{"id":352567,"date":"2017-03-24T10:26:51","date_gmt":"2017-03-24T09:26:51","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=352567"},"modified":"2017-03-24T10:41:39","modified_gmt":"2017-03-24T09:41:39","slug":"noorwegen-populisten-regeren-op-ramkoers","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/noorwegen-populisten-regeren-op-ramkoers\/","title":{"rendered":"Hoe de populisten in Noorwegen werden ingekapseld. Met een prijskaartje."},"content":{"rendered":"
De Noorse Vooruitgangspartij (tegen hoge belastingen, tegen immigratie, tegen de elite) strijdt al veertig jaar tegen het establishment. Nu zit de underdog zelf op het pluche. \u2018Als ik \u00e9\u00e9n tip kan geven aan Wilders, dan is het om een organisatie uit te bouwen die niet alleen om \u00e9\u00e9n leider draait.\u2019<\/div>\n

\u2018Jezus Christus, echt waar?\u2019 Ulf Leirstein schudt zijn hoofd als ik hem vertel dat de secretaris van zijn eigen jeugdbeweging liever op Clinton dan op Trump had gestemd. Met tegenzin, dat wel. \u2018Wat een softies zijn het geworden,\u2019 verzucht Leirstein. Ooit was hij zelf de baas bij de jongerenfractie, sinds twaalf jaar zit hij voor de Vooruitgangspartij in het Noorse parlement, het Storting<\/span>, dat zetelt in een bescheiden bakstenen bouwsel dat nog het meest weg heeft van een schoolgebouw. Het partijkantoor staat om de hoek, aan hetzelfde plein.<\/p>\n

Tot vier jaar geleden was de Vooruitgangspartij het buitenbeentje van de Noorse politiek. Nu vormt ze samen met de Conservatieven, geleid door premier Erna Solberg, een rechtse regering. Immigratie, justitie en de olievoorraad zijn allemaal in handen van de Fremskrittspartiet<\/span>, zoals de partij in het Noors heet; lijsttrekker Siv Jensen werd minister van Financi\u00ebn. Maar wie denkt dat de partij daarmee een partij als alle anderen is geworden, heeft het mis.<\/p>\n

Tegenpool van Trumpland<\/h5>\n

In het kantoor van Leirstein \u2013 \u2018economisch libertari\u00ebr, cultureel Noors\u2019 \u2013 prijkt pontificaal een felrode Make America Great Again-pet. \u2018Gekocht in New York,\u2019 lacht hij. \u2018Trump zegt waar het op staat en komt zijn beloften na, daar ben ik groot voorstander van. Dat zie je ook bij Geert Wilders, een man die naar het volk luistert en met goede idee\u00ebn komt,\u2019 stelt Leirstein, die je met zijn montuur, passie voor dierenrechten en joviale verschijning met recht de Dion Graus van het Hoge Noorden kunt noemen. Ja, hij is een populist, zegt de politicus, \u2018want populisten luisteren naar de wil van het volk\u2019.<\/p>\n

Maar wat maakt het Noorse volks dan zo ontevreden? Dit is de tegenpool van Trumpland. Index na index laat zien dat er in de wereld haast geen betere plek is om geboren te worden, de levensstandaard is ongekend hoog, de ongelijkheid is nihil. Zelfs naar Scandinavische maatstaven is de Noorse bevolking goed bedeeld \u2013 zo goed dat jonge Zweden maar wat graag voor een Noors salaris de koffiebars en supermarktkassa\u2019s van Oslo bedienen. De economische crisis was slechts een vuiltje op de betalingsbalans. Inmiddels is de staatskas weer lang en breed op orde, behoort de werkloosheid tot de laagste in Europa en draaien de gas- en olieplatformen voor de zuidwestkust op volle toeren. Hoezo \u2018verliezers van de globalisering\u2019 en \u2018boze witte mannen\u2019, zoals de opmars van de anti-establishmentpartijen vaak is verklaard?<\/p>\n

Drie soorten yoghurt<\/h5>\n

\u2018De populariteit van de Vooruitgangspartij laat zien dat het populistische kiezers niet gaat om de economie,\u2019 zegt Sindre Bangstad, cultureel antropoloog in Oslo. \u2018Niet dat we hier geen problemen hebben, maar daarmee haal je niet vijftien procent van de stemmen.\u2019<\/p>\n

De onvrede zit dieper, heimelijker.<\/p>\n

Sinds de Tweede Wereldoorlog mocht de linkse Arbeiderspartij opgeteld meer dan vijftig jaar de lakens uitdelen. De sociaal-democratische alleenheerschappij reikte in de praktijk van Lindesnes in het zuiden tot Hammerfest in het noorden en over alle witte kliffen, koele meren en de iets meer dan vijf miljoen Noorse zielen daartussen. Al in de jaren zestig begon dat te schuren, helemaal toen het rechtse kabinet dat in die jaren de scepter zwaaide geen enkele koersverandering teweegbracht. Voor de ontstemde burger was de boodschap duidelijk: kiezen in Noorwegen was kiezen tussen drie soorten yoghurt.<\/p>\n

De climax, vertelt politicoloog Anders Ravik Jupsk\u00e5s, was het referendum in 1972. Op de agenda stond toetreding tot de Europese Gemeenschap. \u2018Met rechts aan de macht was het beleid al nauwelijks veranderd. Dat alle traditionele partijen, alle media en alle vakbonden bij het referendum v\u00f3\u00f3r Europa waren, bevestigde het idee dat het allemaal \u00e9\u00e9n pot nat was. De Vooruitgangspartij kon in dat gat springen door zich bij de verkiezingen, een jaar later, voor te stellen als het enige alternatief.\u2019<\/p>\n

De onvrede zit dieper: ‘De populariteit van de Vooruitgangspartij laat zien dat het populistische kiezers niet gaat om de economie.’<\/q>Voordat Jupsk\u00e5s onderzoeker van populisme en rechts-extremisme werd aan de Universiteit van Oslo, studeerde hij een paar jaar in Nederland. Het heeft zijn gevoel voor politieke vergelijkingen beslist geholpen. \u2018De Vooruitgangspartij is de partij voor de gewone burger, ‘voor Henk en Ingrid’, zoals jullie zouden zeggen. Tegen hoge belastingen, tegen immigratie, tegen de elite.\u2019<\/p>\n

Een onschuldige pizzabakker<\/h5>\n

Het succes kwam niet meteen. Oprichter Anders Lange stierf een jaar nadat hij de partij het parlement had binnengeloodst. De jonge fractie zwalkte, verloor al haar zetels bij de volgende verkiezingen en was ten dode opgeschreven. Er was behoefte aan een leider, een sterke graag, en die werd gevonden in Carl I. Hagen.<\/p>\n

Hagen, die als jong broekie nog uit de Conservatieven was gegooid, legde de blauwdruk voor een beweging die de Noorse politiek op zijn kop zou zetten. Parlementslid Leirstein knikt goedkeurend als ik hem ernaar vraag: \u2018Hagen was de partij, en de partij was Hagen.\u2019<\/p>\n

Bepalend voor de nieuwe koers was een fameuze brief die Hagen in 1987 voorlas op een interne bijeenkomst tijdens zijn verkiezingscampagne. Volgens de auteur, een zekere Mohammed Mustafa, was de islamitische overname van Noorwegen een kwestie van tijd, zouden moskee\u00ebn de kerken uit het landschap verdrijven en moest het heidense kruis maar eens van de Noorse vlag verdwijnen. De brief was een verzinsel, Mohammed Mustafa bleek een onschuldige pizzabakker uit Oslo te zijn wiens naam vermoedelijk door Hagen lukraak uit het telefoonboek was geplukt.<\/p>\n

Zo moreel verwerpelijk als de brief werd gevonden, zo politiek doeltreffend was die in het stemhokje: in \u00e9\u00e9n klap zag de partij het aantal zetels verdubbelen.<\/p>\n

Gezellige partij<\/h5>\n

Drie decennia later vormen immigratie en integratie nog steeds de kurk waarop de partij drijft. \u2018Lagere belastingen, nieuwe infrastructuur, tolwegen afschaffen, het is allemaal bijzaak,\u2019 zegt onderzoeker Jupsk\u00e5s, \u2018Immigratie is nog altijd reden nummer \u00e9\u00e9n dat mensen op de partij stemmen. En als je weet dat het je kiezers oplevert, moet je je daarop blijven profileren.\u2019<\/p>\n

Toch is er in de laatste jaren iets veranderd. Om verschillende vormen van populisme te onderscheiden, maakt Jupsk\u00e5s de vergelijking met een feestje. \u2018Je hebt de gangmaker die leven in de brouwerij brengt, de dronkaard die de glazen omstoot en de zuiplap die met zijn vrienden de boel kort en klein slaat. De laatste, dat zijn de Erdogans en de Orb\u00e1ns. De Vooruitgangspartij zat in het midden, maar is zich steeds meer als gezellige en keurige partij gaan presenteren.\u2019 Een voorbeeld? \u2018Jensen had het bij haar debuut als lijsttrekker nog over de ‘sluipende islamisering’ van Noorwegen. Nu ze minister is, zal je zulke woorden niet meer van haar horen.\u2019<\/p>\n

Met een uitgekiende operatie veranderde de partij van een zootje ongeregeld in een volwaardige politieke beweging.<\/q>Bij het aantreden van de regering viel premier Solberg uit tegen buitenlandse kranten die schreven over een \u2018ruk naar extreemrechts\u2019 en een pact met de \u2018Breivikpartij\u2019 \u2013 massamoordenaar Anders Breivik was ooit lid geweest. Van xenofobie was geen sprake, liet ze weten, dit was een doodgewone partij. Politici van links tot rechts vielen haar bij. Ook nu weigert bijna iedereen die ik spreek de vergelijking te maken met Wilders en Marine Le Pen.<\/p>\n

Trumpisme tussen de fjorden<\/h5>\n

Die transformatie tot \u2018keurige partij\u2019 was ook te danken aan een andere grote bijdrage van Hagen: de uitgekiende operatie waarmee hij zijn partij van een zootje ongeregeld in een volwaardige politieke beweging veranderde. Koppige libertari\u00ebrs en vertegenwoordigers met een racistisch rafelrandje mochten al snel hun koffers pakken. In hun plaats kwamen nette technocraten die buiten de nationale politiek tot burgemeesters en wethouders opklommen \u2013 eerst aarzelend in slaperige provinciestadjes, toen ook in Bergen en kortstondig in Oslo.<\/p>\n

Tegelijkertijd werden binnen de bakstenen muren van het Storting steeds vaker verbonden gesmeed met de traditionele partijen: formeel als het moest, informeel als het kon. \u2018Behalve parlementslid ben ik president van de parlementaire bierclub, ik organiseer alle uitstapjes,\u2019 zegt Leirstein met een goedkeurende klap op zijn buik. \u2018Als ik \u00e9\u00e9n tip kan geven aan Wilders,\u2019 vervolgt hij, nu serieus, \u2018dan is het om een organisatie uit te bouwen die niet alleen om \u00e9\u00e9n leider draait.\u2019<\/p>\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n

Zo werd de buitengesloten paria een partij waarmee viel samen te werken. Het resultaat was een ministeri\u00eble afvaardiging die zo onberispelijk was dat ze door de eigen vicevoorzitter smalend werd afgedaan als de \u2018biljartballenbrigade\u2019 \u2013 een verzameling korte kapsels, keurige pakken en kreukloze cv\u2019s.<\/p>\n

Maar denk niet dat de complete partij de oude veren heeft afgeschud. Een parlementslid omschreef Noorwegen als een Titanic die ten onder dreigde te gaan aan een ijsberg van massa-immigratie en falende integratie, de portefeuille van zijn eigen partijgenoot. En niet alle bewindvoerders blijken even onberispelijk. Een kritisch krantenartikel werd door de kersverse minister van Justitie beschimpt als fake news<\/span>, de krant werd vergeleken met de Pravda<\/span>, het propagandavodje van het Sovjet-regime. Zijn voorganger op de ministerpost, een partijgenoot, gooide een krant die hem niet beviel op de brandstapel. De beelden plaatste hij op Facebook. Trumpisme tussen de fjorden.<\/p>\n

Het is het handelsmerk van de Vooruitgangspartij geworden: regeren op ramkoers. Terwijl de technocraten uit de partij palaveren over begrotingsdiscipline en hervormingsplannen in de schachten en gangen van het regeringskwartier, laten de stokebranden van de fractie geen moment passeren om hun afkeer van het establishment luidkeels te uiten. Het is rebelleren en regeren, met zo nu en dan een schreeuwpartij als een veiligheidsventiel om de druk te smoren.<\/p>\n

Als je wilt weten of de wereld vergaat, ga dan naar Noorwegen, want daar gebeurt alles vijftig jaar eerder.<\/q>Het lijkt chaos, dit dubbelspel, maar het werkt vooralsnog. \u2018Het is ze verrassend goed afgegaan de afgelopen jaren,\u2019 stelt Jupsk\u00e5s. Hij somt op: het immigratiebeleid is aangescherpt, er worden wegen gebouwd en er wordt meer geld uit de oliereserves gebruikt terwijl dat altijd taboe is geweest. \u2018Maar het is vooral knap hoe ze de electorale schade beperken. Het oppositie voeren tegen de eigen compromissen valt heel goed bij de kiezers. De Conservatieven kijken met lede ogen toe hoe hun eigen beleid wordt aangevallen, maar ze weten dat ze niet zonder hun coalitiepartner kunnen.\u2019<\/p>\n

Al in de jaren tachtig<\/h5>\n

De peiling is koning, ook in Noorwegen. Het was even wennen, de eerste maanden in de regering, met een duikeling in de publieke opinie tot gevolg. De vluchtelingencrisis keerde het tij. Beelden van migranten en al dan niet waargebeurde horrorverhalen uit Zweden waren koren op de molen van Jensen en haar partijgenoten. \u2018Er is een idee ontstaan dat populisten een periode in de regering niet overleven, dat de kiezer ze afstraft,\u2019 zegt antropoloog Bangstad. \u2018Daar blijkt niets van waar te zijn.\u2019<\/p>\n

\u2018Zonder te overdrijven denk ik dat Noorwegen tien \u00e0 vijftien jaar voorloopt op de rest van de wereld,\u2019 zegt Lars, een vlotte ministeriemedewerker en sociaal-democraat in hart en nieren, op mijn laatste avond in Oslo. \u2018De omarming van het neoliberalisme door alle partijen, immigratiediscussies, dat hadden we hier allemaal al in de jaren tachtig.\u2019 Als je wilt weten of de wereld vergaat, ga dan naar Noorwegen, want daar gebeurt alles vijftig jaar eerder. Zijn optimisme lijdt er niet onder, laat hij even later merken. \u2018We hebben als links in elk geval weer iets om op de verkiezingsposters te zetten.\u2019<\/p>\n

Ingekapseld<\/h5>\n

Vanuit Oslo davert de nachttrein door de witte leegte van de binnenlanden naar de havenstad Bergen. Het Scandinavische Hoogland duikt er de Atlantische Oceaan in. Vanaf de twaalfde verdieping van het gemeentehuis is de stad een ansichtkaart: ingeklemd tussen de fjorden, de bergtoppen en het water.<\/p>\n

Binnen zitten Linn Pilskog en Torgeir Gimse. Als lokale sociaal-democraten zijn ze al jaren gewend het in de oppositiebanken van het raadhuis op te nemen tegen een regerende Vooruitgangspartij. Tot twee jaar geleden. Bij de gemeentelijke verkiezingen behaalde de Arbeiderspartij hier het beste resultaat in veertig jaar. Het was het resultaat van grondig herbouwen. \u2018Het grote voorbeeld was Trondheim, de derde stad. Daar had de Arbeiderspartij zich al eerder teruggeknokt,\u2019 zegt Gimse. Pilskog knikt: \u2018Zo\u2019n inspiratiebron heb je nodig als je steeds maar blijft verliezen.\u2019<\/p>\n

Wat was de sleutel? \u2018Voor onze campagne kozen we \u00e9\u00e9n project. In \u00e9\u00e9n termijn het tekort aan kinderdagverblijven oplossen. Dat lukte, zo wonnen we het vertrouwen van de kiezer terug.\u2019 En, niet onbelangrijk, zegt Gimse: \u2018De Vooruitgangspartij was hier al zo lang aan de macht dat je al lang niet meer van een anti-establishmentpartij kon spreken.\u2019<\/p>\n

Ik leg die uitspraak voor aan Frank Aarebrot, professor in de politieke wetenschappen aan de Universiteit van Bergen. Hij is het ermee eens. \u2018De Vooruitgangspartij is een doodnormale partij geworden.\u2019 Aarebrot \u2013 woeste baard, loensende ogen \u2013 nipt van zijn koffie. \u2018Het Noorse systeem werkt, door de toenadering van de afgelopen jaren is de partij ingekapseld. Je kunt jezelf moeilijk nog als de underdog presenteren die het tegen de elite opneemt als je eenmaal de minister van Financi\u00ebn in je rangen hebt.\u2019<\/p>\n

Zwitserland aan Zee<\/h5>\n

Langs de scheepskade blinken luxejachten in de schelle winterzon, goedgeklede mannen en vrouwen flaneren over schoongepoetste pleinen, boven de bergen spant een strakblauw hemel. In de gloriedagen van de Hanzehandel was Bergen een armetierig stadje van uitgebuite vissers. Dankzij de olie en de industrie is het nu een van de rijkste steden ter wereld, een Zwitserland aan zee.<\/p>\n

Als het aan de Arbeiderspartij ligt, is Bergen straks ook een politiek rolmodel, een opstapje. Het linkse blok maakt een serieuze kans bij de landelijke verkiezingen, al spant het erom. Maar wat is het verschil? \u2018Er is vandaag praktisch geen onderscheid meer tussen het beleid van de Arbeiderspartij en dat van de Vooruitgangspartij,\u2019 stelt Aarebrot. \u2018Het enige verschil zit in de retoriek.\u2019<\/p>\n

Wachten op een concurrent<\/h5>\n

Zo heeft de inkapseling een prijskaartje. De toon aan de top mag dan gematigd zijn, in het kielzog van Hagen en Jensen is de hele politiek naar rechts opgeschoven. De Arbeiderspartij kondigde al aan geen van de immigratiemaatregelen terug te draaien, mocht ze de komende verkiezingen winnen. Onlangs waarschuwde een lid van een overheidscommissie dat Noren een etnische minderheid in eigen land dreigen te worden.<\/p>\n

Er is een les in dit alles, zegt Jupsk\u00e5s. \u2018Het negeren en vijandig tegenspreken van het geluid van Hagen en Jensen heeft niet gewerkt. Toen Jens Stoltenberg (de sociaal-democratische oud-premier, RR) naar zijn integratiebeleid werd gevraagd, antwoordde hij: ‘Banen voor iedereen.’ Dat is te simpel; nu dit soort kwesties op de agenda staan, zullen ze er niet zomaar van verdwijnen. En je wint dit soort debatten al helemaal niet door ze als puur morele kwesties voor te stellen. Een discussie over de vraag of we drieduizend of tienduizend vluchtelingen toelaten, kun je niet zomaar als ‘redelijk’\u00a0tegen ‘onredelijk’ afschilderen.\u2019<\/p>\n

Of de strategie van de Vooruitgangspartij toekomstbestendig is, is de vraag. Het rommelt, het ledenbestand kalft af. Zelfs mastodont Hagen roerde zich onlangs. \u2018Waar is de partij die ik heb opgebouwd gebleven? We kunnen zo langzamerhand wel een concurrent gebruiken.\u2019<\/p>\n

Als op afroep diende die concurrent zich aan: de Centrumpartij, een bonte coalitie van boeren en boze burgers. De fractie zit al een eeuw in het parlement, maar is sinds enkele maanden plots op weg naar een sleutelrol bij de nieuwe kabinetsvorming. \u2018Dit is de nieuwe protestpartij aan het worden,\u2019 stelt Aarebrot vast. \u2018Als die populariteit doorzet, mag de Vooruitgangspartij zich zorgen gaan maken.\u2019<\/p>\n

De anti-elite is de nieuwe elite geworden, meent hij. \u2018Hagens project is verzwakt en zal verder verzwakken. Kijk maar naar Oslo, kijk maar naar alle plattelandsgebieden waar de partij tien jaar geleden nog groeide. Die kiezers lopen over.\u2019<\/p>\n

Is de missie uitgespeeld? Niet volgens Ulf Leirstein. \u2018Dat andere partijen over immigratie praten, is alleen aan ons te danken. Wij blijven noodzakelijk.\u2019 De verkiezingen van dit jaar gaan om veiligheid, voorspelt hij, een stokpaardje van zijn partij. En later, als de klus ooit geklaard is? \u2018Dan verhuizen mijn vrouw en ik naar Florida. Onder president Trump, hopelijk.\u2019<\/p>\n

\n

Meer politiek? Neem de nieuwsbrief van Vrij Nederland<\/a>.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De Noorse Vooruitgangspartij (tegen hoge belastingen, tegen immigratie, tegen de elite) strijdt al veertig jaar tegen het establishment. Nu zit de underdog zelf op het pluche. \u2018Als ik \u00e9\u00e9n tip kan geven aan Wilders, dan is het om een organisatie uit te bouwen die niet alleen om \u00e9\u00e9n leider draait.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[6095,5670,6097,3707],"class_list":["post-352567","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","tag-noorwegen","tag-populisme","tag-vooruitgangspartij","tag-wilders"],"acf":[],"author_name":"Rik Rutten","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/352567","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=352567"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/352567\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Rik Rutten","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=352567"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=352567"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}