{"id":353915,"date":"2017-04-04T16:17:19","date_gmt":"2017-04-04T14:17:19","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=353915"},"modified":"2017-04-04T20:53:04","modified_gmt":"2017-04-04T18:53:04","slug":"joke-hermsen-en-creativiteit-melancholie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/joke-hermsen-en-creativiteit-melancholie\/","title":{"rendered":"Joke Hermsen en de melancholie als bron van creativiteit"},"content":{"rendered":"
\n

In Melancholie van de onrust<\/em>, het essay dat Joke Hermsen schreef voor de Maand van de filosofie, wordt melancholie niet beschouwd als het zwarte gat waarin niks te zien is. Integendeel.<\/p>\n<\/div>\n

Het zeventiende-eeuwse vanitas-schilderij<\/a> is het beste voorbeeld van een melancholie die cultureel was ingebed: we weten dat alles ijdelheid is, dat alles voorbijgaat, en dat stemt droef. Al die juwelen, zilveren kannen, gouden broches en damasten tafelkleden kun je niet mee je graf in nemen. Dat vertellen de symbolen van de vergankelijkheid die op het schilderij te zien zijn: de kaars, de schedel, de botten en de zandloper. Het calvinisme wreef deze vergankelijkheid nog eens extra in door de nietigheid van de mens te benadrukken. Wee degenen die niet uitverkoren waren. Met het katholicisme kon je ten minste nog op eigen kracht in de hemel komen.<\/p>\n

Het besef van vergankelijkheid is maar \u00e9\u00e9n van de bronnen voor melancholie als een milde vorm van droefheid. Je kunt ook denken aan de verdrijving uit het paradijs van de kindertijd, aan liefdesverdriet, aan het niet verwerven van wat je graag wilt, aan de maar voort jakkerende tijd, aan het \u2018bestendige gevoel van onze onvolkomenheid\u2019 zoals Diderot de melancholie omschreef. Of \u2018dat er altijd iets ontbreekt\u2019, dat het nooit eens echt goed is, zoals Bertolt Brecht zei.<\/p>\n

Van melancholie naar depressie-epidemie<\/h3>\n

Aan dit soort melancholie zit een louterende kant: ze duurt een tijdje, maar verdwijnt ook weer, al komt ze ook weer terug. Melancholie heeft eeuwenlang (Plato heeft het er tenslotte al over) een dubbel gezicht gehad: na het dal van de droefheid komt de heuvel van de opluchting.\u00a0Dat werd in de twintigste eeuw anders toen de melancholie plaats maakte voor de depressie. Melancholie werd ineens iets voor de literatuur, de muziek of de schilderkunst, ze behoorde niet meer tot het echte harde leven. Dat werd het terrein van de depressie. Daarin dook het harde cijfer op dat vierhonderd miljoen mensen wereldwijd aan depressieve verschijnselen lijden. In Nederland alleen al kregen ruim een miljoen mensen in 2014 antidepressiva voorgeschreven.<\/p>\n

Melancholie heeft eeuwenlang een dubbel gezicht gehad: na het dal van de droefheid komt de heuvel van de opluchting.<\/q><\/p>\n

\n
\"\"
Joke Hermsen. Foto: Joost van den Broek\/de Volkskrant\/HH<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n

Joke Hermsen pendelt in haar essay van boekachtige proporties\u00a0Melancholie van de onrust<\/em> voortdurend tussen melancholie en depressie. Ze neemt een beschermende positie in tegenover de melancholie. Ze gaat op zoek naar de oorzaken van de depressie-epidemie. Alles wat de melancholie tot een vruchtbare droefenis maakt verdwijnt in de grauwheid en de onrust van de depressie. Alles wordt dan gemedicaliseerd, er is niets natuurlijks meer, zoals in het geval van\u00a0de melancholie. Door de verbazingwekkend hoge cijfers over depressie is het onmogelijk om er geen maatschappelijke oorzaken voor te zoeken. Hermsen, en met haar kenners als Trudy Dehue (Het nieuwe zwart<\/em>), Darian Leader (De depressie-epidemie<\/em>) en Karin Johannisson (De kamers van de melancholie<\/em>) wijten de structurele depressiviteit aan \u2018tal van sociale en politieke factoren\u2019. Het gaat dan om \u2018het groeiend individualisme, de teloorgang van de gemeenschappelijke verbanden, het neoliberale consumentisme en de vertechnologiseerde cultuur.\u2019 Ook de complexiteit van de moderne wereld, de toenemende prestatiedruk, het kapitalisme, het marktdenken, de anoniemer wordende werkelijkheid, de moderne communicatiemiddelen en internet zouden hun rol spelen. Om het beeld compleet te maken mogen we ook nog denken aan het opkomende nationalisme, de intolerantie en de xenofobie. En: hoe rijker we worden, hoe banger we lijken te worden om de welvaart te verliezen.<\/p>\n

Deze opsomming van \u2018tal van sociale en politieke factoren\u2019 voor \u2018ongezonde melancholie\u2019 mag nog zo realistisch zijn, tegelijk heeft dit alles op veertien van de vijftien volwassenen geen deprimerende invloed (omdat ze geen grote consumenten zijn, en omdat ze niet elke minuut op hun telefoon kijken).<\/p>\n

Tijd zonder tijd<\/h3>\n

Het interessantste aan Melancholie van de onrust <\/em>is niet het traceren van deze diffuse sociale en politieke achtergrond van collectieve depressiviteit, maar wat Hermsen aan zegeningen aan de melancholie toekent. Met Hannah Arendt en de filosoof van de hoop Ernst Bloch beschouwt Hermsen de mens als een melancholiek wezen dat altijd onvoltooid zal blijven en nooit helemaal bij zichzelf \u2018thuis\u2019 zal zijn. Er is altijd iets niet. Maar dat is wel de basis om steeds iets nieuws te beginnen. De menselijke onvoltooidheid zorgt voor dynamiek, er moet iets gebeuren, het is een bron voor creativiteit.<\/p>\n

Melancholie betekent ook dat mensen met zichzelf geconfronteerd worden en met zichzelf in gesprek raken, met hun \u2018innerlijke zelf\u2019, zoals de vriendin van Nietzsche Lou Andreas-Salom\u00e9 het noemde. Dat maakt de mens tot een \u2018dialogisch wezen\u2019 dat voortdurend met zichzelf in gesprek is. De melancholie schept daar de ruimte voor wanneer je op advies van Hermsen van de \u2018kairotische tussentijd\u2019 gebruik maakt, genoemd naar Kairos, de kleinzoon van de god van de tijd Chronos. Om de melancholie niet te laten omslaan in depressiviteit moet er volgens Hermsen tijd gemaakt worden voor \u2018aandacht\u2019, voor tussentijd, voor een hapering in de tijd, voor een contemplatieve pauze, voor een interval, voor wikken en wegen, voor een houding van \u2018belangeloze beschouwing\u2019, een\u00a0toestand waarin men \u2018vrij is van onrust.\u2019 Dit leidt bij Hermsen, die eerder een boek heeft geschreven over het stilzetten van de tijd, al snel tot het negeren van de gewone kloktijd en voor wat Henri Bergson de durende tijd heeft genoemd, een tijd zonder tijd. Zo ontstaat ook de figuur van \u2018de denkende mens\u2019 als een rustpunt in een voortrazende wereld.<\/p>\n

De menselijke onvoltooidheid is een bron voor creativiteit.<\/q>Op deze manier wordt melancholie, begrepen als een permanent tekort waarin niet op een hysterische, maar op een bedachtzame manier met dat tekort wordt omgegaan, een bron van creativiteit. Vandaar dat de kunst profiteert van de melancholie: ze zorgt voor een bedachtzame leegte waarin idee\u00ebn kunnen bloeien. Ze zorgt voor een nulpunt van waaruit iets nieuws kan ontstaan.<\/p>\n

Hermsen kan van alles in de melancholie projecteren omdat ze het, als \u2018een grondstemming van de mens\u2019, zo breed mogelijk maakt: van het menselijk tekort tot de Weltschmerz<\/em>, van de angst voor de toekomst, het ervaren van \u2018wezenlijke momenten\u2019 tot het \u2018onbestemde verlangen\u2019 dat niet weet waar het vandaan komt.<\/p>\n

Melancholie van de onrust<\/em> is een veelkleurig\u00a0essay waarin een hoop\u00a0te sprake komt. Maar net als eerder in haar boek Kairos, <\/em>maakt zich\u00a0van tijd tot tijd van Hermsen de profeet meester die \u2018de helende werking van tijd en aandacht\u2019 predikt. Niet dat er iets mis is met tijd en aandacht, maar zoals Hermsen het er over heeft wordt het de taal van de welzijnszorg. Zo ook wanneer ze het over \u2018gemeenschapszin\u2019 en \u2018gemeenschappelijke verbanden en verhalen\u2019 heeft. Hermsen heeft de neiging om van alles wat ze met uiterste zorgvuldigheid\u00a0ontdekt en beschrijft bijna religieuze begrippen te maken. Zoals in het geval van de \u2018nataliteit\u2019, de geboorte van een nieuw begin, van Hannah Arendt, de \u2018tussentijd\u2019 van Kairos, van de Hoop van Ernst Bloch en van de \u2018innerlijke zelf\u2019 van Lou Andreas-Salom\u00e9. Melancholie van de onrust <\/em>wil ook een \u2018waarschuwing\u2019 zijn. Wanneer al het negatieve in de samenleving zich ophoopt zou dat wel eens kunnen leiden tot een \u2018algehele morele depressie\u2019 zoals in de jaren dertig.<\/p>\n

\n

Melancholie van de onrust<\/em><\/a> van Joke J. Hermsen is uitgegeven door de Stichting Maand van de filosofie.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

In Melancholie van de onrust, het essay dat Joke Hermsen schreef voor de Maand van de filosofie, wordt melancholie niet beschouwd als het zwarte gat waarin niks te zien is. Integendeel. Het zeventiende-eeuwse vanitas-schilderij is het beste voorbeeld van een melancholie die cultureel was ingebed: we weten dat alles ijdelheid is, dat alles voorbijgaat, en […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[3328,6369,6363,6367,3326,6371,6361,6365],"class_list":["post-353915","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","tag-carel-peeters","tag-creativiteit","tag-joke-hermsen","tag-kairos","tag-literaire-kroniek","tag-maand-van-de-filosofie","tag-melancholie","tag-vanitas"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/353915","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=353915"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/353915\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1248"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=353915"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=353915"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}