Gevraagd naar hoe zij zich ontspande, zei de in Berlijn levende ontwerpster Hella Jongerius: \u2018Door in de zomer naar de Weissensee te fietsen, een meer middenin de stad, waar je je fiets neergooit en een duik neemt na het werk.\u2019 Ze sprak over \u2018de sensatie van het water en van de zwaartekracht opheffen, die lichtheid en de vrijheid en alles wat er onder je is, maar wat je niet kunt zien\u2019. \u2018Op je rug zwemmen,\u2019 zei ze, \u2018en de hemel, en het water.\u2019<\/p>\n
Dit artikel is het vierde uit een reeks over\u00a0\u2018ontploeteren\u2019. De vorige aflevering lees je hier<\/a> (of begin hier bij het begin<\/a>).<\/p>\n<\/div>\n Het is me in mijn interviews met kunstenaars en ontwerpers voor onder meer dit blad opgevallen dat veel hardwerkende creatievelingen zwemmen. De architect Rem Koolhaas zwemt dagelijks, waar dan ook ter wereld, net als ontwerper en computerwetenschapper Koert van Mensvoort. Als hij in Nederland is, zwemt Van Mensvoort tot de winter de eilanden in de Vinkeveense Plassen rond, om zo te komen tot wat hij \u2018een droomstaat\u2019 noemt, \u2018van waaruit je sprongen kunt nemen in de verbeelding.\u2019 \u2018Die verbeelding wordt onderschat door de meer praktische mensen,\u2019 zei Van Mensvoort, \u2018maar het is de geboortekamer van alle nieuwe technologie.\u2019<\/p>\n Inspannende lichaamsbeweging zoals zwemmen, bergbeklimmen of hardlopen bevordert de structurele hersenplasticiteit. De aan Stanford University verbonden futuroloog Alex Pang somt in zijn boek Rust in uitvoering<\/i><\/a> wetenschappelijke onderzoeken op die een positief verband leggen tussen sporten en creatief nadenken. Sporten zorgt voor een mentaal en fysiek uithoudingsvermogen, en neutraliseert na een gestresste dag de afgifte van stresshormonen als cortisol en adrenaline. \u2018Schakers van wereldniveau werken daarom tegenwoordig net zo intens in de sportschool als aan het schaakbord,\u2019 noteert Pang.<\/p>\n Wie goed van inspanning wil herstellen, moet zorgen voor flink wat lichaamsbeweging.<\/p><\/blockquote>\n Wetenschapsjournalist Nikki Korteweg, gepromoveerd in de moleculaire neurobiologie, schreef na haar burn-out het boek Een beter brein<\/i><\/a>. Jarenlange, aanhoudende stress tast de hersens aan, stelt ze. Met als resultaat vergeetachtigheid, warrigheid, labiliteit. Sporten stimuleert volgens haar de productie van een stofje dat op zijn beurt de aanmaak van nieuwe zenuwcellen stimuleert en beschadigde cellen na stress herstelt. Wie goed van inspanning wil herstellen, verklaart Korteweg in haar boek, moet zorgen voor flink wat lichaamsbeweging.<\/p>\n Talent, kansen, ambitie en toewijding waren ooit voldoende om langdurig succesvol te zijn. Tegenwoordig moet je ook kunnen rusten, anders ga je onderuit. Dertien procent van de werknemers heeft volgens het CBS burn-out klachten zoals vermoeidheid, prikkelbaarheid en emotionele labiliteit. Zo\u2019n vijf procent van de beroepsbevolking komt als gevolg daarvan langdurig thuis te zitten. Volgens een onderzoek van ArboUnie onder 90.000 werknemers zijn met name jongeren op de werkvloer de klos. Zeventien procent van de werknemers tussen 25 en 35 heeft burn-out klachten. Bijna \u00e9\u00e9n op de vijf twintigers zegt het rustiger aan te moeten doen, bij de dertigers is dat meer dan \u00e9\u00e9n op de vier. Enqu\u00eates van onder meer de krant Metro <\/i>en 3FM laten schrikbarend veel stress onder jongeren zien.<\/p>\n Ook in het weekend herstellen we nauwelijks van doordeweekse inspanningen, we gaan gewoon door met \u2018moeten\u2019.<\/p><\/blockquote>\n Een van de oorzaken voor die stress is een gebrek aan ontspanning. \u2018We zijn collectief vergeten de tijd te nemen voor herstel,\u2019 zei Mikkel Hofstee, adviseur op het gebied van \u2018gezond presteren op de werkvloer\u2019 onlangs in NRC<\/i><\/a>. Ook in het weekend herstellen we nauwelijks van doordeweekse inspanningen, we gaan gewoon door met \u2018moeten\u2019. Filosoof Ignaas Devisch mailt daarover: \u2018Velen doen in hun vrije tijd wat ze tijdens hun werk ook al doen: objectieven nastreven om mee te doen met hun tijd. Daar haal je geen energie uit maar moet je opnieuw inspanningen voor leveren, met stress als motor.\u2019<\/p>\n We checken onze smartphones honderden keren per dag; jongeren nog vaker dan ouderen. Dat leidt volgens Katrina Onstadt, auteur van The Weekend Effect<\/i><\/a> allemaal tot \u2018tijdconfetti\u2019: in de snippers tijd die overblijven tussen checken en reageren kun je nauwelijks iets doen dat echt vervulling brengt.<\/p>\n De Noorse ontdekkingsreiziger Erling Kagge noemde dit voortdurende afgeleid zijn tijdens een auteursbezoek in Nederland \u2018een zombiestaat waarin we onophoudelijk halfhartig aan het scrollen zijn, te zeer opgezogen in niksigheid om iets te gaan doen dat we \u00e9cht waardevol vinden.\u2019<\/p>\n Het was die zombiestaat, die mengeling van gedachteloze haast en verveling die ik vreemd begon te vinden. Ik zag weldenkende mensen overspannen raken van deels zelfopgelegde verplichtingen en een onvermogen om te ontspannen.<\/p>\n Zelf werd ik ook niet meer wakker met de levenslust van vroeger, maar met een licht benauwd gevoel over de oneindige reeks \u2018moetjes\u2019 die een nieuwe dag in petto zou hebben. Was dat, zo vroeg ik me af, nou een waardige invulling van de levensvrijheid die eerdere generaties ons hebben bezorgd? Was dat de bedoeling van de verlossing van armoede, het patriarchaat en de kerk; om als een kip zonder kop rond te rennen en maar zoveel mogelijk te doen?<\/p>\n In deze serie voor Vrij Nederland<\/i> onderzoek ik hoe te \u2018ontploeteren\u2019: hoe minder te moeten en meer te leven. De eerste aflevering ging over het oogsten van momenten<\/a>, de tweede over radicale keuzes maken<\/a>, de derde over omgaan met tekort<\/a>. Deze vierde aflevering gaat over de noodzaak van rust.<\/p>\n Als ik aan \u2018meer leven\u2019 denk, denk ik aan de stadsvossen van Charles Foster. Foster is een aan de Universiteit van Oxford verbonden medisch ethicus en dierenarts. In zijn onvergetelijke boek Leven als een beest<\/i><\/a> schrijft hij over zijn oprechte pogingen te leven als vijf verschillende dieren: een vos, een das, een otter, een edelhert en een gierzwaluw. We zijn volgens Foster verziekt geraakt door het moderne leven. \u2018In het tijdsbestek van een paar generaties,\u2019 schrijft hij, \u2018zijn we aan sclerose lijdende superspecialisten geworden in een niche zo krap dat we onze benen niet kunnen strekken en ons brein niet kunnen laten draaien.\u2019<\/p>\n Tot rust komen doe je niet stilzittend voor een scherm, maar door in rivieren te zwemmen, in bomen te klimmen, in bossen te slapen.<\/p><\/blockquote>\n Ik sprak hem vorig jaar voor NRC<\/i>. Iedereen in de Londense stadswijk waar hij vroeger leefde, at hetzelfde en keek naar dezelfde tv-programma\u2019s, zei hij. Hij noemde het een magere, vervreemde manier van leven. Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld stadsvossen, \u2018wezens waar het leven van afspat\u2019. \u2018Geen vos kijkt naar hetzelfde als een andere vos,\u2019 schrijft Foster. \u2018Het dieet bestaat naast weggegooide pizza ook uit trage vogels, meikevers, nachtvlinders, ingevlogen uitheems fruit. De vossen zien, horen en ruiken de echte wereld.\u2019<\/p>\n Tot rust komen doe je volgens Foster niet stilzittend voor een scherm, maar door in rivieren te zwemmen, in bomen te klimmen, in bossen te slapen.<\/p>\n Het leven mag dan vroeger in veel opzichten slechter zijn geweest, herstellen van inspanning ging waarschijnlijk makkelijker. De afwisseling van rust en activiteit werd mede ondersteund door het religieuze ritme van de dagen, weken en seizoenen. Die heilzame, van buiten opgelegde ordening is weg. Rust nemen moeten we op eigen houtje leren.<\/p>\n \u2018Rust is niet iets wat je krijgt als je met al het andere klaar bent.\u2019<\/p><\/blockquote>\n Alex Pang, auteur van Rust in uitvoering<\/i>, ging zelf in 2008 als consultant in Silicon Valley onderuit door een burn-out. Zijn boodschap: rust moet je heel bewust doen. \u2018Rust is niet iets wat je krijgt als je met al het andere klaar bent,\u2019 zegt hij. \u2018Je moet de verleiding van bezig zijn weerstaan, rust serieus nemen en beschermen tegen een wereld die de intentie heeft om rust van je af te pakken.\u2019<\/p>\n Wandelen, een dutje doen, regelmatig even van je beeldscherm weglopen, sporten, voldoende slapen; het zijn volgens de wetenschap effectieve manieren om weer op krachten te komen. Dat geldt ook voor regelmatig kort met vakantie gaan, en een hobby uitoefenen. Meer ploeteren, stelt Pang, levert uiteindelijke geen betere prestaties op; een leven dat wordt afgewisseld met diverse vormen van rust wel. Zijn boek is een opsomming van succesvolle wetenschappers en kunstenaars die dagelijks zwemmen, lange wandelingen maken, intensief sporten en zich een paar keer per week op iets totaal anders storten dan hun werk. Pang constateert: \u2018Succesvolle creatieve mensen stellen hun leven in het teken van hun werk, maar hun dagen niet.\u2019<\/p>\n Een grotere ingreep die Pang zelf in ere houdt, is korte of langere sabbaticals inlassen. Ook de Britse arbeidspsycholoog Tony Crabbe, auteur van de bestseller Nooit meer te druk<\/a>, <\/i>noemt dit regelmatig in zijn lezingen en artikelen. <\/i>Crabbe is een van de vaste raadgevers van deze serie over ontploeteren. Hij raadde mij vorig jaar tijdens een telefoongesprek aan regelmatig \u2018denktijd in te lassen\u2019.<\/p>\n \u2018Wanneer we ons buiten een situatie begeven, krijgen we meer perspectief.\u2019<\/p><\/blockquote>\n \u2018Psychologische afstand is echt nuttig,\u2019 zei hij toen. \u2018Wanneer we ons buiten een situatie begeven, van context veranderen, of zelfs maar een afstandelijke vraag stellen zoals \u201cWat zou ik over deze keuze over vijf jaar denken?\u201d krijgen we meer perspectief. Psychologische afstand helpt ons om meer algemene patronen te zien; de grotere vragen, in plaats van vast te zitten in de gehaaste reactiviteit van het moment.\u2019<\/p>\n Ik nam de tip ter harte. Voor ik begin april als gescheiden moeder met twee kinderen naar deze flat aan de rand van de hoofdstad verhuisde, was ik begonnen om eens per maand een paar nachten ergens in een appartementje door te brengen. De eerste keer was in Rotterdam. Buiten verschool de volle maan in kreeft zich achter het wolkendek en stak er een westerstorm op. De kerstboom op het stationsplein zwiepte heen en weer. Ik zat in stilte met mijn hoofd in mijn handen naar het verkeer beneden te kijken, en langzaam daalde er een rust op me neer die ik in jaren niet gevoeld had. Op het billboard waarop ik uitkeek, stond \u2018Meerdere wegen leiden naar dromen\u2019.<\/p>\n De negentiende-eeuwse filosoof Henry David Thoreau schreef in zijn ge\u00efsoleerde zelfgebouwde hut in een bos vlak bij het meer Walden Pond: \u2018I went to the woods because I wished to live deliberately, to front only the essential facts of life, and see if I could not learn what it had to teach, and not, when I came to die, discover that I had not lived.\u2019<\/p>\n De hut is een archetypisch beeld van een primitief toevluchtsoord, diep verankerd in de menselijke psyche.<\/p><\/blockquote>\n Bij echte rust hoort een solitaire schuilplaats, en je voor de wereld kunnen verstoppen om verlost te zijn van afleiding. Pang noemt dat ook in Rust in uitvoering. <\/i>Hij denkt daarbij aan Telegraph Cottage, het kleine, pretentieloze huisje in een bos in de buurt van Londen, waar de Amerikaanse generaal Dwight Eisenhower verbleef tijdens de Tweede Wereldoorlog om onafgeleid de juiste strategische beslissingen te kunnen nemen. Als ik opvrolijking zoek, kijk ik naar de hutjes op de website Cabin Porn<\/a>, \u2018inspiration for your quiet place somewhere\u2019, waar een oneindig aantal foto\u2019s van fantastisch gelegen huisjes te vinden is.<\/p>\n De hut is volgens de Franse filosoof Gaston Bachelard een archetypisch beeld van een primitief toevluchtsoord, diep verankerd in de menselijke psyche. \u2018De dagdroom over de hut in het bos gaat altijd over een vlucht naar beschutting,\u2019 schrijft hij in The Poetics of Space<\/i><\/a> (1957). \u2018Weg van het overvolle huis, weg van de beslommeringen die de stad meebrengt.\u2019<\/p>\n Bij dat solitaire, primitieve gebouwtje horen volgens Bachelard stilte en gebed: de mens alleen met zijn God.<\/p>\n Filosoof Kris Pint stelt liever dan zo\u2019n heel activiteitenprogramma van Alex Pang \u2018lege, oningevulde tijd\u2019 voor. Pint, als hoofddocent cultuurwetenschappen verbonden aan de Vlaamse Universiteit Hasselt en auteur van De wilde tuin van de verbeelding<\/a>,<\/i> is een andere vaste raadgever in deze serie.<\/p>\n \u2018Het krijgt iets stakkerigs, die nood aan vrije tijd en vakantie, met gruwelijke uitdrukkingen zoals \u201cde batterijen even opladen\u201d zodat de machine daarna gewoon weer door kan razen.\u2019<\/p><\/blockquote>\n \u2018Het heeft iets ontmoedigends om vrije tijd te zien als een \u201cherstelperiode\u201d,\u2019 mailt hij. \u2018Want dat betekent dat we de rest van het jaar onszelf en elkaar beschadigen, en dat blijkbaar normaal zijn gaan vinden. Het krijgt daardoor iets stakkerigs, die nood aan vrije tijd en vakantie, met gruwelijke uitdrukkingen zoals \u201cde batterijen even opladen\u201d zodat de machine daarna gewoon weer door kan razen. Sisyfus die heel even uitblaast voor hij het rotsblok weer de berg op moet duwen. Nee, liever de leegte um sonst<\/i>. Dat zit ook in het Latijnse otium<\/i>: lege tijd, rust; en in het Oud-Griekse schol\u00e8<\/i>: de vrije, lege tijd waarin kennis kon worden verworven, omdat er geen andere dringende verplichtingen zijn.\u2019<\/p>\n Pint ziet ook soelaas in een seculiere herinterpretatie van de \u2018sabbat\u2019 \u2013 \u2018op de zevende dag rustte Hij\u2019. Daarmee bedoelt hij anderen niet met werk gerelateerde zaken lastigvallen in het weekend of na de werkdag. \u2018Een heilig respect voor de rust. De lege plek eerbiedigen, geduld hebben tot hij of zij terug is, het niet-storen echt ernstig nemen, bijna als een taboe.\u2019<\/p>\n \u2018Uiteraard is het niet simpel om bepaalde collectieve patronen te veranderen, zelfs niet bij jezelf,\u2019 schrijft hij. \u2018Erop te wijzen dat die patronen niet vanzelfsprekend zijn, is al een eerste stap; andere vormen van \u201cvrije tijd\u201d verkennen eveneens.\u2019<\/p>\n Laten we allemaal meer leven als een beest, zei Charles Foster tijdens dat Skype\u00adgesprekje vorig jaar. Dat ga ik niet doen. Evenmin als ik hier \u2019s ochtends in het meer duik waaraan ik woon voor een fris begin van de dag, hoe mooi het voorjaar ook was. Wat ik me bij dat echte leven voorstel, komt waarschijnlijk vooral voort uit een romantisch, rousseaans verlangen naar stilte in de wildernis, een verlangen dat ik kennelijk deel met de rest van de Nederlandse bevolking, getuige de bestsellers in de sta\u00adtionskiosken over het nut van verveling, verlangzamen, ontfocussen en ingetogen Japans geluk.<\/p>\n \u2018De tao\u00efst streeft naar een simpel, spontaan en meditatief leven dicht bij de natuur,\u2019 las ik. \u2018Ik ben een tao\u00efst!\u2019 dacht ik opgetogen.<\/p><\/blockquote>\n Laatst las ik een boek over het Japanse Shinrin yoku,\u00a0De helende kracht van bosbaden<\/a>.\u00a0<\/em>Er stond: \u2018De tao\u00efst is wars van sociale conventies, hij streeft juist naar een simpel, spontaan en meditatief leven dicht bij de natuur.\u2019 \u2018Ik ben een tao\u00efst!\u2019 dacht ik opgetogen. Even later kwam alweer de reprimande. Wat een kinderlijke gedachte toch weer, hield ik mezelf voor. De natuur in mijn leven beperkt zich tegenwoordig tot de rundvleeskroketten van de snackbar onder mijn flatje.<\/p>\n Mijn schuilplaats ligt in een winkelcentrum waar ik om de paar minuten het geluid van de kassa\u2019s van de supermarkt hoor, overstemd door het gebekvecht van de brutaalste stadsvogels: meeuwen, kraaien en eksters. Gister fladderde hier een spreeuwtje naar binnen, dat wanhopig met zijn snaveltje tegen het venster bleef tikken, terwijl ik het raam allang had opengezet. Het duurde een hele tijd voor hij de dichtstbijzijnde boom had weten te vinden.<\/p>\n En zo beweegt het leven zich heen en weer tussen zelfverwijten en geruststelling, in oneindige pogingen mijn eigen onnozelheid te overwinnen, en ligt de echte opluchting in een onverwacht moment van ruimte in een verder dichtgetimmerde dag, als een scheur waar het licht doorheen valt, een moment dat ik steevast vier met een boek, iets uit de frituur en een glas pinot grigio van de supermarkt waar ik op uitkijk.<\/p>\n Mijn echte schuilplaats is uiteindelijk altijd een boek.<\/p>\n Dit wordt ons niet ontnomen: lezen Zij waren het van kind af aan.<\/i><\/p>\n Hen wenkt een wereld waar de groten, (Ida Gerhardt, \u2018Onvervreemdbaar\u2019, uit Verzamelde gedichten.<\/a>)<\/i><\/p>\nSchakers in de sportschool<\/h5>\n
Stress als motor<\/h5>\n
Gedachteloze haast en verveling<\/h5>\n
Verziekt door het moderne leven<\/h5>\n
Het religieuze ritme van de dagen<\/h5>\n
Denktijd<\/h5>\n
Een solitaire schuilplaats<\/h5>\n
Sisyfus die heel even uitblaast<\/h5>\n
Verlangen naar stilte<\/h5>\n
\n<\/i>en ademloos het blad omslaan,
\n<\/i>ver van de dagelijksheid vandaan.
\n<\/i>Die lezen mogen eenzaam wezen.<\/i><\/p>\n
\n<\/i>de tijdelozen, voortbestaan.
\n<\/i>Tot wie wij kleinen mogen gaan;
\n<\/i>de enigen die ons nooit verstoten<\/i>.<\/span><\/p>\nDe prijs die we betalen<\/h5>\n