{"id":386803,"date":"2018-03-31T04:30:40","date_gmt":"2018-03-31T02:30:40","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=386803"},"modified":"2018-04-24T17:56:15","modified_gmt":"2018-04-24T15:56:15","slug":"pessimistisch-optimisme","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/pessimistisch-optimisme\/","title":{"rendered":"Slecht nieuws voor de pessimisten onder ons: het optimisme rukt op!"},"content":{"rendered":"<p class=\"tekst\">Het gaat niet goed met Candide. De geplaagde held Voltaire staat onder grote druk om van zijn geloof te vallen. Met steeds zwaardere argumenten dreigt hij gedwongen te worden zijn pessimisme (opgedaan door een onafgebroken reeks catastrofes) op te geven.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Candides afkeer van het optimisme (\u2018de waanzin om vol te houden dat alles goed gaat als het slecht gaat\u2019) staat op het punt het te begeven nu in het ene na het andere boek de zegeningen van deze tijd worden bezongen. In boeken als <span class=\"Cursief\">Het einde van het doemdenken<\/span> (Ronald Bailey) of <span class=\"Cursief\">De rationele optimist <\/span>(Matt Ridley) wordt ons goed gedocumenteerd voorgehouden dat de vooruitgang niet meer te loochenen is: we zijn beter geschoold, we leven langer, zijn gezonder, de kindersterfte is gering, we zijn beter gehuisvest en zijn meer gaan verdienen. Beter en nog eens beter gaat het, alsof <span class=\"Cursief\">It\u2019s<\/span> <span class=\"Cursief\">Getting Better<\/span> <span class=\"Cursief\">All the Time <\/span>van The Beatles uit 1967 een opstanding beleeft en zich heeft genesteld in de oren van de Candides van de eenentwintigste eeuw.<\/p>\n<p><iframe title=\"The Beatles -  Getting Better\" width=\"500\" height=\"281\" src=\"https:\/\/www.youtube-nocookie.com\/embed\/QvMQWte5pik?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe><\/p>\n<h5>Intellectuelen haten vooruitgang<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Er is ook alle reden om Candide een toontje lager te laten zingen. Weten we wel hoe verwend we zijn? In vroeger tijden moesten koningen een orkestje laten aanrukken om \u2019s morgens bij het ontbijt iets van Mozart of Rameau te kunnen horen. Nu hoeft een student van onder de armoedegrens maar op een knopje te drukken of hij is de hele dag voorzien van Bach, Mozart, Stravinsky et tutti quanti. Nog niet zo lang geleden moesten kolen aangevoerd worden om kachels te laten branden die maar een deel van het huis verwarmden. Toen bestonden er nog ijsbloemen. Nu zorgt de centrale verwarming voor een cocon van warmte vergelijkbaar met de moederbuik. Nog niet zo lang geleden was het een heel gedoe en duur om naar het buitenland te bellen. Nu kunnen er zo maar hele boeken en foto\u2019s door de lucht gestuurd worden. Alle obstakels verdwijnen. Je moet wel gek zijn om nog een pessimist te zijn.<\/p>\n<blockquote><p>Nog niet zo lang geleden moesten kolen aangevoerd worden om kachels te laten branden die het huis verwarmden. Toen bestonden er nog ijsbloemen.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Men onderkent zijn zegeningen niet. Dat is wat Steven Pinker beweert in zijn van optimisme blakende boek <a href=\"https:\/\/www.penguinrandomhouse.com\/books\/317051\/enlightenment-now-by-steven-pinker\/9780525427575\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><span class=\"Cursief\">Enlightenment Now<\/span><\/a>. De vruchten van de Verlichting worden geroutineerd geaccepteerd, maar tegelijk afgekraakt: de wetenschap, de vooruitgang, het humanisme en de ratio, de vier componenten van de Verlichting, worden volgens Pinker alleen maar denigrerend behandeld, terwijl ze voor de huidige voorspoed hebben gezorgd. \u2018Intellectuals hate progress\u2019, schrijft hij, terwijl ze zichzelf \u2018progressieven\u2019 noemen. Intellectuelen zouden de neiging hebben om wat er aan goeds voor hun neus gebeurt over het hoofd te zien. Ze hebben alleen aandacht voor wat niet goed gaat: \u2018Het slechte is sterker dan het goede.\u2019<\/p>\n<h5>Doorgeschoten rationalisme<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Dat is inderdaad een eigenaardige hebbelijkheid van intellectuelen. Maar wel te begrijpen. Intellectuelen denken niet zozeer over vooruitgang, maar over achteruitgang of stagnatie. Ze lijken wat dat betreft op Bouvard en P\u00e9cuchet, de twee klerken die alle kennis van de wereld in hun vingers willen krijgen en over wie hun schepper Flaubert zegt: \u2018Omdat zij meer nadachten, werd hun leven verdrietiger.\u2019<\/p>\n<a data-ga-category=\"embedded-article\" data-ga-action=\"clicked\" data-ga-label=\"zelfde onderwerp\" href=\"https:\/\/www.vn.nl\/helemaal-naar-de-klote\/\" class=\"article-embed article-embed--left\"><span class=\"article-embed__image\" style=\"background-image:url(https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/fly-images\/387602\/10075_JPEG_3074-scaled-520x520-cc.jpg);\"><\/span><span class=\"article-embed__content\"><span class=\"article-embed__read-more\">Lees ook<\/span><span class=\"article-embed__title\">Ook Haroon Ali worstelt met zijn pessimisme: 'De wereld gaat toch naar de klote'<\/span><span class=\"article-embed__date\">28 maart 2018<\/span><\/span><\/a>\n<p class=\"tekst\">Het is ondenkbaar dat denken bij een optimist als Steven Pinker tot melancholie of verdriet zou kunnen leiden. Denken leidt bij Pinker altijd tot iets positiefs, tot een oplossing. De wetenschap speelt, zoals in zijn eerdere boeken <span class=\"Cursief\">Het onbeschreven blad<\/span> en <span class=\"Cursief\">De betere engelen van onze natuur<\/span>, zo\u2019n prominente rol omdat Pinker er alles van verwacht. Hij is wat men een sci\u00ebntist noemt, iemand die in statistieken, cijfers, harde feiten, in <span class=\"Cursief\">data<\/span> het heil ziet. Die lossen alles op. Hij heeft een quantitative mindset. Dat veel feiten een interpretatie vereisen om iets te kunnen betekenen, negeert hij.<\/p>\n<blockquote><p>Hij is wat men een sci\u00ebntist noemt, iemand die in statistieken, cijfers, harde feiten, in <em>data<\/em> het heil ziet.<\/p><\/blockquote>\n<p class=\"tekst\">Denken hoeft niet altijd tot melancholie of verdriet te leiden, maar wel tot de constatering dat er een constante hoeveelheid treurige feiten is die het onmogelijk maakt om alleen nog als een optimist rond te lopen. En dus een niet al te groot geloof in loutere vooruitgang te hebben. Op een lijst van zulke treurigheden is Pinkers enige antwoord dat het allemaal oplosbaar is met gebruik van de ratio. Maar met de ratio wordt men het niet altijd eens omdat zij niet op dezelfde manier wordt gebruikt. Er is in de geschiedenis op ruime schaal een pervers gebruik gemaakt van de kennis en de ratio. Het rationalisme is vaak genoeg treurig doorgeschoten: in het bedenken van de atoombom, in het bedenken van regels voor management, in het laten ontstaan van bureaucratie, in de hersenloosheid waarmee met natuur wordt omgegaan, in het rationalisme van communisme en fascisme, in doorgevoerde efficiency, in het biologisch willen verbeteren van mensen, in het vasthouden aan hi\u00ebrarchie\u00ebn, in autoritaire verhoudingen, in het stellen van grenzen, verboden en overbodige regels.<\/p>\n<h5>Baudelaire deugt niet<\/h5>\n<p class=\"tekst\">De verdediging van de ratio van de Verlichting kan alleen samengaan met de erkenning van haar beperkingen. Pinker weet dat een van de echte vaders van de Verlichting, de aimabele David Hume, heeft gezegd dat de rede de slaaf is van de passies. Dat wil zeggen: er is veel passie waar de rede machteloos bij staat, ook al zou je dat niet willen. Passie laat zich lastig sturen. Pinker weet ook (hij citeert hem, maar handelt er niet naar), dat Humes leerling Immanuel Kant heeft gezegd dat uit het kromme hout waarvan de mens is gemaakt niet iets rechts getimmerd kan worden. Met andere woorden: er zit een hoeveelheid grilligheid in mensen die onbereikbaar is voor het rationalisme. Voor die grilligheid heeft het optimistische rationalisme van Pinker geen plaats.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Ook in het hoofdstuk over \u2018Humanisme\u2019 is het Pinker onmogelijk om de wereld anders te zien dan door de ogen van data. Dat zorgt voor een monocultuur van optimisme. De ratio heeft zonder twijfel ook een zelfstandige functie. Maar de gevoelige kanten van het denken, wat Hume de \u2018passies\u2019 noemt, dringen zich op om de ratio van haar harde kanten te ontdoen en te kneden tot iets dat soepel kan omgaan met zowel harde als zachte feiten. Tot de \u2018passies\u2019 van Hume horen de verlangens, de smaak, de persoonlijke voorkeuren, grote en kleine obsessies, de idee\u00ebn, literatuur, de verbeelding en kunst. En iemands persoonlijke mentaliteit en wereldbeeld. Daar is de ratio geen gering onderdeel van, met de nadruk op onderdeel. Veelzeggend is dat Pinker niets moet hebben van schrijvers, filosofen of kunstenaars die niet alleen rationeel denken, zoals Baudelaire, de dichter van <span class=\"Cursief\">De bloemen van het kwaad<\/span>, of van Nietzsche, de schrijver van <span class=\"Cursief\">De vrolijke wetenschap<\/span>. Die deugen niet.<\/p>\n<blockquote><p>Het waren de romantici, hoe wereldvreemd soms ook, die zagen dat het rationalisme van de Verlichting tot een geestelijke woestijn zou leiden.<\/p><\/blockquote>\n<h5>Pessimistisch optimisme<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Pinker is niet gek. Hij is solidair met de kosmopolitische, seculiere democratie van Denemarken en Nieuw-Zeeland. Hij moet niets hebben van linkse of rechtse populisten, linkse en elitaire intellectuelen en postmodernisten. En niet van Donald Trump. Maar zoals hij tegen Baudelaire is, zo is hij tegen de klassieke romantici. Dat is jammer, want het waren de romantici, hoe wereldvreemd soms ook, die zagen dat het te strakke rationalisme van de Verlichting tot een geestelijke woestijn en tot industri\u00eble uitbuiting in de negentiende eeuw zou leiden. Tot die correctie was het optimistische rationalisme zelf niet in staat, gevangen als het was in zijn eigen logica.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Hoe kan het dat iemand met de intellectuele reikwijdte van Pinker over de hedendaagse wereld nog louter denkt in termen van optimisme? Er is geen enkele reden om geringschattend te doen over optimisme, het is de motor van veel; van de reden om dagelijks op te staan tot de constatering dat er wel degelijk sprake is van vooruitgang. Maar het is onontkoombaar dat je in deze tijd tegelijk denkt aan de pessimistisch makende demonen die dagelijks aan de orde zijn voor wie zich niet van de wereld afkeert. Dat is een doos die al heel lang niet meer geopend hoeft te worden door Pandora. Hij staat al lang en breed wagenwijd open met islamitisch terrorisme, corruptie, oorlogen, vluchtelingenstromen, autoritaire populistische bewegingen, orkanen, aardbevingen, identiteitspolitiek, milieuvervuiling, nucleaire dreiging en alles waar die doos verder nog van overloopt.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Er kan daarom alleen nog sprake zijn van pessimistisch optimisme. Daarmee moet Candide nu zijn tuintje onderhouden.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Het gaat niet goed met Candide. De geplaagde held Voltaire staat onder grote druk om van zijn geloof te vallen. Met steeds zwaardere argumenten dreigt hij gedwongen te worden zijn pessimisme (opgedaan door een onafgebroken reeks catastrofes) op te geven. Candides afkeer van het optimisme (\u2018de waanzin om vol te houden dat alles goed gaat [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-386803","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/386803","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=386803"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/386803\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=386803"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=386803"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}