Als een journalist schreef over een schitterende zonsondergang, gingen de fact checkers <\/i>van bladen als de New Yorker\u00a0<\/i>na of die op dat moment en op die plek wel te zien kon zijn.<\/p><\/blockquote>\n
Ik had me inmiddels de routine van het nieuwsbericht eigen gemaakt. Eerst het belangrijkste, zij het voorspelbare, nieuws: pand is met geweld ontruimd. Daaronder de tegenstrijdige feitenrelazen van beide partijen \u2013 politie zegt dit, krakers zeggen dat. Iedereen had recht op zijn eigen alinea. Het was allemaal even waar of niet.<\/p>\n
Was het waarheidsgetrouw? Misschien volgens de toen geldende regels, maar je kon tenminste twijfels hebben over de pretenties van de onaandoenlijke, objectieve journalistiek. De waarheid hield zich vaak schuil achter de feiten. Ik was gek op feiten, ge\u00efnspireerd door de legendarische fact checkers <\/i>van bladen als de New Yorker<\/i>; als een journalist schreef over een schitterende zonsondergang, gingen zij na of die op dat moment en op die plek wel te zien kon zijn.<\/p>\nDe grootste bluffer wint<\/h5>\n
\u2018Een van de opvallendste kenmerken van onze cultuur is dat er zoveel lulkoek is.\u2019 Aldus de eerste zin van On Bullshit<\/i><\/a>, waarin Harry G. Frankfurt het fenomeen ontleedt. Het laat zich lastig vertalen;\u00a0\u2018lulkoek\u2019 kan, \u2018kletskoek\u2019 had ook gekund, maar dat mist net het vulgaire waarmee bullshit zich zo onderscheidt. Het essay verscheen in 1986 in een literair tijdschrift, het kwam in 2005 alsnog uit in een boekje en wordt nu weer vaak aangehaald \u2013 de tijden zijn ernaar. Frankfurt schreef later ook nog over de waarheid, On Truth<\/i><\/a>, maar dat had minder impact.<\/p>\n \u2018Lulkoek is een grotere vijand van de waarheid dan leugens.\u2019 Een leugenaar gaat er tenminste vanuit dat er een waarheid bestaat.<\/p><\/blockquote>\n \u2018Lulkoek is een grotere vijand van de waarheid dan leugens zijn,\u2019 schrijft de Amerikaanse filosoof. Een leugenaar gaat er tenminste vanuit dat er een waarheid bestaat. Hij liegt ertegenin. Als hij betrapt wordt, schaamt hij zich meestal. Maar een bullshitter is het onverschillig of iets waar is of niet. Hij spreekt zijn eigen waarheid en als iemand hem die probeert te ontzeggen op grond van feiten, haalt hij de schouders op: \u2018Nou en? Wie maakt me wat?\u2019<\/p>\n Frankfurt vermoedde al in 1986 dat er meer en meer lulkoek zou worden verspreid. Het publieke debat vereist meningen. En die worden steeds minder op feitelijke gronden in twijfel getrokken, omdat er inmiddels ook zoveel scepsis is over de vraag of het \u00fcberhaupt mogelijk is te weten hoe het werkelijk zit. Het vertrouwen in feiten en in de instellingen, die ons daarvan zouden moeten voorzien, neemt af. Iedereen kan gelijk hebben. Voor politici is het niet zozeer belangrijk de waarheid getrouw te zijn, alswel trouw te zijn aan jezelf, aan je eigen verhaal, de anekdote waarmee je mensen voor je wint.<\/p>\n En we weten inmiddels dat de grootste en snelste bluffer wint. Wie iets ferms beweert, krijgt de aandacht en de daaropvolgende tegenspraak sterkt hem daar alleen maar in. De campagnevoerders v\u00f3\u00f3r de Brexit beweerden dat de Britten 350 miljoen pond per week aan de Europese Unie moeten afdragen. De tegenstanders konden zo hard mogelijk roepen dat dat niet klopte, wat bleef hangen was dat het een hoop geld moest zijn.<\/p>\n Frankfurt schreef On Bullshit <\/i>ver v\u00f3\u00f3r het aantreden van Donald J. Trump, een van de grootste bullshitters. Sinds zijn verkiezing in 2016 zijn er twee soorten fake news<\/em>: nieuws dat niet waar is en nieuws dat hem niet bevalt. En dat blijkt aanstekelijk voor potentaten elders. Onder de dekmantel van bestrijding van het nepnieuws, verordonneren zij dat hun eigen lulkoek de enige waarheid is.<\/p>\n Alom klinkt nu de roep om bestrijding van desinformatie. Ook al weten we nog steeds weinig over bereik en effect, het lijkt de kwaal der kwalen, verantwoordelijk voor de vergiftiging van het publieke debat, het aanwakkeren van tegenstellingen, het scheppen van ongelijkheid, de nederlaag van Hillary Clinton en, ik noem maar wat, de opkomst van Thierry Baudet.<\/p>\n Uitgedunde redacties kwamen onder druk te staan om zoveel mogelijk \u2018klikbaar\u2019 nieuws te verspreiden. De tijd om onderscheid te maken tussen zin en onzin werd krap.<\/p><\/blockquote>\n Het is goed nieuws voor het \u2018echte\u2019 nieuws en voor degenen die zich daarvoor inzetten. Er rolt nu weer wat geld en prestige hun kant op: onderzoeken, conferenties, subsidies. Er is, hopelijk nog net op tijd, een kleine herwaardering voor de laatste waarheidszoekende journalisten. Dat mag geen aanleiding zijn voor snoeverij, want de klassieke media hebben een groot aandeel in het verspreiden van desinformatie. Te lang hebben zij (\u2018wij\u2019 moet ik zeggen, ik was er ook bij) geen beter idee voor het internet gehad dan het streven naar het grootste bereik door zoveel mogelijk artikelen gratis weg te geven in de hoop dat het zich ooit zou terugbetalen. Zij (wij) moesten daartoe bezuinigen in de oude wereld en investeren in de nieuwe. Uitgedunde redacties kwamen onder druk te staan om het klokje rond zoveel mogelijk \u2018klikbaar\u2019 nieuws te verspreiden. De tijd om onderscheid te maken tussen zin en onzin werd krap. Hoeveel websites, ook van keurige media, hebben bijvoorbeeld niet het bericht verspreid dat volgens de wetenschap de frietjes van McDonald\u2019s zouden helpen tegen kaalheid?<\/a> Niet waar? Dan hebben we weer een nieuw bericht.<\/p>\n Het meeste nepnieuws is tenminste nog het werk van leugenaars. Russische agenten die online graag mogen zieken, Macedonische slimmeriken<\/a> die wat willen verdienen. Zij weten dat er een waarheid is, maar ook dat er genoeg mensen zijn die je leugens willen geloven. Daar valt nog goed tegen te strijden aan verschillende fronten: politiek, wetenschap, onderwijs, media. Het komt neer op een mix van het kwade straffen en het goede belonen, reguleren en stimuleren, meer mensen aan de knoppen en meer algoritmes met goede bedoelingen, waardoor de berichten dat de aarde plat is weer wat lager in de zoekresultaten komen. Zo moeilijk is dat misschien niet.<\/p>\n Maar voordat wij alles in de strijd gooien tegen nepnieuws, moeten wij ons misschien toch afvragen wat we gaan doen met de echte lulkoek, de ijsberg onder de waterspiegel. Of, om een recente studie van de Amerikaanse denktank Rand-Corporation<\/a>, aan te halen: wat doen we met \u2018het verval van de waarheid\u2019? De denkers zien dat belangrijke debatten niet langer plaatsvinden op basis van feiten maar op basis van opinies. Er is een verband met het populisme. Zij schrijven vanuit de werkelijkheid van een sterk verdeeld Amerika. Maar als wij hier in ons kleine landje spreken over immigratie, veiligheid, islam, klimaat, vaccinaties of de donorwet, kunnen de feiten dan nog wel op tegen de meningen?<\/p>\n Als Halbe Zijlstra zegt dat hij erbij was in de datsja, geloven we hem totdat een volhardende journaliste van de Volkskrant <\/i><\/a>hem noopt te verklaren dat het niet waar is, maar dat hij zijn bron wilde beschermen en dat het inhoudelijk (Poetin droomt van Groot-Rusland) helemaal klopt. Zo hoopt hij te ontsnappen en coalitiegenoten steunen hem daarbij. Alexander Pechtold: \u2018Ik waardeer zijn oprechtheid. Ik moet de eerste Rus nog tegenkomen die zijn fouten rechtzet.\u2019<\/p>\n En dan is de wereld weer te klein voor degenen die niets hebben met de D66-leider, maar wel met Russen \u2013 wat is dat toch dat zij deel uitmaken van het polemisch menu net als moslims, bakfietsmoeders en natuurlijk Thierry? Tientallen Russen zouden aangifte tegen hem hebben gedaan. Veelal gepensioneerde strafrechtdeskundigen schudden desgevraagd het hoofd in de media: dit rook naar discriminatie. En Tunahan Kuzu van Denk (Armeense genocide? Wie zegt dat?) maakte er een nummer van in de Kamer. De advocaat van Geert Wilders wilde het hoger beroep in de zaak van \u2018minder-minder\u2019 uitstellen om te zien of Justitie Pechtold wel even voortvarend aanpakte. De benarde democraat probeerde ook te ontsnappen: hij bedoelde niet alle Russen, maar Russische politici.<\/p>\n Het was allemaal lulkoek in het kwadraat.<\/p>\n De feiten doen er alleen toe voorzover zij de vooringenomen mening bevestigen.<\/p><\/blockquote>\n En als NOS Nieuws <\/i>meldt dat een meisje aangifte heeft gedaan tegen lieden die haar belaagden omdat zij een hoofddoek droeg, klinkt de schreeuw aan de ene kant. En als de politie later meldt dat zij twijfelt of de aangifte op waarheid berust, hoor je de andere kant roepen. Zie je wel? De feiten doen er alleen toe voorzover zij de vooringenomen mening bevestigen. Trouwens, was het ook niet een schande dat de NOS wel \u2018huilie-huilie\u2019 deed over het hoofddoekmeisje, maar niet meteen meldde dat de verdachten van verkrachting van twee Nederlandse vrouwen in Antwerpen Noord-Afrikanen waren? Zie je wel?<\/p>\n Het is niet nieuw, maar het is nu wel anders. Technologie stelt iedereen in staat lulkoek snel te verspreiden. Traditionele poortwachters van informatie doen er niet toe. Mark Zuckerberg mag zeggen dat hij het niet wil, en misschien meent hij dat ook, maar het verdienmodel van Facebook en YouTube beloont leugens. Onwaarheden zijn populairder, worden sneller gedeeld, komen hoger in de favorietenlijstjes en leveren dus meer advertentiegelden op.<\/p>\n Maar misschien zien wij zelf de werkelijkheid ook niet. Misschien laten wij ons te veel leiden door kleine groepen druktemakers die zich ophouden in een digitaal geconstrueerde wereld, waar alle kennis is uitbesteed aan Google. Daarbuiten, in de echte wereld, leven zoveel meer mensen.<\/p>\n Maar zijn zij voor de waarheid te winnen? Ren\u00e9 ten Bos, Denker des Vaderlands, betwijfelt het. Hij schrijft: \u2018De waarheid \u2013 als het domein van feiten \u2013 is een moeilijk ding\u2019. De filosoof is opnieuw afgedaald in de grot van Plato waar mensen zich bij het vuur, met de rug naar de werkelijkheid, illusies laten voorspiegelen. \u2018Is verlichting mogelijk in een wereld die zich niet wil laten verlichten?\u2019 En: \u2018Waar komt de arrogantie vandaan om te denken dat feitenvrijheid geen zin aan een mensenleven zou kunnen geven?\u2019<\/p>\n![\"nepnieuws\"](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2018\/06\/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_FRITS_01_preview.jpg\")
<\/p>\nBestrijding van desinformatie<\/h5>\n
De lulkoek onder het nepnieuws<\/h5>\n
![\"nepnieuws\"](\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2018\/06\/LONNEKEVANDERPALEN_VRIJNEDERLAND_FRITS_02_preview.jpg\")
<\/p>\nLulkoek in het kwadraat<\/h5>\n
Pakkende verhalen<\/h5>\n