{"id":370184,"date":"2017-10-30T12:01:57","date_gmt":"2017-10-30T11:01:57","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=370184"},"modified":"2017-10-30T12:53:14","modified_gmt":"2017-10-30T11:53:14","slug":"hoe-harry-mulisch-eigenhandig-schrijverschap-om-zeep-hielp","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/hoe-harry-mulisch-eigenhandig-schrijverschap-om-zeep-hielp\/","title":{"rendered":"Hoe Harry Mulisch eigenhandig zijn schrijverschap om zeep hielp"},"content":{"rendered":"
\n

Mulisch beschouwde de Holocaust als een unieke\u00a0genocide en Hitler als\u00a0het absolute kwaad. In die verkeerde veronderstelling raakte hij verloren, schrijft\u00a0columnist Jamal Ouariachi.<\/p>\n<\/div>\n

Stormwind, regen, kilte – het najaar woedt zoals het hoort te woeden. Het is die tijd van het jaar waarin naargeestige onweersluchten niet zelden hun eigen vrolijke tegenhanger cre\u00ebren in de pracht van een regenboog. Zo\u2019n zeven jaar geleden verscheen er zo\u2019n regenboog aan de Amsterdamse hemel toen Harry Mulisch naar zijn laatste rustplaats gevaren werd in een rondvaartboot. Mulisch-paladijnen riepen halleluja om dit \u2018voorbestemde toeval\u2019, dit karakteristieke, wonderlijk-mythische feit dat zomaar aan het brein van de grote meester zelf had kunnen ontspringen. Maar het was natuurlijk helemaal niet zo wonderlijk: het was gewoon de tijd van het jaar.<\/p>\n

Op 30 oktober 2010, vandaag precies zeven jaar geleden, overleed de Grote Schrijver, na – en dat was misschien wel het vreemdste – bijna een decennium lang niet meer te hebben geschreven. Of laat ik het preciezer zeggen: niet meer te hebben gepubliceerd. Raadselachtig, vind ik… Een heel volwassen leven lang adem je literatuur in en uit, en ineens is het over. In interviews beweerde Mulisch met zijn gebruikelijke onaangedaanheid dat hij \u2018op zijn lauweren\u2019 rustte. En wederom waren het de paladijnen die er een volkomen vanzelfsprekend Mulischiaans feit in zagen: de laatste zin van zijn laatst verschenen roman Siegfried<\/em> (2001) luidde immers: \u2018Daarna niets meer.\u2019 Cirkel rond, alles klopte.<\/p>\n

Uit Mulisch\u2019 nalatenschap, waar de laatste jaren het een en ander van naar buiten is gekomen, doemt een heel ander beeld op. In de fraaie \u2018reisgids\u2019 door de werkkamer van Mulisch, Zijn eigen land<\/em>, schrijft zijn biograaf en voormalige uitgever Robbert Ammerlaan over de periode na Siegfried<\/em>: \u2018In die jaren nam hij vrijwel dagelijks achter zijn bureau plaats. […] En op zijn schrijftafel vulden zich hotelblocnotes met aantekeningen, invallen, idee\u00ebn, tekstfragmenten. Zo was het altijd gegaan. Geen haast. Geen reden voor twijfel. Er was immers altijd weer iets nieuws gekomen.\u2019<\/p>\n

Dat hij niet meer kon schrijven door dat ene profetische zinnetje, \u2018Daarna niets meer\u2019, is leuk voor masturbatieve\u00a0literatuurwetenschappers, maar niet voor serieuze lezers.<\/q>Maar uit Mulisch\u2019 dagboekaantekeningen spreekt veel minder zelfvertrouwen. \u2018Ongericht nagedacht en hier en daar wat gelezen,\u2019 noteert hij bijvoorbeeld. Of: \u2018Rondgekeken in oude typoscripten van De ontdekking van Moskou<\/em>. Twijfels.\u2019 Of: \u2018De hele dag in een belabberde constitutie, maar toch een alinea van A[stra<\/em>] geschreven, nauwelijks wetend waar het heen moet.\u2019 En: \u2018Ik kom tot niets, omdat steeds S[iegfried<\/em>] door mijn hoofd zoemt.\u2019<\/p>\n

Ik heb niets tegen mythologisering, wel tegen gelul. Dat Mulisch niet meer kon schrijven omdat hij alles had gezegd over de belangrijkste motor van zijn schrijverschap – Hitler – lijkt me onzin. Dat hij niet meer kon schrijven door dat ene profetische zinnetje, \u2018Daarna niets meer\u2019, is leuk voor masturbatieve literatuurwetenschappers maar niet voor serieuze lezers.<\/p>\n

Nee, ik denk dat zijn blokkade wel degelijk met Siegfried<\/em> te maken had, maar op een heel andere manier dan de meeste literatuurvorsers\u00a0denken.<\/p>\n

Even snel waar die roman over gaat: een sterk op Mulisch gelijkende schrijver, Rudolf Herter, onderneemt een poging om Hitler te begrijpen door hem te \u2018vangen\u2019 in een web van fictie. Maar de werkelijkheid – in de roman dan, dus eigenlijk fictie – blijkt nog veel onvoorstelbaarder: Herter ontdekt dat Hitler een zoon heeft gehad, met Eva Braun, en dat hij deze zoon, Siegfried, heeft laten doden toen hij aanwijzingen kreeg dat in de familie Braun toch wat joods bloed voorkwam – en Siegfried dus niet \u2018raszuiver\u2019 was.<\/p>\n

Herter noemt Hitler de \u2018pure negativiteit\u2019, een \u2018vacu\u00fcm\u2019, de \u2018manifestatie van het niet-bestaande, nietigende\u00a0Niets.\u2019<\/q>In zijn analyse van deze ontdekking noemt Herter Hitler de \u2018pure negativiteit\u2019, een \u2018vacu\u00fcm\u2019, de \u2018manifestatie van het niet-bestaande, nietigende Niets.\u2019 \u2018Met de psychologie is hij niet te verklaren,\u2019 vindt Herter. \u2018Al die ontelbare beschouwingen over zijn persoon schieten te kort omdat zij ergens over gaan, en niet over niets.\u2019<\/p>\n

Herter sterft aan, vermoedelijk, een al te sterke identificatie met Hitler. Of: hij is verzwolgen, ver-niet<\/em>-igd door het zwarte gat dat Hitler heet.<\/p>\n

Misschien is het schrijverschap van Mulisch wel gestorven door een al te sterke identificatie met deze Herter. O, ik weet drommels goed dat je een schrijver niet met zijn personages mag verwarren, maar Mulisch stemde in interviews wel erg gretig in met de idee\u00ebn van Herter. Bij verschijning van Siegfried<\/em> zei hij in NRC Handelsblad<\/em> tegen Pieter Steinz: \u2018Mijn ambitie was om aan het slot van de twintigste eeuw iets definitiefs over Hitler te zeggen.\u2019<\/p>\n

Heeft hij dat gedaan? Nee. Want Hitler is niet \u2018het niets\u2019.<\/p>\n

De geschiedenis van – met name de twintigste-eeuwse – kunsten is er een waarin het Niets, al dan niet gerepresenteerd door het cijfer \u20180\u2019, een bron van creativiteit is geweest. Je ziet het bij de avant-garde kunstenaars van DADA en OBERIU, je hoort het terugkomen in de 273 seconden stilte in 4\u201933\u201d<\/em> van John Cage, je ziet het aan de rol van \u2018nullificatie\u2019 in het werk van Malevich. Of denk aan de ZERO-beweging, aan Yves Klein die eens onzichtbare schilderijen exposeerde tijdens de tentoonstelling The Void<\/em> (1958) in Parijs.<\/p>\n

Niets, leegte, nul, afwezigheid – geen rijkere voedingsbodem voor artistieke bloei. Niets inspireert\u00a0altijd tot iets.<\/p>\n

Maar Mulisch begreep nul\/niets niet helemaal. Zo noemt hij Hitler in Siegfried<\/em> \u2018de pure negativiteit\u2019 maar hij verwijst ook naar de wiskunde, waarin \u2018het paradoxale getal nul maar liefst een natuurlijk getal [is], dat door vermenigvuldiging elk ander getal vernietigt. In de wiskunde nult de nul, – de nul is de Hitler onder de getallen.\u2019<\/p>\n

Dat mag waar zijn, maar de nul is ook de grensovergang tussen negatieve en positieve getallen, en dus zelf niet negatief, laat staan ‘de pure negativiteit’. Eerder is nul iets\u00a0wat mogelijkheden cre\u00ebert: namelijk de mogelijkheid om te rekenen met niet alleen getallen die naar een concrete, tastbare werkelijkheid verwijzen, maar juist met abstracte getallen – positief \u00e9n negatief. Nul vernietigt niet alleen, het is vooral een getal dat cre\u00ebert.<\/p>\n

Zo is ook Hitler, hoe wrang dat ook klinkt, niet alleen een vernietiger, maar tevens een bron van talloze creatieve uitingen. Mulisch moet dat zelf aangevoeld hebben, getuige een dagboekaantekening van 4 maart 2001 die door Ammerlaan wordt aangehaald (het is dan ruim een maand na de presentatie van Siegfried<\/em>):\u00a0\u2018Ook ik heb veel aan Hitler te danken. Als hij niet had geleefd, had ik in elk geval niet geschreven: Het stenen bruidsbed<\/em>, De zaak 40\/61<\/em>, De toekomst van gisteren<\/em>, De verteller<\/em>, De Aanslag<\/em> en Siegfried<\/em> (en een flink aantal andere titels, zoals Hoogste tijd<\/em> en De ontdekking van de hemel<\/em>, was anders geschreven). Wat had ik in plaats van die zes boeken dan geschreven? Ligt daar nu misschien een taak, sinds ik Hitler voor Niets heb uitgemaakt? De Hitlerloze wereld? De grote reiniging? Maar ja, het zou dan toch weer over Hitler gaan.\u2019<\/p>\n

Dus in die positie had hij zichzelf gemanoeuvreerd. Wel over Hitler schrijven, of heel opzichtig niet<\/em> over hem schrijven? Het zou in beide gevallen t\u00f3ch over Hitler gaan – dat is het soort paradox waar Mulisch in principe dol op was, maar het was er een die hem in dit geval behoorlijk dwars moet hebben gezeten.\u00a0Hoe kon het ook anders? Een van Mulisch bekendste oneliners is \u2018Ik ben<\/em> de Tweede Wereldoorlog\u2019. Wat moet zo iemand in godsnaam zonder Hitler?<\/p>\n

Hij maakt van hem het absolute kwaad, het kwaad dat op geen enkele manier met ander kwaad te vergelijken is.<\/q>Schadelijker is misschien dat Mulisch rondom Hitler een totaal verkeerde mythologie optrekt in Siegfried<\/em>. Hij maakt van hem het absolute kwaad, het totale kwaad, het kwaad dat op geen enkele manier met ander kwaad te vergelijken is. Een \u2018meta-natuurverschijnsel\u2019 noemt hij hem, \u2018te vergelijken met de inslag van die meteoriet in het Krijt, die een eind maakte aan de dinosauri\u00ebrs. Met dit verschil, dat hij niet een buitenaards wezen was, maar een buitenzijns wezen: het Niets.\u2019<\/p>\n

Door van Hitler zo\u2019n bovennatuurlijk Niets te maken, ontmenselijkt Mulisch hem, en het angstaanjagende van Hitler is nu juist dat hij w\u00e9l een mens was. Alleen de mens\u00a0is in staat om tot zo’n afgrijselijk\u00a0monster als Hitler uit te groeien.<\/p>\n

Mulisch \u00e9n Herter vonden Hitler ook niet vergelijkbaar met Stalin of Mao, want die waren niet \u2018raadselachtig\u2019 – een uitspraak die naar mijn idee getuigt van een grote desinteresse voor de geschiedenis van Rusland en China. Die desinteresse – dat onvermogen om te denken dat er naast de verschrikkingen uit Noord-West Europa tijdens\u00a0WOII, geen vergelijkbare verschrikkingen hebben plaatsgevonden op de aardkloot, in andere tijdvakken – zit ook in de volgende passage uit Siegfried<\/em>: \u2018Om de hoek, op de Balkan, was het moorden onlangs weer in volle gang, zij het op een ouderwetse, pre-industri\u00eble manier, waar Hitler zijn schouders over opgehaald zou hebben; maar binnen een paar jaar zou die conventionele slachtpartij vergeten zijn.\u2019<\/p>\n

Nu we weten dat er nog altijd gedonder is over de slachting in Srebrenica, kunnen we vaststellen hoe arrogant deze uitspraak eigenlijk was. De genocide van de Tweede Wereldoorlog is in de ogen van Mulisch een uitverkoren<\/em> genocide (al zal deze constatering me vast weer allerlei beschuldigingen van antisemitisme opleveren – ik weet beter). In Rwanda zullen ze niet blij zijn met dergelijk etnocentrisme.<\/p>\n

De genocide van de Tweede Wereldoorlog was in de ogen van Mulisch een uitverkoren<\/em> genocide.<\/q>Als Hitler werkelijk uniek en eenmalig was, hoeven we ons geen zorgen meer te maken – en dat lijkt me een heel verkeerde geruststelling. Harry Mulisch, de man die zichzelf altijd ten doel stelde\u00a0het raadsel te \u2018vergroten\u2019, had het raadsel in Siegfried<\/em> verkleind tot kinderachtige proporties. De Hitler uit Siegfried<\/em> is het enge monster onder het bed van een kleuter. Doe het licht aan en het kwaad is geweken.<\/p>\n

Met Siegfried<\/em> zat Mulisch, kortom, op een dwaalspoor en het lukte hem niet zijn navigeerfout te corrigeren. Dat is een minder fraai verhaal dan die al te keurige afhechting die zijn paladijnen willen zien in die beruchte laatste zin, ‘Daarna niets meer.’ Maar het is wel een waarachtiger verhaal, denk ik, van hoe een kunstenaarsleven kan stranden.<\/p>\n

Wat hij had k\u00fannen doen om zijn blokkade op te heffen?<\/p>\n

Ik weet het niet, maar ik heb het vermoeden dat er iets te winnen was geweest als hij de confrontatie met Hitler opnieuw was aangegaan. Beter dan in Siegfried<\/em>. Hij kon het. Dat had\u00a0hij\u00a0laten zien in De zaak 40\/61<\/em> en in dat verbijsterend briljante De toekomst van gisteren<\/em>. Als iemand het had gekund, dan hij. Maar zijn tevredenheid met zichzelf, zijn tevredenheid over Siegfried<\/em>, over die laatste zin van\u00a0dat boek, heeft hem de das om gedaan. Tevreden zijn\u00a0met zichzelf – dat is misschien wel de grootste zonde die een schrijver kan begaan.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mulisch beschouwde de Holocaust als een unieke\u00a0genocide en Hitler als\u00a0het absolute kwaad. In die verkeerde veronderstelling raakte hij verloren, schrijft\u00a0columnist Jamal Ouariachi. Stormwind, regen, kilte – het najaar woedt zoals het hoort te woeden. Het is die tijd van het jaar waarin naargeestige onweersluchten niet zelden hun eigen vrolijke tegenhanger cre\u00ebren in de pracht van […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[3515,2735,8740,4396,6418,3744,8837],"class_list":["post-370184","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","tag-genocide","tag-harry-mulisch","tag-herfst","tag-hitler","tag-holocaust","tag-literatuur","tag-nul"],"acf":[],"author_name":"Jamal Ouariachi","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/370184","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=370184"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/370184\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jamal Ouariachi","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=370184"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=370184"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}