{"id":348043,"date":"2019-08-04T10:38:31","date_gmt":"2019-08-04T08:38:31","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=348043"},"modified":"2020-01-22T14:03:35","modified_gmt":"2020-01-22T13:03:35","slug":"hanna-bervoets-oeuvre","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/hanna-bervoets-oeuvre\/","title":{"rendered":"Zomergast Hanna Bervoets is de ironie voorbij"},"content":{"rendered":"

Het is ochtend en Hanna Bervoets leest de krant. Dat doet ze vaker, maar ditmaal extra geboeid. Er staat een verhaal in over de Russische bioloog Ilya Ivanovich Ivanov (1870-1930) en de vreemde experimenten die hij beraamde en deels volvoerde. Hij had al via kunstmatige inseminatie hybride dieren als een kruising tussen een zebra en een ezel doen ontstaan en nu, in februari 1926, wilde hij n\u00f3g verder gaan. Hij toog daartoe naar Guinea in West-Afrika, waar hij een aap en een mens wilde kruisen om Darwins theorie dat de mens van de aap afstamde van sluitend bewijs te voorzien. Een dure onderneming, maar het Russische bolsjewiekenbewind steunde deze \u2018Rode Frankenstein\u2019 volop. Financieel, maar ook anders: maar liefst vijf Sovjet-vrouwen boden zich als vrijwilliger aan om het halfaap-halfmens-schepsel te dragen en uiteindelijk te baren.<\/p>\n

Het sensationele experiment mislukte voortijdig: Ivanov raakte als zovele intellectuelen uit Stalins gunst, hij werd verbannen naar Kazachstan en stierf kort daarna. Vergetelheid was zijn deel.<\/p>\n

Een klap in het gezicht van de kerk<\/h5>\n

De krant die Hanna Bervoets (1984) op die ochtend een paar jaar geleden las, gold de dag na verschijnen als oud nieuws. Maar Ivanovs verhaal bleef branden in haar hoofd. Ze vroeg zich af: waarom k\u00f3n dat toen? Nu huiveren we bij de gedachte aan het kruisen van aap en mens, maar toen werd dat experiment toegejuicht \u2013 waarom? En waarom kreeg Ivanov toentertijd zoveel subsidie en waarom horen we nu nooit meer iets over zijn grensverleggende onderzoek? Juist in deze tijd is het tenslotte makkelijker dan ooit om genetisch aan te rommelen, met alle ethische bezwaren van dien. Er zijn allerlei argumenten om dat niet te doen; hoe kon het dat die argumenten in Ivanovs tijd, bijna een eeuw geleden, niet golden?<\/p>\n

\"hanna
De verbeelding neemt het over bij Hanna Bervoets. De feiten geven de fakkel door aan de geestkracht.<\/figcaption><\/figure>\n

Bervoets ging op onderzoek uit, en haar fascinatie werd een onderwerp dat veelomspannend bleek. Er kwamen grote woorden bij, ze leerde hoe de cultuur en politiek in Ivanovs tijd de ethiek bepaalden. Ivanov heeft toen vooral zo zijn gang kunnen gaan omdat er zoveel partijen baat hadden bij zijn experimenten. De athe\u00efstische bolsjewieken hoopten dat zijn verhoopte bewijs voor het gelijk van Darwin een klap in het gezicht van de kerk zou zijn. De gedachte dat je de mens kunstmatig radicaal kon veranderen, was ook koren op hun revolutionaire molen.<\/p>\n

En het kolonialisme, zeker dat van Franse snit, was nauw verweven met een sinds het eind van de negentiende eeuw immens populaire rassenleer: de blanke mens was daarin niet alleen superieur aan zijn soortgenoten met meer pigment, degenen met een donker kleurtje werden zelfs niet langer gezien als volwaardige mensen. Kruis je zo iemand met een aap, dan kruis je eigenlijk een beest met een beest \u2013 die gedachte. Ook de Fransen trokken daarom gretig de portefeuille voor Ivanov, wiens onderzoek de rechtvaardigheid van hun koloniale stelsel zou aantonen.<\/p>\n

Hanna Bervoets vond een proefschrift, gebaseerd op Ivanovs aantekeningen, maar ook dat materiaal beantwoordde al haar vragen niet. Er is een Russische vrouw geweest die het nieuwe wezen zou baren, er was al een woning voor haar. Maar voor het zover was, voor ze ge\u00efnsemineerd kon worden en een kind kon krijgen van de viriele chimpansee Tarzan, greep de geschiedenis in. Ivanov viel uit de gratie. Einde wetenschappelijk onderzoek. Maar niet einde verhaal: de verbeelding nam het over bij Bervoets. De feiten gaven de fakkel door aan de geestkracht.<\/p>\n

Hiv-virus<\/h5>\n

Want waarom zou je je eigenlijk beperken, in eerste instantie tot die vooroorlogse tijd? In Bervoets\u2019 verbeelding diende zich een wetenschapster aan die ten tijde van de aids-epidemie in 1994 in de Verenigde Staten een vergelijkbaar, even onethisch onderzoek doet als Ivanov, hoewel met een humaner doel: ze wil die nieuwe pest uitroeien.<\/p>\n

Bervoets verknoopt die twee onderzoeken met elkaar: volgens de wetenschapster is het hiv-virus ooit van aap naar mens gegaan door Ivanovs toedoen. Door die twee tijden waarin min of meer hetzelfde sinistere onderzoek verricht werd te spiegelen, sluist Bervoets een zeker ongemak haar verhaal in. Ongemak als krachtvoer voor de lezer, die daar het zijne over moet gaan denken.<\/p>\n

\n

Naar een roman van Bervoets kun je uitzien: waarmee verrast ze nu weer?<\/p>\n<\/blockquote>\n

Hanna Bervoets kon dat verhaal natuurlijk niet in onze tijd laten spelen, want nu zou je je toevlucht niet langer nemen tot kunstmatige inseminatie om aap en mens te kruisen, maar \u2013 nog eenvoudiger \u2013 tot celdeling. Bovendien laat ze haar homoseksuele verteller Felix vanuit het heden, twintig jaar later, terugkijken op de jaren negentig in Amerika, toen hij tijdens zijn studie journalistiek en culturele studies de virologe leerde kennen.<\/p>\n

Dat brengt spelenderwijs het idee dat zoiets als \u2018identiteit\u2019 veranderlijk is het verhaal in. Helemaal in Bervoets\u2019 postmodernige straatje, waarin een norm niet is meer dan een \u2018constructie\u2019. Waarin normen veranderen als de omstandigheden veranderen. Hoe er toen en nu tegen Ivanovs strevingen werd aangekeken, toont dat al.<\/p>\n

Tot zover zijn dat stappen binnen haar denkproces. Irrationeel klontert daar nog het een en ander bij aan. Die wetenschapster Helena Frank is een echte mad scientist,<\/span> en dan ben je op het terrein van de popcultuur, dus verbaast het niet dat ze een naam krijgt die aan Frankenstein doet denken en dat er ook naar de strip Batman<\/span> wordt geknipoogd. En voor die Amerikaanse episode geldt dat Bervoets er zelf in zo\u2019n academische omgeving heeft verbleven; haar eigen ervaringen wandelen zo het verhaal binnen. De roman neemt kortom vorm aan.<\/p>\n

Verliefdheid als ziekte<\/h5>\n

Wanneer is er sprake van de geboorte van een nieuwe roman, zoals Ivanov, die begin 2016 zou verschijnen en waarvoor ze op 12 januari 2017 de BNG Bank Literatuurprijs kreeg? Bij de incubatie, mulischesk gezegd. En dat was bij Bervoets het moment dat ze die krant las, vertelde ze mij tijdens een openbaar interview. Vanaf dat moment bleef ze malen over die wonderlijke historie, ging ze vragen stellen, antwoorden bedenken, kwam ze tot een constructie waardoor Ivanovs verzonken onderzoek doorwerkt in \u00f3nze tijd.<\/p>\n

Hetzelfde proc\u00e9d\u00e9 als bij haar vorige roman Efter<\/span>: Bervoets kwam op het idee van Efter<\/span> om verliefdheid als ziekte te benaderen doordat ze grasduinde in de nieuwe editie van<\/em> Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders<\/span>. Deze DSM-5 is het wereldwijd gebruikte handboek waarin alle geestesziekten staan. Gaat dat niet vaker zo bij schrijvers met ambitie, hoor ik mezelf tegenwerpen. Je leest wat en bedenkt iets origineels. Ja, maar Bervoets behoort tot een bijzondere soort daarin: ze is een denkende<\/span> schrijver. Binnen haar generatie heb je er daar weinig van.<\/p>\n

Bij een denkende schrijver als Hanna Bervoets behoeft het geen verbazing te wekken dat ze haar schrijverschap ontwerpt. Ze is een populaire lifestyle-columniste, maar reikt in haar fictie gelukkig hoger dan waar het in dat gemakkelijke feelgoodgenre om draait. Haar jongste drie romans kun je zien als niet minder dan een toetsing van sociale en\/of wetenschappelijke experimenten. In de apocalyptische roman Alles wat er was<\/span> (2013) gaat het om een groep mensen die in een schoolgebouw vastzit met een slinkende voedselvoorraad. Buiten gaat de wereld ten onder. In de dystopische toekomstroman Efter<\/span> (2014) geldt verliefdheid als een ziekte, waar een groep jongeren tegen behandeld moet worden. In Ivanov<\/span> staat een (vroeg- en laat twintigste-eeuws) onderzoek centraal waarbij de mens met een chimpansee gekruist wordt.<\/p>\n

\"\"
Het idee dat zoiets als ‘identiteit’ veranderlijk is, past helemaal in Bervoets’ postmodernige straatje.<\/figcaption><\/figure>\n
Bloedhoestende minnaar<\/h5>\n

Zoveel is duidelijk: Bervoets weigert zich in haar eigengereide romanoeuvre te laten begrenzen. Ze neemt zichzelf roman na roman opnieuw de maat, from scratch<\/span>. Niet vanuit een programma, maar doordat haar hoofd weer een onderwerp dicteert. Ze houdt nauw voeling met onze tijd, schrijft met evenveel gemak over een beklemmende dystopische wereld als over modernige relaties, die fastfood vormen voor haar cross-over lezers.<\/p>\n

Het voordeel van die open sluizen is wel weer dat er uit dat associ\u00ebrende schrijvershoofd geregeld rake zinnen opborrelen.<\/p><\/blockquote>\n

Haar boeken zijn v\u00f3l, waarmee ik bedoel dat er veel in omgaat, dat ze vermoedelijk afkomstig zijn uit een stuiterend hoofd, zodanig door zintuigelijke indrukken en over elkaar heen buitelende gedachten bestormd dat niet alle opgeworpen of aangeboorde denkbeelden evenveel reli\u00ebf krijgen. De ene keer pakt het wat mij betreft te wezenloos uit (Alles wat er was<\/span>), de andere keer intrigerend (Efter<\/span> en Ivanov<\/span>). Bervoets lijkt mij iemand die geneigd is haar associatieve invallen te honoreren. Natuurlijk is het als metaknipoogje buiten de kaften van Ivanov<\/span> geinig als een Amerikaanse faculteitsmanager lijkt op de betreurde Nederlandse schrijfster Meijsing. Maar m\u00f3\u00e9t het? Waarom niet, kun je zeggen en dat is zo langzamerhand een conditio sine qua non als het om Bervoets lezen gaat. Dus ja, best, het personage Helena oogt als \u2018Popeyes Olijfje\u2019. Allemaal popcultuur, meneer.<\/p>\n

Het voordeel van die open sluizen is wel weer dat er uit dat associ\u00ebrende schrijvershoofd geregeld rake zinnen opborrelen. Zoals deze, met dat indringende beeld van wat aids kan aanrichten: \u2018Jongens en meisjes hieven synchroon hun hoofd en keken me aan, meelevend, nee, medelijdend, alsof ik voor ze op de grond zat, mijn ogen ten hemel geslagen: een bloedhoestende minnaar in mijn armen.\u2019<\/p>\n

Oefening in evenwichtskunst<\/h5>\n

Er zit kortom een zekere grilligheid in Bervoets\u2019 vertelstem, die weet te verrassen maar die ook blijk geeft van gebrek aan consistentie. Bervoets lezen is daardoor een oefening in evenwichtskunst. Niet door halsbrekende capriolen die ze voor het geestesoog van de lezer volvoert, maar doordat je bij bepaalde zinnen, sc\u00e8nes, passages opveert, verscherpt leest, om kort daarna weer pagina\u2019s lang letters maar geen sensatie toegediend te krijgen. Dat heeft vanzelf ook te maken met haar schrijfstijl. Bervoets ontstijgt in zoverre niet aan het gros van haar schrijvende generatiegenoten doordat ze een voorkeur toont voor de korte zin die het hoogstens met een bijvoeglijke bijzin mag stellen.<\/p>\n

Af en toe rollen er fraaie zinnen uit haar koker, dus het talent sluimert. Maar ze zou het meer tot wasdom moeten laten komen.<\/p><\/blockquote>\n

In Alles wat er was<\/span> lezen we bijvoorbeeld: \u2018De benen zijn nu op, maar we hebben de romp en de armen en het hoofd nog. We hebben er natte theedoeken overheen gelegd. Bij nachtvorst blijven de maden weg.\u2019 Dat is beslist effectief geschreven, maar mooi? Mooi schrijven is reli\u00ebfrijk schrijven, zinnen die roesmatig zijn, die je in een vervoerende trance leest \u2013 en daarvoor tekent Bervoets zelden. Dat is geen kwestie van smaak, dus iets waarvoor ze kiest, maar van stilistische armoede, lijkt mij. Af en toe rollen er fraaie zinnen uit haar koker, dus het talent sluimert. Maar ze zou het meer tot wasdom moeten laten komen.<\/p>\n

Begenadigde normmorrelaar<\/h5>\n

En toch, ondanks mijn bezwaren, buiten kijf is dat Alles wat er was<\/span>, Efter<\/span> en Ivanov<\/span> bijzondere, onalledaagse, ambitieuze romans zijn. En vooral: dat het spannend is om te ervaren waarmee Bervoets nu weer weet te verrassen. Anders gezegd: naar een roman van Bervoets kun je uitzien. Dat is \u00e9\u00e9n stap verwijderd van dat wat de zeldzame groten teweegbrengen bij hun lezers: het verzenuwde schokbesef waar hun nieuwe boek toch in hemelsnaam blijft\u2026<\/p>\n

Dan spreek ik wel over de gerijpte Bervoets, die van haar laatste drie romans, niet die van haar tweede roman Lieve C<\/span>\u00e9<\/em>line<\/span> (2011). De laagbegaafde Brooke met haar passie voor zangeres C\u00e9line Dion is nog zo\u2019n niet-reflexief personage, over wier hoofd ze schrijft. Dat stadium is ze voorbij, zoals ze naar eigen zeggen ook de ironie voorbij is. Dat is een schrijversuitspraak die mij altijd ten hoogste verbaast; waarom zou je vrijwillig afstand doen van de literaire techniek die nu juist afstand en dus lucht schept?<\/p>\n

Het antwoord laat de begenadigde normmorrelaar Hanna Bervoets wijselijk aan de lezer.<\/p><\/blockquote>\n

Maar Bervoets heeft daar een bedoeling mee. Ze wil juist dichterbij komen. In Ivanov<\/span> communiceert Felix met zijn jongere ik; zo bezien is dit een coming-of-age-verhaal, dat een pleidooi behelst voor empathie: \u2018Ouder worden is transformeren, en dan heb ik het niet over veranderen, nee, ik bedoel iemand \u00e1nders worden: niet per se iemand met meer kennis, eerder in iemand met \u00e1ndere kennis, andere karaktertrekken \u2013 een groter empathisch vermogen misschien.\u2019<\/p>\n

Uiterst sympathieke woorden, maar de empathie in Ivanov<\/span> die zich n\u00ed\u00e9t laat uitwissen, is die met Helena Frank, op de keper beschouwd een afgrondelijk monster, geoordeeld naar haar inhumane onderzoek. Tegelijk brengt Ivanov<\/span> voelbaar in herinnering \u2013 dat is het verontrustende \u2013 hoe aids destijds dood en verderf zaaide. Heiligt het doel de middelen? Hoeveel levens mag het redden van levens kosten? Dat zijn overwegingen die niet aan Helena Frank besteed lijken. Van buitenaf beschouwd mag ze een monster zijn, door haar nietsontziende missie waarbij ze over lijken gaat. Maar is het niet zo dat je alleen met iemand met een duistere kant zo\u2019n oorlog tegen het Kwaad kunt winnen? D\u00e1t antwoord laat de begenadigde normmorrelaar Hanna Bervoets wijselijk aan de lezer.<\/p>\n

\n

Fotografie: Alek
\nAssistent fotografie: Alex Kat
\nStyling: Lidewij Merckx@House of Orange
\nHaar en make:up: Charlotte Niketic@House of Orange
\nMet dank aan: Claes Iversen, Won Hundred en Avelon<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hanna Bervoets weigert zich te laten begrenzen: bij elke roman neemt ze zichzelf opnieuw de maat. Steeds meer toont ze zich ook een denkende schrijver. Niet voor niets kreeg ze op 12 januari de BNG Bank Literatuurprijs voor \u2018Ivanov\u2019.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[5226,5222,3695,3744,5224],"class_list":["post-348043","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","tag-hanna-bervoets","tag-januari-2017","tag-jeroen-vullings","tag-literatuur","tag-maandblad","dossier-cultuur"],"acf":[],"author_name":"Jeroen Vullings","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/348043","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=348043"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/348043\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jeroen Vullings","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=348043"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=348043"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}