De dichter Johan Andreas d\u00e8r Mouw, die zich Adwaita noemde, was een eigenzinnig man. Daar kon je niet alle kanten mee op zonder dat hij zich zachtaardig recalcitrant verzette. Hij had diverse eigenschappen die niet met elkaar rijmden, maar juist met elkaar overhoop lagen. Zo kon de bewondering voor iemand samengaan met de felste kritiek. Degene die het betrof wist dan niet hoe hij het had.<\/p>\n
Voordat hij rond zijn vijftigste jaar als dichter ontbrandde voerde D\u00e8r Mouw filosofische polemieken met Nederlands bekendste hegeliaanse filosoof Bolland. Die schreef zinnen die \u2018achter elkaar aan sukkelen als kamelen\u2019, in plaats van zich voort te bewegen als paarden \u2018met dansende veerkracht.\u2019 Maar die kamelen droegen wel \u2018goud\u2019 met zich mee. Bolland zorgde met zijn gebrek aan \u2018taalfinesse\u2019 voor begripsverwarring, goochelde met woorden en de werkelijkheid.<\/p>\n
D\u00e8r Mouw was een meester in ambivalentie zodat lof en blaam elkaar opvolgden: Bollands \u2018afgrijselijke, onheldere stijl\u2019 zorgde er voor dat zijn \u2018waarheidsliefde en vreesloze eerlijkheid\u2019 bijna dreigden onder te gaan in zijn gebrek aan subtiliteit. Met dezelfde ambivalentie had D\u00e8r Mouw het over Hegel. Dat was misschien een \u2018verwaande systematicus\u2019 die dacht dat met hem de wereldontwikkeling ophield, maar hij was ook degene met een trotse \u2018eenheidsvisie\u2019 wat D\u00e8r Mouw, met zijn gespleten geest v\u00f3\u00f3r zijn door eenheid beheerste dichterlijke ontbranding, aansprak.<\/p>\n
D\u00e8r Mouws polemische temperament liep regelmatig vooruit op een weloverwogen oordeel. Vandaar de groteske Gymnasium-affaire in 1904 die onverbrekelijk met het leven van D\u00e8r Mouw verbonden is, ook weer vanwege de tegenstrijdigheden die daarin optraden. Als leraar klassieke talen aan het Doetinchems Gymnasium kwam D\u00e8r Mouw in conflict met rector Karel Schwartz.<\/p>\n
Die verweet hij op hoge toon dat hij zwakke leerlingen van goede huize voortrok door ze inzage te geven in examenopgaven. De sfeer rond het Gymnasium was in die tijd al danig verziekt door het teruglopen van leerlingen, door de beroerde salarissen en \u2018dat de examens niet meer altijd even serieus genomen werden.\u2019 Der Mouw maakte er een klasse-kwestie van, maar die werd vermengd met een ambivalente afkeer van Schwartz\u2019 persoon.<\/p>\n
In zijn biografie van D\u00e9r Mouw Alleen in een wervelende wereld <\/em>schrijft Lucien Custers dat D\u00e8r Mouw Schwartz in een brochure over de affaire typeert als \u2018een laffe man.\u2019 Hij was ook van een \u2018berekenende slimheid\u2019 en bezat \u2018een ongewoon talent om medelijden op te wekken.\u2019 Maar daarna heeft hij het over Schwartz\u2019 \u2018fascinerende vriendelijkheid\u2019 en \u2018fonkelende geestigheid\u2019, kwalificaties die ontstaan moeten zijn in de tijd dat Schwartz en D\u00e8r Mouw nog wellevend intellectueel wedijverden.<\/p>\n Zijn betrokkenheid bij zijn leerlingen was zo groot dat de volwassenen om hem heen zich afvroegen of het niet te ver ging, maar de leerlingen zelf droegen hem op handen. Hij kleedde zich als een zwerver, inclusief pluizige baard. Er leefden heel wat oordelen en vooroordelen rond D\u00e8r Mouw in Doetinchem.<\/p>\n Als classicus, filosoof, wiskundige en musicus stapelde hij lange tijd kennis en inzicht, maar kreeg tegelijk een steeds pessimistischer visie op het bestaan.<\/p><\/blockquote>\n D\u00e8r Mouw is een uitzonderlijk voorbeeld van een denker en dichter die werd bezeten door tegenstellingen en tegenstrijdigheden. Als classicus, filosoof, wiskundige en musicus stapelde hij lange tijd kennis en inzicht, maar kreeg tegelijk een steeds pessimistischer visie op het bestaan: \u2018de smart, die de mensen leden was onevenredig veel groter dan het geluk, dat ze genoten.\u2019 Hij was een scherpe geest die \u2018het zogenaamde gezond verstand\u2019 beschouwde als een combinatie van domheid en arrogantie.<\/p>\n Verstandig zijn stond voor hem gelijk aan kleinburgerlijkheid. Hij had een virtuoos, precies en logisch taalgevoel. Hij kon zelfs opgaan in \u2018de heerlijke gratie die een mathematicus kan brengen in zijn voordracht.\u2019 Vandaar dat hij zich ergerde aan Bolland die \u2018het diamanten net van begrippen kon weven in zinnen waaraan glaskralen rinkelen uit een kermiskraam.\u2019<\/p>\n Wat D\u00e8r Mouw als filosoof schreef, zoals zijn boek over Bolland en Hegel Absoluut idealisme, <\/em>is een combinatie van zuivere kennistheorie (wat kunnen we weten, wat kunnen kennen?) en alledaagse familiariteit, filosofische haarkloverij en broodnuchterheid. De combinatie is steeds weer verrassend. Dan kunnen er ineens jeugdherinneringen opduiken \u2018toen je nog geloofde in de wijszorgende liefde van onzen Vader, die in de hemelen is. (-) En straks poffertjes! En \u00e9\u00e9n diep gevoel van stille veiligheid, van zalige dankbaarheid. En je ging die avond naar bed, vol God en poffertjes. En je werd ouder, en zag de troon van God vergruizeld door de kritiek, en de engeltjes verdampten als morgennevel.\u2019<\/p>\n De ingewikkelde filosofie wordt er niet minder door, hoewel gerelativeerd. D\u00e8r Mouw verdiepte zich in het neokantianisme, solipsisme, idealisme, het \u2018onbedachtzaam realisme\u2019 en uiteindelijk commiteerde hij zich met het \u2018transcendentaal idealisme\u2019 van Eduard von Hartmann. Maar het leidde uiteindelijk tot niets: de tegenstelling die D\u00e8r Mouw voelde tussen het ik (van zijn gelukkige jeugd) en de wereld werd er niet door opgeheven. Het isolement dat hij na die tamelijk gelukkige jeugd was gaan voelen verdween niet. Er leefde in Der Mouw daardoor een honger naar het volmaakte, naar de volstrekte eenheid die de tegenstelling zou opheffen.<\/p>\n Lucien Custers heeft met Alleen in een wervelende wereld<\/em> het boek geschreven dat het dichtst bij een complete biografie van D\u00e8r Mouw komt. Hij waakt er voor D\u00e8r Mouw te versimpelen en ontvouwt geleidelijk aan de vele kanten van zijn persoonlijkheid. Van het boek gaat tijdens het lezen de suggestie uit dat alles zo ongeveer bekend is over D\u00e8r Mouw, maar in werkelijkheid wemelt het van de witte plekken. De keren dat Custers moet schrijven dat iets \u2018niet helemaal duidelijk wordt\u2019, niet \u2018met zekerheid valt te zeggen\u2019, in \u2018het ongewisse blijft\u2019 dan wel \u2018onduidelijk blijft\u2019 zijn niet te tellen.<\/p>\n 1913 was het jaar dat Der Mouw, na een grote filosofische en emotionele crisis, zijn beroemd geworden 120 sonnetten begon te schrijven.<\/p><\/blockquote>\n Dat Der Mouw, hoewel getrouwd, al dan niet gematigd praktiserend homoseksueel was, wordt wel duidelijk, maar de finesses blijven achterwege. E\u00e9n verliefdheid die niet beantwoord werd, die met de jonge Victor van Vriesland, ging gepaard met een stroom aan brieven (\u2018Mijn schat, mijn ivoren aapje\u2019). Die zouden vernietigd zijn geweest, ware het niet dat Van Vriesland een compromis bedacht: delen die niet voor vreemde ogen geschikt werden geacht maakte hij onleesbaar. Er is een brief uit 1914 bij van tachtig kantjes. Van Vriesland bleef wel bevriend met D\u00e8r Mouw, en werd zelfs verantwoordelijk voor zijn nalatenschap. In de brieven gaat het nogal eens over iets dat \u2018het andere\u2019 wordt genoemd. Omdat D\u00e8r Mouw soms gewoon een tijdje vanuit Den Haag alleen de hort op ging in Amsterdam, wordt vermoed dat hij zich daar in excessen en perversiteiten heeft begeven.<\/p>\n 1913 was het jaar dat Der Mouw, na een grote filosofische en emotionele crisis, zijn beroemd geworden 120 sonnetten begon te schrijven. Ze zouden pas in 1918, tegen het einde van zijn leven, gepubliceerd worden. Hij had zich al lang in de Indische filosofie verdiept en ook over de Upanishads <\/em>lezingen gegeven. Zijn belangstelling daarvoor ging terug tot de tijd dat hij in Leiden Sanskriet studeerde. Lange tijd beheerste het rationalisme van de kennistheorie D\u00e8r Mouws denken. Maar hij ontwikkelde een steeds grotere hang naar de totale afwezigheid van dat rationalisme. Zijn gevoel van isolement werd door het rationalisme niet opgeheven, hij liep er dood mee. Er moest iets gebeuren.<\/p>\n ‘God, ik en wereld zijn een en dezelfde, Brahman is alles en alles is Brahman.’<\/p><\/blockquote>\n D\u00e8r Mouw deed iets dat lijkt op wat Blaise Pascal deed met God: om van zijn onzekerheid af te zijn gokte Pascal op het bestaan van God. D\u00e8r Mouw maakte op zijn beurt een sprong en verklaarde Brahman uit de Upanishads <\/em>tot degene die voor hem de tegenstellingen ophief en de eenheid van al het bestaande vertegenwoordigde: \u2018Brahman is het Goddelijke Wezen waarvan het heelal de zelfontvouwing is, maar alles in dat heelal, in de eerste plaats de mens, is tegelijkertijd als verschijningsvorm van Brahman zelf ook goddelijk, Brahman. God, ik en wereld zijn een en dezelfde, Brahman is alles en alles is Brahman.\u2019<\/p>\n Deze beslissing van D\u00e8r Mouw werkte als een verlossing, het was als een tweede geboorte voor hem. Hij nam afscheid van zijn eerste leven: \u2018De tafel ligt vol opgeslagen boeken:\/Mijn leven heb \u2018k vermorst met wijsheid-zoeken\u2019, staat in het gedicht \u2018T is laat al in de nacht. Doodstil is \u2018t huis.\u2019 <\/em>Een geluk voor ons is dat D\u00e8r Mouw over zoiets ongrijpbaars als Brahman in heldere gedichten kan schrijven, zonder dat je het idee hebt dat het niet voor jou is bedoeld:<\/p>\n \u2018K zat, jong, graag in mijn pereboom te deinen: (\u2026)<\/p>\n \u2018K lach om wie zegt, dat ik mijn plicht niet doe; Je moet een mystieke drang hebben je microwereld steeds samen te zien met de kosmos, de eeuwige rust, met het verstrijken van de tijd, het vervagen van heden, verleden en toekomst en de bezielde natuur. Het is een bewuste, tot een besef geworden projectie van gevoelens in de grotere eenheid van het bestaan.<\/p>\n Wat niet wil zeggen dat leven in de niet-verloste wereld van de tegenstellingen en tegenstrijdigheden minder zou zijn. Het opheffen van de dualismen en paradoxen kan gepaard gaan met het verlies van de creatieve spanning die wordt veroorzaakt door vruchtbare verschillen. Tegenstellingen, al dan niet pijnlijk, zijn er niet altijd om op te heffen, maar ook om te laten bestaan als manifestaties van wat mensen bedenken en voortbrengen. Van de wedijver van natuur en cultuur, wetenschap en kunst, denken en gevoel, goed en kwaad leert elke pool iets: het goede leert van het kwaad, de kunst van de wetenschap, de cultuur van de natuur. Los hebben ze allemaal hun eigen allure, maar tegenover elkaar staand worden ze door elkaar op idee\u00ebn gebracht. Zoeken naar harmonie is onweerstaanbaar, maar disharmonie wekt leven.<\/p>\n D\u00e8r Mouw dacht lang dat zijn leven op een vie manqu\u00e9e<\/em> zou uitlopen. Tot hij zijn sonnetten ging schrijven:<\/p>\n En \u2018k voel verwaarloosd me en teleurgesteld, Alleen in wervelende wereld. Het leven van Johan Andreas d\u00e8r Mouw (1863-1919)<\/em> door Lucien Custers is uitgegeven door Vantilt.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" De dichter Johan Andreas d\u00e8r Mouw, die zich Adwaita noemde, was een eigenzinnig man. Daar kon je niet alle kanten mee op zonder dat hij zich zachtaardig recalcitrant verzette. Hij had diverse eigenschappen die niet met elkaar rijmden, maar juist met elkaar overhoop lagen. Zo kon de bewondering voor iemand samengaan met de felste kritiek. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-391391","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/391391","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=391391"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/391391\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=391391"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=391391"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}Op handen gedragen<\/strong><\/h5>\n
En straks poffertjes!<\/strong><\/h5>\n
Een bijna complete biografie<\/strong><\/h5>\n
Net als Blaise Pascal<\/strong><\/h5>\n
\nIn de afgeknotte top had ik een plank
\nGetimmerd, en gevlochten, rank voor rank,
\nKlimop tot rugleun en veil\u2019ge gordijnen.<\/p>\n
\nEn, wachtend, schommel ik op rijm en maat:
\nNooit heb ik zo, als nu, mijn plicht gedaan.<\/p>\n
\nAls \u2018k niet, letter na letter, heb gespeld,
\nVoordat \u2018k naar bed toe ga, een zonnebrief.<\/p>\n