{"id":357677,"date":"2017-05-30T12:23:02","date_gmt":"2017-05-30T10:23:02","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=357677"},"modified":"2017-05-30T12:26:59","modified_gmt":"2017-05-30T10:26:59","slug":"voorpublicatie-het-tegenovergestelde-van-een-mens-lieke-marsman","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/voorpublicatie-het-tegenovergestelde-van-een-mens-lieke-marsman\/","title":{"rendered":"Over de omlopen van de hemellichamen"},"content":{"rendered":"

Wij <\/span>kunnen niets zonder de wereld, m<\/span>aar zonder ons heeft de wereld <\/span>geen enkel probleem. Zo onbelangrijk is de mens, en zo belangrijk zijn de dingen. – Een voorpublicatie uit\u00a0<\/span><\/b>Het tegenovergestelde van een\u00a0mens<\/em><\/span><\/strong>, de debuutroman van dichter en schrijver Lieke Marsman.<\/span><\/b><\/p>\n

In een van Leopardi\u2019s essays,<\/i><\/span> <\/i>het essay over <\/span>Copernicus, \u2018De Copernicus\u2019, gaat het eerste uur van <\/span>de dag (laten we <\/span>zeggen een uur of acht in de ochtend) in discussie met de zon. De zon, brommerige grote <\/span>bal licht, heeft die dag geen zin om nog <\/span>langer om de aar<\/span>de heen te draaien. V<\/span>oor de \u2018per<\/span>sonages\u2019 in dit essay <\/span>is de aarde <\/span>namelijk letterlijk het middelpunt van <\/span>alles: eeuw na eeuw heeft de zon in een baan rondjes<\/span> om ons heen gedraaid. Maar nu <\/span>heeft hij er genoeg van, <\/span>hij staakt.<\/p>\n

Zon:<\/span> Ik<\/i> <\/i>ben<\/i> <\/i>moe<\/i> van <\/i><\/span>dit<\/i> <\/i>continu<\/i> <\/i>rondjes<\/i> <\/i>maken<\/i> <\/i>om<\/i> <\/i>licht<\/i> <\/i>te<\/i> geven <\/i><\/span>aan<\/i> <\/i>een<\/i> <\/i>paar<\/i> <\/i>kleine<\/i> wezentjes <\/i><\/span>die<\/i> leven <\/i><\/span>op<\/i> <\/i>een<\/i> handvol modder \u2013<\/i><\/span>\u00a0zo <\/i><\/span>klein<\/i> <\/i>dat<\/i> <\/i>ik,<\/i> <\/i>terwijl<\/i> <\/i>ik<\/i> toch prima <\/i><\/span>ogen<\/i> heb<\/i><\/span>,\u00a0<\/i><\/span>z<\/i><\/span>e<\/i> <\/i>niet<\/i> <\/i>eens<\/i> <\/i>kan<\/i> <\/i>zien<\/i>.<\/i><\/span>V<\/i><\/span>anna<\/i>c<\/i><\/span>ht<\/i> <\/i>heb<\/i> <\/i>ik<\/i> <\/i>besloten<\/i> <\/i>dat<\/i> <\/i>ik<\/i> <\/i>hier geen<\/i> <\/i>moeite<\/i> <\/i>meer<\/i> voor <\/i><\/span>wil<\/i> <\/i>doen;<\/i> <\/i>en<\/i> <\/i>als<\/i> <\/i>de<\/i> <\/i>mensen<\/i> <\/i>licht<\/i> <\/i>willen<\/i> <\/i>zien,<\/i> <\/i>moeten<\/i> ze <\/i><\/span>maar<\/i> <\/i>een<\/i> <\/i>vuurtje<\/i> <\/i>aansteken<\/i> <\/i>of<\/i> <\/i>iets<\/i> <\/i>anders<\/i> verzinnen.<\/i><\/span><\/p>\n

Het eerste uur van <\/span>de dag, het moment van ochtendgloren, <\/span>is radeloos. Als de zon geen zin meer heeft om op te komen, komt <\/span>zijzelf in gevaar: <\/span>zonder zon geen zonsopkomst, <\/span>en zonder zonsopkomst <\/span>geen begin van <\/span>de dag. Uiteindelijk sommeer<\/span>t de zon het laatste uur van <\/span>de dag om naar de aarde <\/span>af te dalen en een of andere wetenschapper ervan <\/span>te overtuigen <\/span>iets te doen waardoor <\/span>de aarde <\/span>om de zon zal gaan draaien. Als\u00a0<\/span>de zon ophoudt te bewegen, <\/span>zal de aarde <\/span>toch echt in actie moeten komen, <\/span>anders zal de ene helft van <\/span>de aarde voortaan <\/span>in eeuwige duisternis leven, <\/span>de andere <\/span>helft in een eeuwig durende <\/span>dag. Het is een prima <\/span>oplossing voor <\/span>de zon, en hij gaat er eens goed voor <\/span>zitten.<\/p>\n

De\u00a0zon sommeert het laatste uur van <\/span>de dag om naar de aarde <\/span>af te dalen en een of andere wetenschapper ervan <\/span>te overtuigen <\/span>iets te doen waardoor <\/span>de aarde <\/span>om de zon zal gaan draaien.<\/span><\/q><\/p>\n

De wetenschapper <\/span>bij wie het laatste uur van <\/span>de dag vervolgens <\/span>op bezoek gaat is de Poolse <\/span>Nicolaus Copernicus, die allang heeft gemerkt dat de zon niet op tijd is opgekomen. <\/span>Hij maakt zich zorgen en reist <\/span>af naar de zon voor <\/span>opheldering. Hij legt uit dat hij vreest <\/span>dat de mensen op aarde <\/span>helemaal geen zin zullen hebben hun rol van <\/span>middelpunt op te geven. <\/span>Hij betwijfelt dan ook of hij een rol van betekenis <\/span>kan spelen. Misschien, als hij Hercules <\/span>of Roland was, <\/span>in plaats van <\/span>een zwakke katholieke priester\u2026<\/span><\/p>\n

Zon:<\/span> Wat <\/i><\/span>heeft<\/i> <\/i>dat<\/i> <\/i>er<\/i> <\/i>nou<\/i> <\/i>mee<\/i> <\/i>te<\/i> <\/i>maken?<\/i> Wordt <\/i><\/span>ons<\/i> <\/i>niet<\/i> <\/i>verteld<\/i> <\/i>dat<\/i> <\/i>een<\/i> van <\/i><\/span>de<\/i> <\/i>oude<\/i> aardse <\/i><\/span>wiskundigen*<\/i> <\/i>ooit<\/i> zei <\/i><\/span>dat<\/i> <\/i>als<\/i> <\/i>hij<\/i> zich buiten <\/i><\/span>de<\/i> <\/i>wereld<\/i> zou <\/i><\/span>kunnen<\/i> begeven, <\/i><\/span>dat<\/i> <\/i>hij<\/i> <\/i>dan<\/i> <\/i>ongetwijfeld<\/i> <\/i>hemel<\/i> <\/i>en<\/i> aarde <\/i><\/span>kon<\/i> <\/i>bewegen?<\/i> <\/i>Nou,<\/i> <\/i>jij<\/i> <\/i>hoeft<\/i> <\/i>alleen maar<\/i> <\/i>de<\/i> aarde <\/i><\/span>te<\/i> <\/i>bewegen,<\/i> <\/i>en<\/i> <\/i>je<\/i> <\/i>bevindt<\/i> <\/i>je<\/i> <\/i>momenteel<\/i> <\/i>op<\/i> <\/i>een plek<\/i> <\/i>die<\/i> buiten <\/i><\/span>de<\/i> <\/i>wereld<\/i> <\/i>ligt.<\/i> <\/i>Daarom,<\/i> <\/i>als<\/i> <\/i>jij<\/i> <\/i>niet<\/i> <\/i>minder<\/i> <\/i>slim<\/i> <\/i>bent<\/i> <\/i>dan<\/i> <\/i>die<\/i> ouwe<\/i><\/span>,<\/i><\/span> zou <\/i><\/span>jij<\/i> <\/i>haar<\/i> <\/i>moeten<\/i> <\/i>kunnen<\/i> <\/i>bewegen,<\/i> <\/i>of<\/i> ze <\/i><\/span>het<\/i> <\/i>nou<\/i> <\/i>leuk<\/i> <\/i>vindt<\/i> <\/i>of<\/i> <\/i>niet.<\/i><\/p>\n

\"\"
De zon en het ochtendgloren. Foto: Mark Esguerra\/Flickr\/CC<\/figcaption><\/figure>\n
\n

* <\/span>Leopardi<\/span> verwijst<\/span> hier naar Archimedes, <\/span>die beweerde<\/span> dat hij, als hij een enorm<\/span> lange koevoet <\/span>en een vast <\/span>punt buiten <\/span>de aarde <\/span>had, de aarde <\/span>zo uit zijn baan zou kunnen wippen. T<\/span>egenw<\/span>oor<\/span>dig w<\/span>or<\/span>dt met een ar<\/i><\/span>c<\/i><\/span>himedis<\/i><\/span>c<\/i><\/span>h<\/i><\/span> <\/i>punt<\/i><\/span> <\/i>een b<\/span>uitenstaander<\/span>s-punt bedoeld, een punt van waaraf <\/span>je iets in z\u2019n geheel kunt beschouwen, waarbij <\/span>geldt: afstand schept onafhankelijkheid. <\/span>Een Goddelijk oogpunt, van waaruit<\/span> je universele<\/span> uitspraken<\/span> over<\/span> de wereld <\/span>zou kunnen doen. Maar een universele <\/span>uitspraak doen, zonder zelf deel uit te maken van <\/span>die universaliteit, <\/span>is tamelijk lastig.<\/p>\n<\/div>\n

Copernicus kan hoog <\/span>en laag springen, <\/span>alle argumenten aandragen die hij maar wil \u2013 de zon weet <\/span>ze allemaal te weerleg<\/span>gen. Zijn laatste argument is dat hij vreest <\/span>dat hij verketterd <\/span>zal worden. <\/span>Als priester <\/span>wist hij maar al te goed wat <\/span>de gevolgen konden <\/span>zijn van <\/span>ingaan tegen een Bijbels wereldbeeld. <\/span>De zon houdt voet <\/span>bij stuk en doet een voorspelling, <\/span>namelijk dat Copernicus <\/span>niet in de problemen <\/span>zal komen, <\/span>en raadt hem aan het boek dat hij over <\/span>het onderwerp <\/span>zal schrijven aan de paus op te dragen. Daarmee komt <\/span>het stuk tot een einde, <\/span>de lezer weet: vanaf nu <\/span>zal de aarde <\/span>om de zon draaien.<\/p>\n

\"\"
IJsbeer. Foto: Valerie\/Flickr\/CC<\/figcaption><\/figure>\n

Iedereen is het middelpunt van zijn of haar eigen wereld<\/h4>\n

Zijn boek Over <\/i><\/span>de<\/i><\/span> <\/i>omlopen<\/i><\/span> van <\/i><\/span>de<\/i><\/span> <\/i>hemellichamen<\/i><\/span> <\/i>aan de paus opdragen om de kans op excommunicatie <\/span>te verkleinen \u2013<\/span>\u00a0dat is precies wat <\/span>Copernicus in werkelijkheid <\/span>gedaan heeft. Hij wist natuurlijk niet dat de reden <\/span>dat hij inderdaad <\/span>niet verket<\/span>terd <\/span>zou worden was <\/span>dat hij daags na het uitkomen van <\/span>het boek zou sterven. <\/span>Hij zou inderdaad <\/span>nooit voor <\/span>zijn gedachtegoed hoeven <\/span>boeten \u2013 dat zou Galileo Galilei zo\u2019n honderd <\/span>jaar later voor <\/span>hem doen.<\/p>\n

In Leopardi\u2019s essay <\/span>vindt de zon een heel praktische oplossing voor <\/span>het geocentrisme van <\/span>de aarde: <\/span>hij zorgt ervoor <\/span>dat de aarde <\/span>haar centrale rol wel <\/span>m\u00f3\u00e9t opgeven, <\/span>en dat is dat. Maar in werkelijkheid duurde <\/span>het natuurlijk veel <\/span>langer voordat <\/span>Copernicus\u2019 <\/span>ontdekking geaccepteerd werd. Pas <\/span>in 1835 werd <\/span>zijn werk <\/span>door de Katholieke Kerk van <\/span>de lijst met verboden <\/span>boeken <\/span>gehaald.<\/p>\n

Bovendien betekende <\/span>het einde van <\/span>geocentrisme niet ook het einde van <\/span>ego<\/i><\/span>centrisme. Ook toen de mensheid als geheel zichzelf niet langer als middelpunt van <\/span>het heelal zag, bleven <\/span>alle individuele<\/span> mensen zichz\u00e9lf wel<\/span> als middelpunt van<\/span> h\u00fan universum <\/span>zien. Iedereen <\/span>is voor <\/span>altijd gedoemd tot egocentrisme, omdat iedereen simpelweg <\/span>middelpunt van <\/span>zijn of haar eigen wereld <\/span>is. Het is onmogelijk <\/span>om de wereld <\/span>te bekijken <\/span>door andermans ogen, <\/span>hoe empathisch je ook bent.<\/p>\n

Het is onmogelijk <\/span>om de wereld <\/span>te bekijken <\/span>door andermans ogen, <\/span>hoe empathisch je ook bent.<\/q><\/p>\n

Je <\/span>kunt je voorstellen <\/span>dat ontdekken <\/span>dat de aarde <\/span>niet het middelpunt van <\/span>het heelal was <\/span>leidde tot paniek: van <\/span>hoofdzaak werd <\/span>de mens opeens tot bijzaak. Bovendien riep <\/span>het een heleboel nieuwe <\/span>vragen op: waar <\/span>eindigde dat heelal eigenlijk? Was <\/span>er een ander middelpunt? Bestond God eigenlijk wel? <\/span>Het heelal gaf geen antwoorden.<\/span><\/p>\n

De<\/i><\/span> <\/i>eeuwige<\/i><\/span> <\/i>stilte<\/i><\/span> van deze <\/i><\/span>ruimte<\/i><\/span> <\/i>verschrikt<\/i><\/span> <\/i>mij,<\/i><\/span> <\/i>schreef <\/span>Blaise Pas<\/span>cal hierover <\/span>in zijn Pens\u00e9es<\/i><\/span>. Het is een zin die bijna dagelijks door mijn hoofd spookt. Omdat ik hem zo goed begrijp, ver<\/span>moed ik, ook al is hij bijna vier eeuwen <\/span>oud. Ik vind door een stille straat lopen soms al angstaanjagend, hoe moet Pascal <\/span>zich gevoeld <\/span>hebben ten overstaan van <\/span>een nieuw ontdekt, oneindig groot <\/span>en zwijgend heelal?*<\/p>\n

T<\/span>oen Coper<\/span>nicus bew<\/span>ezen had dat de mens niet het middelpunt van <\/span>het heelal was, <\/span>en dus hoogstwaarschijnlijk <\/span>ook niet Gods oogappel, <\/span>moest er iets verzonnen worden <\/span>om de angst die dit veroorzaakte <\/span>te temmen, om dan in ieder geval <\/span>de uitzonderingspositie van <\/span>de mens op aarde zeker <\/span>te stellen.<\/p>\n

\n

*<\/span> Het idee van eeuwige, <\/span>oneindige stilte fascineerde ook Leopardi, <\/span>alleen werd <\/span>deze stilte voor <\/span>hem niet veroorzaakt <\/span>door het bestaan van <\/span>een oneindig groot <\/span>heelal waarin niemand antwoord <\/span>geeft, maar door de mogelijkheid van <\/span>de afwezigheid van <\/span>alles \u2014 \u00f3\u00f3k het heelal. Bovendien was Leopardi <\/span>niet bang voor <\/span>deze stilte, <\/span>maar zag hij het als een ideaal. Omdat hij vond <\/span>dat alles slecht is (\u2018Dat<\/i><\/span> <\/i>wil<\/i><\/span> zeggen, <\/i><\/span>alles<\/i><\/span> wat is<\/i><\/span>,<\/i><\/span> <\/i>is<\/i><\/span> <\/i>slecht.<\/i><\/span> <\/i>(\u2026)<\/i><\/span> <\/i>Buiten<\/i><\/span> <\/i>niet-bestaan,<\/i><\/span> <\/i>bestaat<\/i><\/span> <\/i>er<\/i><\/span> <\/i>niets<\/i><\/span> goeds<\/i><\/span>.<\/i><\/span>\u2019) <\/i><\/span>was <\/span>oneindige stilte voor <\/span>hem het hoogst haalbare. <\/span>Stilte was voor <\/span>hem idealiter dus niet de afwezigheid van <\/span>geluid, maar het ontbreken van <\/span>iets wat <\/span>geluid zou kunnen maken.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

Zoals de mens is er niet een<\/h5>\n

We <\/i><\/span>zijn<\/i> <\/i>dan<\/i> <\/i>wel<\/i> <\/i>niet<\/i> <\/i>de<\/i> centrale wezens van <\/i><\/span>het<\/i> <\/i>heelal,<\/i> <\/i>we<\/i> <\/i>zijn<\/i> <\/i>wel<\/i> <\/i>de<\/i> <\/i>meest<\/i> bijzondere! <\/i><\/span>Op<\/span> basis<\/span> van <\/span>de<\/span> natuurwetenschappelijke resultaten <\/span>die<\/span> men<\/span> behaalde<\/span> (<\/span>wie<\/i> <\/i>doet<\/i> <\/i>dat<\/i> <\/i>ons<\/i> <\/i>na!<\/i>)<\/span> sprak<\/span> men<\/span> zichzelf<\/span> moed<\/span> in.<\/span><\/p>\n

Zodoende groeide <\/span>de aandacht voor <\/span>het menselijk bewust<\/span>zijn: door dat wat <\/span>mensen van dieren <\/span>en dingen onderscheidt tot hoogste <\/span>goed te bombarderen, kon <\/span>men zichzelf opnieuw met een uitzonderingspositie feliciteren. <\/span>Het succes van <\/span>Descartes, die het bestaan van <\/span>het individuele bewustzijn <\/span>aantoon- de en centraal stelde bij het verwerven van kennis, <\/span>lijkt me dan ook geen toev<\/span>al. V<\/span>olgens Descar<\/span>tes w<\/span>ar<\/span>en dier<\/span>en niet meer dan machines. Dieren, <\/span>zei hij, hebben geen ziel en geen gevoelens, <\/span>het zijn een soor<\/span>t automaten. Latere <\/span>filosofen kenden dieren weliswaar wel bewustzijn toe, <\/span>maar geen zelf<\/i><\/span>bewustzijn: <\/span>bewustzijn van <\/span>het feit bewustzijn <\/span>te hebben.<\/p>\n

Door dat wat <\/span>mensen van dieren <\/span>en dingen onderscheidt tot hoogste <\/span>goed te bombarderen, kon <\/span>men zichzelf opnieuw met een uitzonderingspositie feliciteren.<\/span><\/q><\/p>\n

Descartes\u2019 cogito<\/i><\/span> <\/i>ergo<\/i><\/span> <\/i>sum<\/i><\/span> <\/i>(ik denk, dus ik ben) vormde bovendien <\/span>een opmaat naar het onderscheid tussen subject en object dat aan de gehele westerse <\/span>filosofie en wetenschap <\/span>die volgden <\/span>ten grondslag <\/span>lag. Het enige waarvan <\/span>ik zeker weet <\/span>dat het bestaat is datgene in mij wat <\/span>denkt, volgens <\/span>Descartes. Dit \u2018denkende\u2019 <\/span>noemde hij geest, en het stond volgens <\/span>hem volkomen <\/span>los van <\/span>het lichaam. De geest was <\/span>onstoffelijk en het domein van <\/span>het bewustzijn, <\/span>het lichaam daarentegen was <\/span>stoffelijk en hoorde <\/span>thuis bij de objecten. Het was <\/span>de geest die ons tot mensen maakte en die kon registreren <\/span>en nadenken over wat <\/span>er in de wereld van <\/span>de objecten gebeurde.<\/span><\/p>\n

Deze cartesiaanse tweedeling<\/span> tussen subject en object had verstrekkende gevolgen: <\/span>het zorgde er bijvoorbeeld voor <\/span>dat mensen zichzelf niet langer zagen als onderdeel van <\/span>de natuur. <\/span>De natuur, <\/span>dat was <\/span>het domein van <\/span>de objecten. En het was\u00a0<\/span>aan de mens, cultureel wezen <\/span>dat naast een lichaam ook een geest bezat, om die te leren kennen <\/span>en te controleren.<\/span><\/p>\n

Maar wat betekent <\/span>het de werkelijkheid <\/span>te kennen, precies <\/span>zoals ze is? Hierov<\/span>er heeft v<\/span>eel discussie bestaan. W<\/span>at maakt dat we <\/span>een boom als<\/i><\/span> <\/i>boom<\/i><\/span> <\/i>kunnen kennen? <\/span>Die boom zelf<\/span>, door te bestaan, zou je denken. <\/span>Maar je zou ook kunnen zeggen dat een boom alleen een boom is omdat de mens haar als zodanig waarneemt, en in dat geval <\/span>is het de mens die de boom tot boom maakt. De boom verschijnt <\/span>op een bepaalde manier aan ons, en wij herkennen <\/span>daar de eigenschappen in die ons er<\/span>toe in staat stellen wat we <\/span>zien \u2018boom\u2019 te noemen.<\/p>\n

Het was Immanuel <\/span>Kant die in de Kritiek<\/i><\/span> van <\/i><\/span>de<\/i><\/span> zuivere <\/i><\/span>rede<\/i><\/span> <\/i>voor <\/span>het eerst iets dergelijks schreef. Men had steeds tevergeefs geprobeerd <\/span>essentie of betekenis <\/span>in<\/i><\/span> <\/i>de dingen te zoeken, <\/span>maar de dingen gaven <\/span>niets prijs. <\/span>We <\/i><\/span>moeten<\/i><\/span> <\/i>het<\/i><\/span> omdraaien <\/i><\/span>en<\/i><\/span> <\/i>aanne<\/i><\/span>men<\/i><\/span> <\/i>dat<\/i><\/span> <\/i>betekenis<\/i><\/span> <\/i>in<\/i><\/span> <\/i>het<\/i><\/span> <\/i>hoofd<\/i><\/span> van <\/i><\/span>de<\/i><\/span> <\/i>mensen<\/i><\/span> <\/i>zit!<\/i><\/span> <\/i>concludeerde <\/span>Kant. Het bewustzijn <\/span>g\u00e9\u00e9ft betekenis <\/span>aan de dingen: hoewel <\/span>deze dingen onze zintuigen informatie verschaffen, <\/span>is het het menselijk bewustzijn <\/span>dat een betekenisgevende <\/span>bijdrage aan de wereld <\/span>om ons heen levert <\/span>door deze informatie <\/span>juist te verwerken <\/span>aan de hand van <\/span>zijn begrip van ruimte, <\/span>tijd en causaliteit. Objecten leveren <\/span>slechts het materiaal <\/span>waarmee het bewustzijn <\/span>aan de slag gaat, ordent <\/span>en begrijpt. <\/span>Dit is tegenwoordig\u00a0<\/span>een gangbare gedachte, <\/span>maar in Kants tijd was <\/span>het radicaal: tot die tijd had men het bewustzijn <\/span>meer gezien als een mandje om de eigenschappen van <\/span>dingen in te verzamelen. <\/span>Zelf noemde Kant het zijn copernische revolutie.<\/span><\/p>\n

\"\"
Yosemite Valley. Foto: Junaidrao\/Flickr\/CC<\/figcaption><\/figure>\n
De natuur kent\u00a0geen (mensen)rechten<\/h5>\n

Maar in tegenstelling tot Copernicus zorgde Kant er zo voor <\/span>dat de mens zichzelf n\u00f3g <\/span>belangrijker kon <\/span>vinden. Zeggen dat de natuur pas betekenis <\/span>heeft in relatie <\/span>tot mensen gaf mensen de kans deze natuur als minderwaardig<\/span> te zien. Het gevolg<\/span> is dat we voortdurend <\/span>het idee hebben dat objecten ons toeko<\/span>men: een stuk land, de regenwouden, <\/span>olie in de grond\u2026 <\/span>ze betekenen <\/span>alleen iets voor <\/span>ons, dus mogen we ermee <\/span>doen wat we <\/span>willen.<\/p>\n

Gevolg: <\/span>filosofen die een object-gerichte filosofie aanhangen zeggen dat de menselijke arrogantie <\/span>die door Kants coperni<\/span>sche revolutie <\/span>in de hand werd gewerkt <\/span>een van <\/span>de oorzaken <\/span>is van <\/span>de enorme vervuiling <\/span>en de klimaatverandering waar we nu <\/span>mee kampen. Deze arrogantie werd bovendien versterkt <\/span>door de successen die de natuurwetenschappen <\/span>boekten: op- eens leek alles maakbaar (op een gegeven <\/span>moment lukte het zelfs om een atoom te splitsen \u2013 de ultieme daad van <\/span>maakbaarheid en menselijke <\/span>dominantie). Het feit dat men allereerst <\/span>reageert op de klimaatcrisis door te onderzoeken <\/span>of we <\/span>met een slimme technologische oplossing kunnen komen, <\/span>duidt er bovendien <\/span>op dat deze arrogantie nog <\/span>altijd niet afneemt.<\/p>\n

Om dit probleem <\/span>tegen te gaan zouden we <\/span>het onderscheid tussen cultuur en natuur moeten opheffen, schrijft <\/span>de Franse filosoof Quentin Meillassoux. De wereld <\/span>die zo zou ontstaan noemt hij The<\/i><\/span> <\/i>Great<\/i><\/span> <\/i>Outdoors<\/i><\/span>, een wereld <\/span>waarin het menselijk bewustzijn <\/span>geen rol <\/span>meer speelt, of in ieder geval <\/span>geen sleutelrol. <\/span>In The Great <\/span>Outdoors zijn mens en natuur gelijkwaardig. <\/span>Enerzijds accepteer je zo dat objecten de mens niet nodig hebben om onderling betekenisvolle relaties <\/span>aan te gaan (denk bijvoorbeeld <\/span>aan een boom die door de bliksem getroffen wordt,<\/span> een zeebeving <\/span>die een eiland doet zinken), <\/span>anderzijds dat het menselijk bewustzijn <\/span>zelf ook terug <\/span>te brengen<\/span>\u00a0valt <\/span>tot objecten (neuronen, <\/span>atomen, quarks). In The Great\u00a0<\/span>Outdoors heeft alles, \u00f3\u00f3k de dingen die door mensen gemaakt zijn en \u00f3\u00f3k mensen zelf<\/span>, betekenis vanwege <\/span>zichzelf, niet vanwege <\/span>mensen die door middel van <\/span>taal of wetenschap betekenis<\/span>\u00a0toekennen. <\/span>Dit leidt tot een hi\u00ebrarchieloze wereld. <\/span>Deze gelijkschakeling van<\/span> mens en natuur zou er onder andere<\/span> toe kunnen leiden dat ook bepaalde objecten rechten krijgen. <\/span>Zoiets probeert <\/span>men nu <\/span>al voor <\/span>elkaar te krijgen voor <\/span>de regenwouden van <\/span>Zuid-Amerika, in Nieuw-Zeeland is er sinds kort <\/span>een rivier die rechten heeft.\u00a0<\/span>Wie weet, krijgen dieren <\/span>en planten ooit ook wat we nu nog \u2018mensenrechten\u2019 <\/span>noemen.<\/p>\n

Wie weet, krijgen dieren <\/span>en planten ooit ook wat we nu nog \u2018mensenrechten\u2019 <\/span>noemen.<\/q><\/p>\n

Om je iets voor <\/span>te stellen bij een wereld <\/span>waarin mensen niet belangrijker zijn dan al het andere, <\/span>zou je je in kunnen beelden wat <\/span>er met de aarde <\/span>zou gebeuren <\/span>als de mensheid opeens v<\/span>er<\/span>dw<\/span>een. Dit is w<\/span>at Alan W<\/span>eisman doet in zijn boek The <\/i><\/span>World <\/i><\/span>Without<\/i><\/span> <\/i>Us<\/i><\/span>. In een wereld <\/span>zonder mensen gebeurt van <\/span>alles. Meillassoux stelt zich op zijn beur<\/span>t de aarde v\u00f3\u00f3r <\/span>het bestaan van <\/span>de mens voor: <\/span>hoe ging <\/span>het er in de werkelijkheid van v\u00f3\u00f3r <\/span>de mensheid aan toe? En wat <\/span>kunnen we daarvan leren?<\/span><\/p>\n

Het is best moeilijk om de wereld <\/span>om ons heen te zien als een plek waartoe we <\/span>ons niet op een betekenis-uitdelende <\/span>manier hoev<\/span>en te v<\/span>erhouden. T<\/span>oegev<\/span>en dat objecten hun eigen leven <\/span>leiden, betekenisvolle relaties <\/span>aangaan met elkaar of met zichzelf, is toegeven <\/span>dat er een wereld <\/span>is waar we <\/span>geen invloed<\/span> op en dus ook geen controle over<\/span> hebben. Het is toegev<\/span>en dat niet alles maakbaar is. V<\/span>oor een w<\/span>ezen dat zichzelf al eeuwenlang boven <\/span>alles verheven voelt <\/span>is dat een ongemakkelijk besef<\/span>.<\/p>\n

Als<\/i><\/span> <\/i>de<\/i><\/span> <\/i>wereld<\/i><\/span> <\/i>naar<\/i><\/span> <\/i>de<\/i><\/span> <\/i>kloten<\/i><\/span> <\/i>gaat,<\/i><\/span> <\/i>kan<\/i><\/span> <\/i>het<\/i><\/span> <\/i>de<\/i><\/span> <\/i>wereld<\/i><\/span> <\/i>niets<\/i><\/span> <\/i>schelen<\/i><\/span>,<\/span> zeggen klimaatsceptici, en<\/i><\/span> <\/i>dus<\/i><\/span> <\/i>mogen<\/i><\/span> <\/i>we<\/i><\/span> <\/i>doen<\/i><\/span> wat <\/i><\/span>we<\/i><\/span> <\/i>willen<\/i><\/span>.<\/span> Maar het kon <\/span>de wereld <\/span>al die tijd al niets schelen. Net als de zon in het essay van Leopardi, <\/span>zou de aarde <\/span>op ons neerkijken <\/span>als ze kon. Wij <\/span>kunnen niets zonder de wereld. <\/span>Maar zonder ons heeft de wereld <\/span>geen enkel probleem.<\/span><\/p>\n

\"\"
Griekenland. Foto: Junaidrao\/Flickr\/CC<\/figcaption><\/figure>\n

De mens is eenzaam als de mensheid in z’n geheel<\/h4>\n

Die laatste gedachte is beangstigend, net zo beangstigend als de idee dat onze aarde <\/span>niet het centrum van <\/span>het universum <\/span>is, ooit was. <\/span>En in die angst ligt misschien wel <\/span>de oorzaak voor <\/span>het feit dat veel <\/span>mensen klimaatverandering niet serieus <\/span>nemen. Natuurlijk, je zou het feit dat het de mens is gelukt haar eigen leefomgeving <\/span>naar het randje van <\/span>de afgrond <\/span>te duwen <\/span>als bewijs kunnen zien van <\/span>hoe machtig we w\u00e9l <\/span>zijn (we <\/span>kunnen nu <\/span>zelfs het klimaat be\u00efnvloeden!), <\/span>maar dan moet je tegelijkertijd toegeven <\/span>dat we <\/span>een probleem <\/span>hebben gecre\u00eberd waarvoor we <\/span>misschien wel <\/span>g\u00e9\u00e9n oplossing kunnen vinden.<\/p>\n

En dus: angst. Niemand wil machteloos zijn.\u00a0<\/span>Wie <\/span>machteloos is, is onbelangrijk. <\/span>Stel je voor <\/span>dat je de enige overgebleven <\/span>persoon op aarde was, <\/span>de laatste droevige <\/span>cartesiaan voor <\/span>het haardvuur: wat <\/span>je ook zou bedenken, <\/span>het zou er voor <\/span>niemand meer toe doen. Dat zou je nogal <\/span>eenzaam maken, want wat <\/span>is eenzaamheid meer dan het verdrietige <\/span>besef dat je voor <\/span>niemand iets betekent? <\/span>Niets boezemt ons zoveel <\/span>angst in als de mogelijkheid <\/span>onbeduidend te zijn.*<\/p>\n

W<\/span>aar het op neerk<\/span>omt is dat de mensheid als geheel ook eenzaam is. We <\/span>kunnen er niet tegen dat er niemand iets terugzegt, dat die verdomde <\/span>objecten niets doen met de betekenis <\/span>die wij ze toedichten, dat we nog <\/span>altijd geen dieren <\/span>hebben horen <\/span>praten \u2013 ja, misschien zo nu <\/span>en dan in de vorm van <\/span>het schrille gegil <\/span>dat onze slachthuizen vult, maar niet met woorden, <\/span>niet met een oplossing voor <\/span>de dingen waar we <\/span>al tijden mee zitten. Zelfs de hemel is leeg. En dus zetten we <\/span>ons af door al die zwijgende natuur om ons heen te vernietigen, <\/span>als een wanhopige <\/span>geliefde die maar niet wordt terug ge-sms\u2019t <\/span>en het in het caf\u00e9 op een zuipen zet.<\/p>\n

\n

*<\/span> Kierkegaard <\/span>merkte op dat we <\/span>zelfs zo bang zijn voor <\/span>eenzaamheid, dat we <\/span>haar alleen maar weten <\/span>te gebruiken <\/span>als straf voor <\/span>misdadigers.<\/p>\n<\/div>\n

De<\/i> <\/i>eeuwige<\/i> <\/i>stilte<\/i> van deze <\/i><\/span>ruimte<\/i> <\/i>verschrikt<\/i> <\/i>mij<\/i>.<\/span><\/p>\n

Neem een hond, zou je tegen Pascal <\/span>willen zeggen. Maak een wandeling. <\/span>Maar Pascal <\/span>neemt een nieuwe<\/span> auto, <\/span>een heel dunne telefoon en aandelen in vulkanische namaak-as.<\/p>\n

Ik vind het leuk om na te denken over <\/span>al deze filosofen, mensen als Leopardi <\/span>en Kant en Copernicus die bestaan hebben en zich boos maakten of bang waren <\/span>of zich verwonderden. <\/span>Maar de laatste tijd sta ik er steeds vaker <\/span>bij stil dat de geschiedenis evenzeer <\/span>een geschiedenis van <\/span>dingen als een geschiedenis van <\/span>mensen is. Appels die van <\/span>bomen vielen en gegeten werden <\/span>of wegrotten, <\/span>bergen die \u2019s <\/span>winters onder een dik pak sneeuw lagen, zwaarden <\/span>die koningen <\/span>doodden, atoombommen die ontploften, reusachtige <\/span>schepen die wel <\/span>of niet een nieuw werelddeel bereikten, vrolijk<\/span> wapperende<\/span> vlaggen, overstromin<\/span>gen, graankorrels en grafzerken.<\/span><\/p>\n

\"\"
Marsman, Lieke – ‘Het tegenovergestelde van een mens’<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Het tegenovergestelde van een\u00a0mens<\/em><\/a>, is de debuutroman van schrijver en dichter<\/a> Lieke Marsman<\/a>. ‘Een roman die ons aan het denken zet over de pijnlijk bescheiden plek die we innemen op de wereld: wie zal ons missen als we ten onder zijn gegaan aan smeltend poolijs?<\/a>‘ Het boek is uitgegeven bij Atlas Contact en verschijnt donderdag 1 juni.<\/p>\n<\/div>\n

<\/figcaption><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wij kunnen niets zonder de wereld, maar zonder ons heeft de wereld geen enkel probleem. – Een voorpublicatie uit ‘Het tegenovergestelde van de mens’, de debuutroman van Lieke Marsman.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[7209,7207,4606,5999],"class_list":["post-357677","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","tag-copernicus","tag-het-tegenovergestelde-van-de-mens","tag-klimaat","tag-lieke-marsman"],"acf":[],"author_name":"Lieke Marsman","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/357677","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=357677"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/357677\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Lieke Marsman","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=357677"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=357677"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}