{"id":363907,"date":"2017-08-24T06:00:44","date_gmt":"2017-08-24T04:00:44","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=363907"},"modified":"2017-08-24T09:28:42","modified_gmt":"2017-08-24T07:28:42","slug":"cultuurgids-mens-en-dier","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/cultuurgids-mens-en-dier\/","title":{"rendered":"Twee films, \u00e9\u00e9n boodschap: de mens is vergeten dier te zijn"},"content":{"rendered":"<div class=\"lead\">De speelfilm \u2018On Body and Soul\u2019 (over een Hongaars abattoir) en de documentaire \u2018Safari\u2019 (over de Afrikaanse plezierjacht) zeggen ons: de mens is vergeten dier te zijn. En seks biedt wellicht een uitweg.<\/div>\n<p class=\"tekst\">Als aan het begin van <span class=\"Cursief\">On Body and Soul, <\/span>de Hongaarse speelfilm die in februari de Gouden Beer en de Persprijs won op het festival van Berlijn, een prachtig hert in een idyllisch bos zijn hoofd opricht, zit ik klaar voor het schot. Want ik ken dit beeld. In talloze films wordt het gebruikt om een jager te introduceren.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Maar het schot komt niet. Het hert is slechts mooi, krachtig en op zijn gemak in zijn natuurlijke omgeving. Het voelt vreemd ongemakkelijk, alsof de <span class=\"Cursief\">punchline<\/span> ontbreekt. Waarom kijken we <span class=\"Cursief\">dan<\/span> naar dit beeld?<\/p>\n<p>https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=EfGeMbSEx9k<\/p>\n<p class=\"tekst\">Dat schot en die <span class=\"Cursief\">punchline<\/span> volgen wel in <span class=\"Cursief\">Safari<\/span>, maar daarmee is het ongemak niet weg. In deze documentaire van de Oostenrijkse regisseur Ulrich Seidl (bekend van de <span class=\"Cursief\">Paradies<\/span>-trilogie) jagen Duitsers en Oostenrijkers in zuidelijk Afrika zogenaamd op wilde dieren in hun natuurlijke omgeving. \u2018Maar het is gewoon een bedrijf,\u2019 benadrukt Seidl als ik hem spreek in Veneti\u00eb, bij de premi\u00e8re van zijn film. \u2018Er staat een hek omheen en de dieren worden gefokt om afgeschoten te worden. Vroeger waren de eigenaars veehouders, maar hiermee valt tegenwoordig meer te verdienen.\u2019 Dat wil zeggen: goed geld voor de witte, neokoloniale eigenaars van de grond en grijpstuivers voor de arme zwarte slagers die in een armetierig abattoir de geschoten dieren ontleden. Het bloederige einde van een giraffe, dat door Seidl langdurig maar zonder sensatiezucht in beeld wordt gebracht, zal voor veel kijkers moeilijk te verteren zijn.<\/p>\n<p><iframe title=\"Ulrich Seidl SAFARI Trailer - Ab 16.9. im Kino\" width=\"500\" height=\"281\" src=\"https:\/\/www.youtube-nocookie.com\/embed\/HVMktu2Seuk?feature=oembed\" frameborder=\"0\" allow=\"accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture; web-share\" referrerpolicy=\"strict-origin-when-cross-origin\" allowfullscreen><\/iframe><\/p>\n<h5>Plezierjagers<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Terug naar <span class=\"Cursief\">On Body and Soul<\/span>. Van het droomachtige bos met het statige hert verplaatst regisseur Ildik\u00f3 Enyedi ons naar een klinisch slachthuis in Boedapest. Hier wordt, geheel volgens de regels, een rund afgemaakt. <span class=\"Cursief\">On Body and Soul<\/span> is een speelfilm, maar deze sc\u00e8ne is echt. Documentair geregistreerd met bijna dezelfde neutrale blik als Seidl hanteert in <span class=\"Cursief\">Safari<\/span>. Bijna, want Enyedi is net iets terughoudender, door het moment van afschieten buiten beeld te houden en het doorsnijden van de keel onscherp te filmen. Bij haar aftiteling staat: \u2018Sommige dieren hebben geleden tijdens de opnames, maar niet speciaal voor deze film.\u2019 Tot de plezierjagers in <span class=\"Cursief\">Safari<\/span> is door de meeste filmkijkers gemakkelijk afstand te bewaren \u2013 maar is de omgang met dieren in zo\u2019n modern Europees slachthuis veel ethischer? Enyedi vindt van niet, vertelt ze me in Berlijn: \u2018De slachthuismedewerkers behandelen de dieren niet als complexe levende wezens, maar als dingen. Het is niet eens wreed of gewelddadig, het is erger: ze staan er niet bij stil wat ze doen. Net zoals moderne ziekenhuizen vaak de mens vergeten. Vergeten wie daar ziek is, wie daar doodgaat.\u2019<\/p>\n<p class=\"tekst\"><q class=\"pull-left\">Sommige dieren hebben geleden tijdens de opnames, maar niet speciaal voor deze film.<\/q><\/p>\n<p class=\"tekst\">Als dat laatste al een wat grove gelijkstelling lijkt, doet Seidl er nog een schepje bovenop: \u2018Tijdens de jacht hebben de jagers het over zoveel <span class=\"Cursief\">St\u00fcck<\/span> in plaats van dieren. Met dat vocabulaire houden ze de dieren emotioneel op afstand. Zodat ze ze als dingen kunnen zien. Ik heb me laten vertellen dat <span class=\"Cursief\">St\u00fcck<\/span> ook het woord was dat de nazi\u2019s gebruikten voor gevangenen in de vernietigingskampen.\u2019<\/p>\n<h5>Uitvergrotende spiegels<\/h5>\n<p class=\"tekst\">Emotioneel afstand houden tot dieren om ze te kunnen doden, dat doen de protagonisten van beide films. Kennelijk hebben ze daaraan behoefte. Kennelijk wringt er emotioneel dus toch iets, hoe enthousiast de jagers in <span class=\"Cursief\">Safari<\/span> ook over hun jacht spreken en hoe zakelijk en methodisch de slachthuismedewerkers in <span class=\"Cursief\">On Body and Soul <\/span>ook te werk gaan.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Neem de nieuwe kwaliteitscontroleur in die film, M\u00e1ria, een gesloten vrouw met autistische trekken. Een kadaver raakt ze zonder moeite aan \u2013 een levend dier niet. Ze lijkt in eerste instantie een wat extreem personage, maar dat is ze niet: \u2018Als autist voelt M\u00e1ria zich veilig bij regels en data. Zo\u2019n objectivering is voor haar een manier van overleven. Maar dat geldt ook voor de andere slachthuismedewerkers. Met M\u00e1ria heb ik het alleen uitvergroot.\u2019 Net zoals Seidl immer extreme figuren opvoert die, als de eerste verbazing is geweken, toch spiegels van de kijker blijken te zijn. Uitvergrotende spiegels.<br \/>\nHoe langer ik heen en weer ga tussen de Oostenrijkse documentaire en de Hongaarse speelfilm, hoe meer raakvlakken ik ontdek. Zo filmt Enyedi het strak georganiseerde appartement van M\u00e1ria op een even afstandelijke en vervreemdende manier als waarmee Seidl zijn personages kadreert in zijn bekende \u2018Seidl-tableaus\u2019, met twee jagers netjes gecentreerd, ten voeten uit en symmetrisch van voren gefilmd in een onbeweeglijk kader.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Het is alsof Seidl ze gevangen zet. Of: laat zien hoezeer ze zichzelf hebben opgesloten in hun rituele leventje. Dagenlang in hetzelfde jagershokje wachten totdat er een dier verschijnt. Het eufemistische jagerstaaltje dat ze zich hebben aangeleerd, waarin niet alleen een dier een <span class=\"Cursief\">St\u00fcck<\/span> wordt, maar bloeden <span class=\"Cursief\">zweten<\/span> en doden <span class=\"Cursief\">omleggen<\/span>. De zogenaamde jacht, waarin ze op een afgezet terrein achter plaatselijke gidsen aanlopen totdat die hun zeggen waarop ze vanaf waar mogen schieten \u2013 om daarna, met ingebeelde jagerstrots, het kansloze dier te prijzen voor zijn \u2018dappere strijd\u2019 en als souvenir een trofeefoto te laten maken met het levenloze lijf.<\/p>\n<p class=\"tekst\">Zo zitten ook de slachthuismedewerkers in <span class=\"Cursief\">On Body and Soul<\/span> gevangen in hun routine. Net zo opgesloten als de dieren zelf, aldus Enyedi: \u2018Alsof ze in een kooi leven.\u2019 En zo heeft ze hen daarom ook gefilmd: ingekaderd, afgeschermd, opgesloten, met veel close-ups. Haar film geeft nooit het gevoel dat de wereld van haar personages groter is dan wat we zien, dat er meer is dan dit repetitieve leven van klinisch doden.<\/p>\n<figure id=\"post-365132 media-365132\" class=\"align-center\"><img decoding=\"async\" src=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/On-body-and-soul_preview.jpg\" srcset=\"https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/On-body-and-soul_preview-320x136.jpg 320w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/On-body-and-soul_preview-640x271.jpg 640w, https:\/\/www.vn.nl\/wp-content\/uploads\/2017\/08\/On-body-and-soul_preview-1280x542.jpg 1280w\" alt=\"\" \/><figcaption>In \u2018On Body and Soul\u2019 zijn de acteurs ingekaderd met veel close-ups gefilmd, afgeschermd \u2013 als dieren. Gefrustreerde seksualiteit<\/figcaption><\/figure>\n<p class=\"tekst\">Zo belanden beide films op hetzelfde punt. En dan is de vraag: waarom? Waarom doen mensen dit? Seidl zegt, in eerste instantie, het nog steeds niet te weten: \u2018Ik kreeg geen bevredigend antwoord. Ze vertelden alleen wat ze voelen <span class=\"Cursief\">als<\/span> ze een dier schieten, niet waarom ze het doen. Ze krijgen het natuurlijk vaak van jongs af mee. Ik leerde in Afrika een Oostenrijkse familie kennen van wie het zesjarige zoontje al parelhoenders schoot. Maar dat biedt nog niet de sleutel tot het <span class=\"Cursief\">waarom<\/span>.\u2019<\/p>\n<p class=\"tekst\">Enyedi biedt wel een antwoord, al is dat dichterlijk en indirect \u2013 vergeef me dat ik hier een spoiler laat volgen. Als in <span class=\"Cursief\">On Body and Soul<\/span> M\u00e1ria ontdekt dat zij en een collega elkaar in hun dromen kunnen ontmoeten en liefhebben in de vorm van herten, herstellen zij daarmee de innerlijke band tussen mens en dier, van mens <span class=\"Cursief\">als<\/span> dier, die zij in hun dagelijks leven hebben verbroken. En als ze vervolgens in werkelijkheid seks hebben, luistert ze gefascineerd naar het gesnuif van de man, dat bepaald dierlijk klinkt. Zonder het hardop te zeggen, legt Enyedi hier een gewaagd verband tussen gefrustreerde seksualiteit en gevoelloze dierenslacht.<\/p>\n<p class=\"tekst\"><q class=\"pull-left\">Bij het schieten beleven ze een ontlading, als een orgasme. En dan, zoals je in de film ziet, omarmen en knuffelen ze elkaar, zoals bij de ontspanning die volgt op seks.<\/q><\/p>\n<p class=\"tekst\">Dat doet Enyedi in een speelfilm, dus dat heeft ze verzonnen. Maar Seidl komt met zijn documentaire <span class=\"Cursief\">Safari<\/span> tot een verwant idee, als hij de plezierjacht na afloop typeert als een gesublimeerde vorm van seks. \u2018Het heeft mij hogelijk verbaasd, maar het schieten van dieren is voor de jagers een seksuele daad. Ga maar na: eerst besluipen ze de dieren, dat is het voorspel. Bij het schieten beleven ze een ontlading, als een orgasme. En dan, zoals je in de film ziet, omarmen en knuffelen ze elkaar, zoals bij de ontspanning die volgt op seks.\u2019<\/p>\n<p class=\"tekst\">Hij glundert een beetje over zijn vondst, maar daarmee heeft hij nog geen ongelijk. De jagers lijken de dieren inderdaad te benaderen met een soort lust.<br \/>\nEn zo komen we dan toch bij een conclusie. Mensen kunnen dieren doden als dingen, als <span class=\"Cursief\">St\u00fccke<\/span>, omdat ze het dier in zichzelf niet erkennen. De eigen dierlijke aard omarmen gaat het gemakkelijkst tijdens seks. Pas wanneer de slachthuismedewerkers in <span class=\"Cursief\">On Body and Soul<\/span> dat beseffen, breken ze los uit hun kooi. En <span class=\"Cursief\">als<\/span> de jagers in <span class=\"Cursief\">Safari<\/span> dat zouden beseffen, zouden ze hun vleselijke lusten voortaan misschien botvieren op elkaar in plaats van op impala, zebra en giraffe. Want zie je jezelf als dier, dan zie je het dier niet meer als ding.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>De speelfilm \u2018On Body and Soul\u2019 (over een Hongaars abattoir) en de documentaire \u2018Safari\u2019 (over de Afrikaanse plezierjacht) zeggen ons: de mens is vergeten dier te zijn. En seks biedt wellicht een uitweg.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[8163,3385,3275,1811],"class_list":["post-363907","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","tag-cultuurgids","tag-film","tag-kees-driessen","tag-mens-en-dier"],"acf":[],"author_name":"Kees Driessen","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/363907","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=363907"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/363907\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Kees Driessen","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=363907"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=363907"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}