{"id":396331,"date":"2018-06-19T14:08:57","date_gmt":"2018-06-19T12:08:57","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=396331"},"modified":"2018-06-19T15:04:42","modified_gmt":"2018-06-19T13:04:42","slug":"literaire-kroniek-classic-beauties","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/literaire-kroniek-classic-beauties\/","title":{"rendered":"Literaire Kroniek 770: De triomf van de suikertaart in de Hermitage"},"content":{"rendered":"

De Querelle des Anciens et des Modernes<\/em>, de strijd tussen de klassieken en de modernen, was aan het begin van de achttiende eeuw nog nauwelijks beslist met een overwinning van de modernen, of de klassieken kregen met terugwerkende kracht alsnog de overwinning in de schoot geworpen. Door de archeologische opgravingen in Pompe\u00ef en Herculaneum in het midden van de eeuw ging alles ineens in het teken van de klassieke oudheid staan: er brak een archeologische koorts uit en het neoclassicisme nam bezit van de schilder- en beeldhouwkunst. En van welgestelde toeristen die er voor naar Itali\u00eb afreisden.<\/p>\n

De modernen wilden de werkelijkheid en de natuur weer tot uitgangspunt nemen, maar de neoclassici zochten het in de navolging van de beproefde klassieke regels. Die hadden immers hun waarde bewezen, te zien aan de prachtige beelden die opgegraven werden. Was de Renaissance er niet ook mee tot bloei gekomen?<\/p>\n

Classic Beauties,<\/em> de tentoonstelling in de Hermitage Amsterdam met neoclassicistische beelden en schilderijen uit de collectie van de Hermitage in Sint-Petersburg, laat duidelijk het verschil zien tussen de oorspronkelijke klassieke beelden en de neoklassieke: de neoklassieke beelden zijn gepolijst, glad en glanzend, de originele, authentieke marmeren beelden hebben een verweerd patina. De neoklassieke beelden komen door hun gepolijste karakter in een andere categorie terecht: die van de idealistische, niet meer natuurlijke schoonheid. De uitkomst van het verlangen naar ideale schoonheid was een naar het gladde neigende kunst, door zijn ultieme verfijning ontstegen aan de aarde.<\/p>\n

Het zoeken naar het pure ideaal volgens de klassieke regels leidde tot onpersoonlijke algemeenheid, die alleen door de beelden van de grootste talenten werd voorkomen. Zoals die van Antonio Canova, waarvan er acht in de Hermitage te zien zijn. Canova zocht in de geest van Johann Winckelmann, naar \u2018edele eenvoud en kalme grootsheid\u2019, maar maakte bewust geen kopie\u00ebn van klassieke beelden, ook al waren die nog zo veelgevraagd. Hij bewoog zich gevaarlijk dicht tegen de tedere en fluwelige kitsch, maar ontkwam eraan door zijn gewaagde originaliteit en perfectionisme, speciaal in beelden als Amor en Psyche<\/em> en De drie grati\u00ebn<\/em>.<\/p>\n

Een\u00a0tableau vivant<\/em> zonder leven<\/h5>\n

Classic Beauties<\/em> is als tentoonstelling een kleine Grand Tour<\/em>, de reis die welgestelde jongeren in de achttiende eeuw maakten om hun beginnende volwassenheid te voorzien van de kennis van de Europese beschaving, eindigend in de bakermat Rome. Die herleving van de klassieken begon met Johann Winckelmann, de Duitse grondlegger van de kunstgeschiedenis. Hij wakkerde het neoclassicisme aan door een lofzang op de klassieke oudheid in zijn Geschichte der kunst des Altertums <\/em>(1764). Winckelmann richtte zich naar het apollinische ideaal van evenwichtigheid, beheersing en harmonie, weg van de grillige dionysische barok.<\/p>\n

\"classic
Anton Raphael Mengs, Parnassus, na 1761 \u00a9 State Hermitage Museum, St Petersburg<\/figcaption><\/figure>\n

Een van de schilders die dit ideaal voor Winckelmann vertegenwoordigde was Anton Raphael Mengs. Hij schilderde in zijn geest de Parnassus, <\/em>een groot fresco voor het Romeinse huis van kardinaal Albani, met Apollo in het midden, geflankeerd door de negen muzen. Het wordt beschouwd als \u2018een mijlpaal in de achttiende-eeuwse Duitse schilderkunst\u2019, maar het is voor mij een voorbeeld van een doods klassiek tafereel van stilgezette vrouwenfiguren, in versteende houdingen en met een lege uitdrukking op hun gezicht. Volgens Winckelmann zou zelfs Rafael voor dit fresco een buiging hebben gemaakt, maar dat lijkt mij onwaarschijnlijk, daarvoor is het te veel een tableau vivant<\/em> zonder leven.<\/p>\n

Legendarische Grand Touristen die ook verslag hebben gedaan van hun reis, zoals William Beckford in Een dromer op reis<\/em> en Goethe in zijn Italiaanse reis<\/em>, beschikten niet over de middelen om de kunstwerken die ze onderweg bewonderden zomaar te kunnen kopen.<\/p>\n

Dat was anders bij de zoon van Catherina de Grote, Pavel. Hij reisde met zijn vrouw Maria in 1781-82 door Europa en eindigde in Itali\u00eb. Zij staan op de tentoonstelling in de Hermitage model voor de Grand Tourist. Ze reisden incognito als ‘graaf en gravin van het Noorden.\u2019 Het soort schilderijen en beelden dat ze voor zichzelf en Catherina aanschaften is te zien op de tentoonstelling: het werk van in Rome verblijvende kunstenaars als Pompeo Batoni, Hubert Robert en Angelika Kauffmann.<\/p>\n

Die waren ook erg in trek als schilders van portretten van de Grand Touristen. Batoni was geen uitgesproken neoclassicist, dat is te zien aan zijn Allegorie van de wellust<\/em>. Zoals vaak met allegorie\u00ebn is er op het eerste gezicht niet veel wellust aan af te zien, maar de figuren zijn in ieder geval minder classicistisch verstard in hun bewegingen dan bij Mengs.<\/p>\n

\"classic
Antonio Canova, De Drie Grati\u00ebn, 1812\u201316 \u00a9 Aurelio Amendola \/ State Hermitage Museum, St Petersburg<\/figcaption><\/figure>\n
Zelf ru\u00efnes bouwen<\/h5>\n

Pavel, die tot tsaar Paul I zou uitgroeien, was een oplettende Grand Tourist. Zijn ontmoeting met de Franse schilder Hubert Robert in Rome leidde ertoe dat hij zich voor de aanleg van de parken bij zijn paleizen in Pavlovsk liet inspireren door diens weidse landschappen met monumentale klassieke ru\u00efnes. Hij liet bij thuiskomst zelfs ru\u00efnes bouwen, begroeien en verwaarlozen. Robert was een schilderende Piranesi (red: de graficus Giovanni Battista Piranesi). Ook bij hem speelde de mens tussen die monumentale ru\u00efnes een figurantenrol.<\/p>\n

Van Piranesi hebben de inrichters van de tentoonstelling letterlijk monumentaal gebruik gemaakt door zijn beroemde etsen van het ru\u00efneuze Rome zo op te blazen dat ze de wanden vullen van de grote zaal. Daar heeft ook de apotheose van de tentoonstelling plaats: de vijf beelden van de belangrijkste neoclassicist Canova, waaronder De drie grati\u00ebn<\/em> en Amor en Psyche.<\/em> De aanblik van\u00a0De drie grati\u00ebn<\/em> heeft menigeen (althans mij) in eerste instantie in een half aangename verwarring gebracht. De tederheid, de naaktheid en de innigheid tussen de drie vrouwen (zusters volgens Stendhal), gecombineerd met het suikertaartgehalte van het gepolijste marmer, roepen tegelijk een verlangen naar overgave aan dit tafereel op als een zekere ironie: de twijfel of zoveel tederheid wel tot de werkelijkheid behoort en niet gesitueerd moet worden in de Elysische velden.<\/p>\n

Stendhal raakte helemaal euforisch van De drie grati\u00ebn<\/em> en beschrijft in zijn Promenades dans Rome<\/em> de zoete blikken, de omarmende armen, de toeneigende hoofden, het ene delicaat afgewende hoofd (\u2018son sourire et son regard spirituel caressent comme ses jolie mains\u2026\u2019), de ideaaltypische billen, het reiken naar een kus. Geen beeld heeft op Stendhal tijdens zijn hele reis in Itali\u00eb zoveel indruk op hem ge maakt als De drie grati\u00ebn<\/em>: \u2018Les trois soeurs, l\u00e9g\u00e8rement enlac\u00e9s dans les bras l\u2019une de l\u2019autre.\u2019 Daarvoor alleen ging hij naar Rome.<\/p>\n

\"classic
‘Amor en Psyche’ door Canova in het Louvre.<\/figcaption><\/figure>\n
‘De dialektiek van de generositeit’<\/h5>\n

Zoveel indruk kon\u00a0De drie grati\u00ebn<\/em> maken. Maar nu moet de vraag nog beantwoord worden die Seneca ooit in de eerste eeuw na Christus stelde: \u2018Waarom zijn er drie grati\u00ebn, waarom zijn ze zusjes, waarom houden ze elkaar vast, waarom glimlachen ze, waarom zijn ze zo jong en gehuld in loshangende, doorschijnende gewaden?\u2019 Het antwoord ligt ver terug, tenminste in Pompe\u00ef waar De drie grati\u00ebn<\/em> ooit op een muur waren geschilderd. Ze waren al vroeg bij naam bekend: Aglaia (schittering), Euphrosyne (vreugde) en Thalia (bloei). Het waren \u2018chariten\u2019, wezens tussen de goden en de mensen in. Ze stonden voor dankbaarheid en vrijgevigheid. Zoals ze al door hun houding, dicht tegen elkaar, aangeven: je bekommeren om anderen, daar gaat het om. Ze vormen met hun armen een ketting die niet doorbroken kan worden. \u2018De dans van de grati\u00ebn\u2019 symboliseert het geven, ontvangen en teruggeven. Ze representeren \u2018de dialektiek van de generositeit\u2019.<\/p>\n

Er is steeds weer over De drie grati\u00ebn<\/em> geschreven: door Hesiodus, Theocritus, Horatius en door Ovidius. Aristoteles hield Alexander de Grote met verwijzing naar de Grati\u00ebn voor dat een ideale vorst werd gekenmerkt door vrijgevigheid. Ze staan ook voor de aangename kanten van het leven. Tijdens de Renaissance hadden ze voor schilders een levenslustige uitstraling. Er zijn de prachtigste eigenschappen aan ze gegeven: ze zijn de Terughoudendheid, Schoonheid en het Plezier. Ze zijn Geest, Moed en Verlangen. Ze zijn Wijsheid, Macht en Genoegen. Aan de hand van de onverbrekelijke Drie grati\u00ebn<\/em> kreeg Lorenzo de\u2019 Medici in de vijftiende eeuw van zijn leermeester Ficino voorgehouden dat er drie manieren van leven waren: Vita Contemplativa, Vita Activa en Vita Voluptuosa. Ze mochten alleen samen optrekken. Geen van de drie mocht de overhand krijgen.<\/p>\n

Het is natuurlijk toe te juichen dat op de tentoonstelling een aanminnige, dicht tegen elkaar aan staande Amor en Psyche<\/em> van Canova is te zien, ooit toebehorend aan Josephine de Beauharnais, de vrouw van Napoleon. Maar die is toch niet in staat om Canova\u2019s andere versie van Amor en Psyche<\/em> te doen vergeten, degene waarvan Gustave Flaubert ooit een kopie zag in de Villa Carlotta van de Italiaanse politicus Giovanni Sommariva aan het Comomeer en waarvan het origineel zich in het Louvre bevindt. Deze Amor en Psyche<\/em>, waarbij Psyche achterover liggend haar armen als een ring om het hoofd van de gevleugelde Amor sluit, wachtend op de kus, bracht het hoofd van Flaubert op hol. Na elk detail bewonderd te hebben, tot en met haar voeten, sloot hij zijn bezoek aan de villa af met het kussen van de oksel van Psyche: \u2018Het was mijn eerste zinnelijke kus in lange tijd. Het was zelfs nog iets meer: ik kuste de schoonheid zelf.\u2019 Daarmee doorbrak Flaubert de neoklassieke regels en opende hij de deur voor de Romantiek.<\/p>\n

\n

Classic Beauties. Kunstenaars, Itali\u00eb en de schoonheidsidealen van de achttiende eeuw <\/em>is tot 13 januari 2019 te zien in de Hermitage Amsterdam<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De Querelle des Anciens et des Modernes, de strijd tussen de klassieken en de modernen, was aan het begin van de achttiende eeuw nog nauwelijks beslist met een overwinning van de modernen, of de klassieken kregen met terugwerkende kracht alsnog de overwinning in de schoot geworpen. Door de archeologische opgravingen in Pompe\u00ef en Herculaneum in […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-396331","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/396331","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=396331"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/396331\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=396331"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=396331"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}