{"id":368834,"date":"2017-10-10T15:53:55","date_gmt":"2017-10-10T13:53:55","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=368834"},"modified":"2017-10-10T16:07:13","modified_gmt":"2017-10-10T14:07:13","slug":"de-ondergang-van-het-avondland","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/de-ondergang-van-het-avondland\/","title":{"rendered":"‘De ondergang van het avondland’: een boek dat in staat is je elke pagina op de kast te jagen"},"content":{"rendered":"
\n

Een dikke pil kun je Oswald Spenglers\u00a0De ondergang van het avondland\u00a0<\/em>uit 1917 gerust noemen, met zo’n 1200 pagina’s.\u00a0Bewondering voor het intellectuele epos zou\u00a0zomaar eens afgewisseld kunnen worden met ergernis.<\/p>\n<\/div>\n

Er is alle aanleiding om lang bij de titel De ondergang van het avondland <\/em>te verwijlen, maar die ondergang is ons inmiddels zo vertrouwd en ten prooi gevallen aan satire, dat we hem ook van zijn welverdiende rust kunnen laten genieten. Die ondergang (dat iets opkomt, bloeit en vervalt, zoals een plant) zal allemaal wel, veel interessanter is al het andere waarmee Spengler de gebruikelijke geschiedschrijving van Europa en de wereld omploegt.<\/p>\n

Alle scholen waar nog Grieks en Latijn wordt geleerd kunnen wat Spengler betreft hun deuren sluiten: \u2018Dat wij innerlijk nauw verwant zouden zijn aan de oudheid, omdat we zogenaamd haar leerlingen en nakomelingen en daadwerkelijke aanbidders zijn geweest, is een eerbiedwaardig vooroordeel dat we eindelijk achter ons moeten laten.\u2019 Al die aandacht in de negentiende eeuw voor de klassieke oudheid heeft ons geen begrip van de toneelstukken van Aeschylus\u00a0 of de leer van Plato bijgebracht, \u2018maar ons eindelijk laten voelen hoe volstrekt vreemd dit alles in wezen voor ons is, hoe ver het van ons af staat, misschien nog wel vreemder dan de Mexicaanse goden en de Indiase architectuur.\u2019<\/p>\n

Kortom: we moeten ons bevrijden \u2018van de korst van de klassieke oudheid.\u2019<\/p>\n

De ijzeren wil<\/h3>\n

Deze onorthodoxe aanval op de klassieke oudheid is zo idioot dat de figuur van de spreekwoordelijke schoolmeester opdoemt, de man die met gebrekkige kennis denkt de grootste dwaling van wereldgeschiedenis op het spoor te zijn. Het schoolmeesterachtige verdwijnt niet, maar krijgt in De ondergang van het avondland<\/em> wel gezelschap van de filosoof, de profeet, dichter, essayist, historicus, cultuurdiagnosticus en de erudiet Spengler, de man die zo associatief kan denken dat hij alles met elkaar in verband kan brengen, zelfs de Latijnse hymnen van het christelijke Zuiden en de Edda<\/em> uit het heidens gebleven Noorden, alleen maar omdat ze allebei van \u2018dezelfde ijzeren wil\u2019 zouden getuigen.<\/p>\n

Dit komt consequent in De ondergang <\/em>terug: alles waar Spenglers sympathie naar uitgaat bezit een ijzeren wil, ook al wordt die wil door \u2018de geschiedenis\u2019 gestuurd, of het nu om een cultuur, een vorst, een stijl of een mentaliteit gaat. Maar deze ijzeren wil mag geen persoonlijke keuze van Spengler heten. In zijn door afkomst, landstreek en specifieke cultuur beheerste deterministische wereldbeeld is het een onderdeel van het feit dat hij een Pruis is. Bij Spengler is men altijd een onderdeel van iets groters.<\/p>\n

Bij Spengler is men altijd een onderdeel van iets groters.<\/q>En cultuur is bij Spengler geen informele achtergrond, erfenis en sfeer. Het is bij hem altijd een \u2018sterke cultuur\u2019 en een \u2018oerwereldse kracht\u2019 die opbloeit \u2018uit een moederlijk landschap\u2019, waaraan iedereen in zijn bestaan is \u2018gebonden.\u2019 De mens in deze cultuur krijgt zijn eigen<\/em> vorm, zijn eigen<\/em> idee, zijn eigen<\/em> hartstochten, zijn eigen<\/em> leven, willen, voelen en zijn eigen<\/em> dood, waarbij Spengler \u2018eigen\u2019 steeds nadrukkelijk cursiveert. De zo breed met zijn kennis uitwaaierende Spengler maakt er met zijn nadruk op die eigenheid een autarkische, gesloten cultuur van. Van vreemde smetten vrij. Bij Spengler kan een cultuur niet poreus zijn om inspirerende invloeden van buiten op te zuigen. Was het Spengler zelf die zei dat culturen elkaar als biljartballen afstoten?<\/p>\n

Als organisme ten onder<\/h3>\n

Spenglers idiote wereld- en alle tijden omspannende eruditie ontneemt je bijna het zicht op de reactionair-conservatieve kanten van zijn boek. Dat voor Spengler culturen \u2018organisch\u2019 zijn gegroeid wil zeggen dat ze ook voortdurend voeling moeten houden met de \u2018bodem\u2019 waarop ze groeien. Een volk moet met de aarde vergroeid zijn. De stijl van een kunstenaar is dan ook niet iets dat hij zelf heeft ontwikkeld, die is vanzelf opgekomen uit de natuur en cultuur waartoe de kunstenaar behoort. Stijl is \u2018de openbaring van iets metafysisch, een geheimzinnig moeten, een lot.\u2019 Alles heeft bij Spengler te maken met het \u2018lot\u2019.<\/p>\n

\"\"
Van de Griekse filosofen moest Spengler niets hebben. Rafa\u00ebls ‘School van Athene’. Wikicommons.<\/figcaption><\/figure>\n

Het is ook het lot van een cultuur als organisme om \u2013 als een plant \u2013 ten onder te gaan. Om voor die ondergang te zorgen laat Spengler de cultuur overgaan in civilisatie. Daarin is alles van zijn \u2018bodem\u2019 ontdaan en kunstmatig is geworden. Spengler, noemt het \u2018de uiterste en meest kunstmatige toestand waartoe een hoger soort mensen in staat is.\u2019 Onder civilisatie verstaat Spengler alles wat niet natuurlijk, anorganisch is: de grote stad tegenover de provincie, kosmopolitisme tegenover \u2018heimat\u2019, koele realiteitszin tegenover \u2018ontzag voor de overlevering en het gegroeide\u2019, verworven rechten tegenover natuurlijke rechten. Spengler gaat zover dat hij Florence, Neurenberg, Brugge en Praag \u2018cultuursteden\u2019 noemt en Alexandri\u00eb een kunstmatige, \u2018niet met het land vergroeide grote stad.\u2019<\/p>\n

Het verlangen naar de bossen, het raadselachtige medelijden, de onnoemelijke verlatenheid: dat is faustisch en\u00a0alleen<\/em>\u00a0faustisch.<\/q><\/p>\n

De ondergang<\/em> is in staat je op bijna elke pagina op de kast te jagen, hoe goed het boek over het algemeen ook is geschreven. We hebben te maken met een filosoof en een uiterst creatieve historicus met een faustisch mens-en wereldbeeld. Dat wil zeggen dat hij de mens als een roofdier beschouwt dat voortdurend uitkijkt of hij niet een oorlog kan voeren omdat de geschiedenis zijn ijzeren wil aan het werk wil zien. Faustisch wil zeggen voortkomend uit \u2018verre, duistere regionen\u2019 van het denken en de ziel. Daar wordt \u2018geworsteld\u2019 met het leven, is men begerig, neemt men risico\u2019s, ondergaat men \u2018grenzeloze eenzaamheid.\u2019 \u2018Het verlangen naar de bossen, het raadselachtige medelijden, de onnoemelijke verlatenheid: dat is faustisch en alleen<\/em> faustisch.\u2019<\/p>\n

Die faustische ziel zet Spengler af tegen Apollo en het beheerste, evenwichtige, vormgevende apollinische denken. Daar heeft hij grote minachting voor. De \u2018apollinische ziel gaat het leven uit de weg\u2019, het heeft eigenlijk \u2018geen ziel.\u2019 Spengler heeft een hekel aan de Grieken, Griekenland, Athene en Griekse filosofie van de Stoa tot Epicurus. Dat is allemaal \u2018verkapte lafheid.\u2019 Op de Olympus, schrijft hij met gepaste hoon, \u2018rust het eeuwige licht van een zonnige, zuidelijke dag.\u2019 Nee, dan de Egyptische stijl, die is de uitdrukking van \u2018een dappere<\/em> ziel.\u2019 De Egyptenaar wilde \u2018met een duister plichtgevoel\u2019 alleen \u2018de moeilijkste opdrachten\u2019 en hield van \u2018het harde gesteente van immense bouwwerken.\u2019<\/p>\n

Politieke ambities<\/h3>\n

Spengler heeft ook liever het donker van de dondergoden Wodan en Balder die zich in de \u2018wijding van de eeuwige ruimte\u2019 bevinden. Men zegt vaak dat Spengler zo door Nietzsche is be\u00efnvloed. Daar zal wel iets van waar zijn, maar Nietzsche moest toch niets hebben van Spenglers \u2018duistere faustische regionen\u2019, die zocht juist de zon van het Zuiden op: om aan de donkere Wagner te ontkomen, en de lichte Bizet op te zoeken.<\/p>\n

\n
\"\"
Oswald Spengler. Foto: Wikicommons.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n

Spengler ambieerde een rol te spelen in Duitse politiek van de jaren twintig. Hij was er nationalist genoeg voor en raakte in het vaarwater van het nationaal-socialisme. Hij raakte er ook op tijd weer van los. Die ambitie was in de geest van de rol die hij echte grote filosofen toewenste: dat zij een positie zouden bekleden in het werkelijke politieke leven als staatsman of diplomaat. Hij denkt daarbij aan Confucius, Goethe, Cromwell, Hobbes en Leibniz. Die vergeleek hij met de denkers van zijn eigen tijd: \u2018Wat een onbenullige persoonlijkheden!\u2019<\/p>\n

De ijzeren wil, de faustische duistere regionen, de sterke culturen, de oerwereldse kracht, het duistere plichtgevoel, de Heimat, het determinisme, de ontaarde Europese cultuur, \u2018het raadselachtige ritme van het werkelijke\u2019, culturen als planten: met dit duistere vocabulaire zouden we meer inzicht krijgen in de op handen zijnde ondergang van het Avondland, ook al kan dat nog een paar eeuwen duren, ook volgens Spengler zelf. Wie zijn theorie van de overgang van cultuur naar civilisatie heeft begrepen zou volgens Spengler \u2018radicaal\u2019 veranderen. Alles zou op zijn plaats vallen, alsof het Ptoleme\u00efsche wereldbeeld werd vervangen door het Copernicaanse. Volgens mij heb ik het wel zo\u2019n beetje begrepen, maar ik ben er niet radicaal door veranderd. Wel heb ik het boek afwisselend met bewondering en ergernis gelezen. Waarom zouden het apollinische en faustische niet in \u00e9\u00e9n hoofd samen kunnen komen?\u00a0<\/em><\/p>\n

\n

De ondergang van het avondland. Schets van een morfologie van de wereldgeschiedenis<\/em> door Oswald Spengler, vertaald door Mark Wildschut, is in twee delen uitgegeven door Boom.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Een dikke pil kun je Oswald Spenglers\u00a0De ondergang van het avondland\u00a0uit 1917 gerust noemen, met zo’n 1200 pagina’s.\u00a0Bewondering voor het intellectuele epos zou\u00a0zomaar eens afgewisseld kunnen worden met ergernis. Er is alle aanleiding om lang bij de titel De ondergang van het avondland te verwijlen, maar die ondergang is ons inmiddels zo vertrouwd en ten […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[3328,3326,8754,8752],"class_list":["post-368834","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","tag-carel-peeters","tag-literaire-kroniek","tag-nietzsche","tag-spengler"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/368834","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=368834"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/368834\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=368834"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=368834"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}