018hun persoonlijke vrijheid op het spel zetten voor de vrijheid van een ander\u2019. Gelukkig herkende hij zich in de waarden waar ook het Vrij Nederland<\/em> van Rinus Ferdinandusse en Joris van den Berg voor stond: openheid, progressiviteit en strijd tegen machtsmisbruik. Nadat Arie van Namen \u2018het huidige Vrij Nederland\u2019<\/em> nog een lang leven had toegewenst, eindigt de bandopname. De strijd tussen de generaties, tussen de mannen van \u201840-\u201945 en de mannen van \u201868 \u2013 want vrouwen komen niet aan het woord \u2013 werd daarna ongetwijfeld nog lang voortgezet aan de bar.<\/p>\n

\n

Met dank aan oud-documentalist van Vrij Nederland Marleen van den Berg, die voor ons haar vader Joris van den Berg interviewde.\u00a0\u00a0<\/em><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

In de kelder van het redactiegebouw van Vrij Nederland, in een van de stellingkasten tussen stapels papieren, vonden we dit voorjaar een antieke geluidsband die kennelijk aan ieders aandacht was ontsnapt. Ook aan die van collega John Jansen van Galen, die in de aanloop naar het 75-jarig bestaan van VN uitgebreid research deed naar het […]<\/p>\n","protected":false},"author":139,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-402481","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Harm Ede Botje, Mischa Cohen","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/402481","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=402481"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/402481\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Harm Ede Botje, Mischa Cohen","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/139"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=402481"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=402481"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}