{"id":346396,"date":"2016-12-15T08:30:22","date_gmt":"2016-12-15T07:30:22","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=346396"},"modified":"2016-12-15T11:57:10","modified_gmt":"2016-12-15T10:57:10","slug":"joost-zwagerman-het-verlangen-om-er-niet-te-zijn","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/joost-zwagerman-het-verlangen-om-er-niet-te-zijn\/","title":{"rendered":"Het verlangen om er niet te zijn. Voorpublicatie over Joost Zwagerman"},"content":{"rendered":"
\n

Wat bewoog Joost Zwagerman? Jeroen Brouwer voegt een nieuw hoofdstuk toe aan zijn standaardwerk over Nederlandse en Vlaamse schrijvers die zich van het leven hebben beroofd. Dit is de voorpublicatie.<\/p>\n<\/div>\n

In januari verschijnt bij uitgeverij Atlas\/Contact een ingrijpend herziene en geactualiseerde editie van Jeroen Brouwers\u2019 standaardwerk De laatste deur\u00a0<\/span>uit 1983, over zelfmoord in de Nederlandstalige literatuur (1400 p., <\/span>\u20ac 65,-). <\/span>Het boek bevat essays over leven en werk van Nederlandse en Vlaamse schrijvers en dichters tussen de zeventiende eeuw en nu die hun leven door eigen toedoen hebben be\u00ebindigd, onder wie Fran\u00e7ois Haverschmidt, Menno ter Braak, Jan Arends en Jotie T\u2019Hooft. In deze nieuwe editie ook essays over Adriaan Venema, Nanne Tepper, Anil Ramdas, Wim Brands en Joost Zwagerman. Van het essay over laatstgenoemde is dit een voorpublicatie.\u00a0Aan de herziene uitgave van De laatste deur\u00a0<\/span>is een afzonderlijk supplement toegevoegd met andere, eveneens geactualiseerde publicaties van Brouwers over zelfmoord: De zwarte zon<\/em>, De versierde dood<\/em>\u00a0en enige verspreide opstellen.<\/p>\n

I<\/h4>\n

Zijn leven verliep bepaald niet in het gebied van de stilte, al verlangde hij er tegen het einde ervan meer en meer naar om daarin te verdwijnen.<\/p>\n

\u2018Het verlangen om er niet te zijn\u2019 is een zinsnede uit mijn roman Het verzonkene<\/span> (1979), die als titel terechtkwam op een bundel opstellen (1981) over het oeuvre van Willem Brakman en sedertdien gevleugeld is gebleven. In zijn essayboek De stilte van het licht<\/span> (2015) zette Joost Zwagerman haar boven een beschouwing over \u2018verdwijning in Nederlandse romans\u2019. Daarin bracht hij onder meer enige romans van mij te pas, maar niet die waaraan de titel van zijn betoog is ontleend, wat ik jammer vind. Veel van mijn oeuvre staat in het teken van verdwijning en het verlangen ernaar, als terugkerend thema nadrukkelijk aanwezig in Het verzonkene<\/span>, om van De laatste deur<\/span> nog niet te spreken.<\/p>\n

Laatstgenoemd boek, waar meerdere keren naar wordt verwezen in Zwagermans werk, kwam uitgebreid ter sprake toen hij mij kwam interviewen voor een eigen boek dat hij voorbereidde terwijl hij, naar later bleek, al met zijn eigen verdwijning in de stilte bezig was. Het moest gaan over het verdriet, de woede en andere emoties der nabestaanden van iemand die was overgegaan tot zelfmoord. Wat een onzalig onderwerp. Hij had het over \u2018mede-slachtoffers\u2019 van zelfmoordenaars, in mijn geval het meisje aan wie De laatste deur <\/span>is opgedragen en de schrijvers-vrienden-zelfmoordenaars die in mijn leven zijn geweest en in De laatste deur <\/span>worden geportretteerd.<\/p>\n

Ik zei hem dat ik mezelf geen mede-slachtoffer voel en dat ook niet ben. Mijn ontzetting bij de zelfmoord van een dierbare geldt niet mijzelf, maar de zelfmoordenaar: mijn emotie bestaat uit deernis, tegelijkertijd laat ik waar mogelijk alle begrip voor zijn daad tot me toe en heb ik er geen oordeel over. Het was zijn leven en als zodanig zijn priv\u00e9bezit, waarover hij, net als iedereen, het recht heeft zelfstandig te beschikken. Het \u2018slachtoffer\u2019, als je hem zo wil noemen, is de zelfmoordenaar, niet ik, niet jij, die er niet bij betrokken was. Het wijst op arrogantie te oordelen, zeker in negatieve zin, over zijn besluit en in plaats van te spreken over \u2018mede-slachtofferschap\u2019 is een woord als zelfcompassie geschikter: de achterblijver verzinkt in eigen verdriet en gemoedsverwarringen en waant zich \u2018mede-slachtoffer\u2019 bij het idee dat hij bij zelfmoord, anders dan bij een gewoon sterfgeval, medeverantwoordelijk zou zijn en dat de zelfmoordenaar hem belast met schuldgevoelens die hij niet hoeft te hebben en met vragen die nu eenmaal onbeantwoordbaar zijn. De zelfmoordenaar, zei ik Joost, moet aan oneindig meer gemoedskwellingen onderhevig zijn geweest dan enige nabestaande.
\nMaar zijn boek zou daar nu juist over g\u00e1\u00e1n, antwoordde hij: over hoe de achterblijver omgaat met de zelfmoord van een gezins- of familielid, of van een beminde of bewonderde naaste. Wat de achterblijver bij dergelijke zelfmoord aan moet met het imbroglio van gedachten en emoties, onder meer de gedachte dat hij door de zelfmoordenaar in de steek is gelaten, alsof diens nabije omgeving hem totaal onverschillig was geworden.<\/p>\n

Niet \u2018alsof\u2019, zei ik, maar \u2018omdat\u2019. De zelfmoordenaar denkt uitsluitend aan zijn einde en maakt rigoureus tabula rasa met alles wat hem daarvan afhoudt. Hij wil niet meer leven en kapt alle kabels door die hem nog aan zijn leven binden. Van vrouw, eventuele buitenvrouw, kinderen, vrienden heeft hij zich onthecht met het enige en laatste dat hij nog van plan is en ten uitvoer brengt.<\/p>\n

Dus laat hij onverschillig maar alles en iedereen in de steek, concludeerde Joost verontwaardigd.<\/p>\n

Doet niet iedereen dat die sterft? Dit sprak ik niet uit. Onverschilligheid is inherent aan dood. Dit hield ik ook maar voor me. Het is zijdelings te vergelijken, zei ik, met een man of vrouw die vaste relatie, huwelijk, kinderen, huishouden in de steek laat met maar \u00e9\u00e9n gedachte: hij\/zij wil om welke reden dan ook van alles \u00e1f, r\u00fccksichtslos en wel onmiddellijk.<\/p>\n

Zwaag kwam te spreken over zijn vader. Die had enige jaren tevoren, in 1998, een zelfmoordpoging gedaan door slaapmiddelen te nemen en die weg te spoelen met bleekwater. Nu was het 2004, Joost zat er nog steeds over in, de gebeurtenis had een barst in zijn bestaan geslagen. Op het nippertje weerhouden en op de intensive care weer bij kennis gebracht, was het eerste wat zijn vader had gezegd: dit was niet de bedoeling. Joost dacht dat de man van toen tegen de zeventig zijn zelfmoordonderneming betreurde, maar pa had het integendeel over het feit dat hij nog steeds in leven was, d\u00e1t was niet de bedoeling.<\/p>\n

Wat was zijn motief?<\/p>\n

Zijn vader had geen brief met uitleg of verklaring achtergelaten, dus we zouden het nooit hebben geweten, zei Joost, maar ook zonder brief waren er motivaties te over die hij niemand hoefde uit te leggen. Hij was zijn baan in het onderwijs kwijtgeraakt en was afgedankt in de vut. Het huwelijk van Joosts ouders liep na zowat veertig jaar op de klippen. Zijn vader verhuisde naar iets oncomfortabels waar van alles moest worden vertimmerd en versleuteld waar hij zelf niet toe in staat was en de middelen niet voor had. Zijn leven was failliet, hij kwam het niet te boven en raakte stuurloos zonder zijn kompas van zekerheden. Zijn moeder, die toevallig langskwam, vond hem en zo werd hij van de afgrond weggetrokken, wat niet de bedoeling was. Een opgewekte, levensgretige, enthousiaste man, net als ik, zo besloot Zwaag het relaas over Zwaag senior.<\/p>\n

Net als ik. Ik hoor het hem nog monter zeggen.<\/p>\n

Wat zijn de voortekenen, die altijd pas achteraf kunnen worden geduid?
\nEr bleven in het hoofd van Joost twee dingen knarsen. Dat \u2018mede-slachtofferschap\u2019, dat hoofdzakelijk bestond uit zijn verontwaardiging over het feit dat zijn vader hem ten slotte te onbelangrijk had gevonden om nog rekening mee te houden. En de opeens in hem opgestane angst dat zelfmoord genetisch bepaald en overdraagbaar zou zijn, zodat de mogelijkheid zou bestaan dat hij er ook door was aangeraakt, en zijn kinderen en kleinkinderen.<\/p>\n

Dit laatste dacht ik te kunnen relativeren. Zelfmoord als genetische component is even zeldzaam als bijvoorbeeld een of ander kunstzinnig talent dat van generatie op generatie wordt doorgegeven, al komt het voor. In bepaalde familiegeslachten rijgt zelfmoord zich aan zelfmoord zoals in andere generaties een artistieke vaardigheid. Het geslacht Mann kan hier in dubbele zin tot voorbeeld dienen: de Nobelprijslaureaat Thomas Mann had zonen die zowel schreven als door zelfmoord het leven lieten. Er waren ook ooms en tantes Mann die hetzelfde einde verkozen. Hijzelf had bij tijden de neiging tot zelfmoord, maar bleef overeind tot de dood vanzelf kwam. Drie broers van de filosoof Ludwig Wittgenstein begingen zelfmoord, voor zichzelf heeft hij er soms aan gedacht. Ettelijke familieleden van de in Auschwitz vermoorde schilderes Charlotte Salomon, onder wie haar moeder, besloten tot zelfmoord. Wie het bewezen acht dat dat andere Holocaustslachtoffer, Primo Levi, door zelfmoord is gestorven, kan wijzen op diens grootvader Michele Levi, die zich in 1888 van twee hoog uit het venster van zijn woning in Turijn naar beneden had geworpen. In de familie Hemingway ging zelfmoord vier generaties over van vader op kinderen. En David Vann zei in een interview dat in zijn familie vijf zelfmoordenaars waren, een van hen was zijn vader. Waar tegenover staat dat Johann Sebastian Bach aan het hoofd stond van een geslacht van tal van componisten die zijn naam droegen, wat als verschijnsel even uitzonderlijk is als een geslacht van zelfmoordenaars.<\/p>\n

Zelfmoord als zodanig is al een uitzondering, al zijn er duizenden uitzonderingen. Zelfmoord in genetische context is nog vele malen uitzonderlijker, zo uitzonderlijk dat ik Joost er gemakkelijk een lijstje van kon geven, waarop hij alleen de Hemingways kende, even alleruitzonderlijkst als blikseminslagen in je achtertuin. En, zei ik Joost, je vader h\u00e9\u00e9ft ten slotte toch geen zelfmoord begaan. Hij heeft na zijn ziekenhuisopname toch niet opnieuw tot zelfmoord besloten, ervoor zorgend dat het niet weer zou mislukken of worden verhinderd? Waar maak je je zorgen over?<\/p>\n

Wat zijn de tekens, de voortekens, de vooruitwijzingen, de signalen?
\nIk wist niet dat hij toen al psychiaters bezocht, deze onheilbezweerders, deze onheilbevestigers, deze kletsmeiers.<\/p>\n

II<\/h4>\n

Ik had toen Zwagermans essaybundel Het vijfde seizoen<\/span> (2003) al gelezen, die hij mij had gestuurd, zoals hij mij in trouwe \u2018vriend- en verwantschap\u2019 (zijn woorden in handschrift op de titelpagina) altijd zijn nieuwe publicaties per post cadeau deed. Op een afzonderlijk ingeplakt papiertje op dezelfde pagina maakte hij me speciaal attent op een van de essays, \u2018in de hoop\u2019, zo schreef hij, \u2018dat je vindt dat ik op een waardige en overtuigende manier met je in discussie ga.\u2019<\/p>\n

Hij bedoelde de verhandeling \u2018Save us from shotguns & fathers\u2019 suicides\u2019, ondergetiteld: \u2018Du Perron, Berryman, Hemingway en de erfelijke belasting\u2019. Zwagerman schrijft daarin: \u2018Van oudsher wordt in de wetenschap een verband gelegd tussen zelfmoord en een bepaalde mate van genetische predispositie\u2019. Daar zette ik een streepje in de marge bij: een bepaalde mate, hoe groot en bepaald is die mate? Hij noemt, achtereenvolgens uit 1840, 1906 en 1999, drie namen van een \u2018Britse arts\u2019, een \u2018onderzoeker uit de VS\u2019 en van Kay Redfield Jamison, van wie hij ook een boektitel verstrekt, de enige in zijn betoog, die allen hebben gewezen op genetische invloed op zelfmoord.<\/p>\n

De \u2018onderzoeker\u2019 uit 1906 (Charles Pilgrim heette hij) pleitte, zegt Zwagerman, zelfs voor een wettelijk verbod op een huwelijk van iemand die door zelfmoord erfelijk is belast. Kruisje in de marge: hoe zou die erfelijke belasting bij bruid of bruidegom worden vastgesteld? Van Jamison, een Amerikaanse vrouwelijke psychiater, naar ik uit andere bron te weten kwam, citeert Zwagerman de bewering dat ook adoptiekinderen door zelfmoord en\/of su\u00efcidaal gedrag in familieverband worden ge\u00efnfecteerd. Volgens dezelfde Jamison: of de zelfmoord nu \u2018geslaagd\u2019 is of niet, de verwanten voelen zich er niet minder erfelijk door belast.<\/p>\n

In het betoog van Zwagerman is hier de uitspraak van E. du Perron aan voorafgegaan (De laatste deur<\/span>, blz. 276) dat hij \u2018erfelijk belast\u2019 kon zijn door de zelfmoord van zijn vader. De titel van Zwagermans essay is een citaat uit de gedichtencyclus The Dream Songs<\/span> van John Berryman. De vader van deze Amerikaanse dichter schoot zichzelf dood, zoals ook de vader van Du Perron had gedaan. Niet als Du Perron, volgde wel John Berryman zijn vader na door tot zelfmoord te besluiten. Zwagerman: \u2018Hij liet vier kinderen uit drie huwelijken achter, zijn jongste dochter was een paar maanden oud.\u2019 Kronkellijntje in de marge: wat suggereert deze toevoeging?<\/p>\n

Hierop volgt een gedetailleerde beschrijving van zelfmoorden in de familie Hemingway, Ernest Hemingway als \u2018de centrale figuur in de stamboom\u2019. Ernest schoot uit \u2018zijn lievelingsgeweer\u2019 een kogel door zijn hoofd, zoals zijn vader Clarence Hemingway had gedaan met een Smith&Wesson-revolver. Broer Leicester Hemingway, schrijver van My Brother, Ernest Hemingway<\/span>, deed als his brother en beging zelfmoord. Zus Ursula Hemingway idem. Ernests jongste zoon, Gregory, hetzelfde, na zijn autobiografie te hebben geschreven: Papa. A Personal Memoir<\/span>. Gregory stierf in een vrouwengevangenis, want was na geslachtsverandering verder door het leven gegaan als Gloria Hemingway: hij\/zij was dus Papa\u2019s zoon en dochter tegelijk. De ingreep vond geruime tijd na Papa\u2019s laatste geweerschot plaats, zodat hij, zelf het prototype van ruige mannelijkheid, het niet heeft geweten. Zwagerman zou aan de stamboom van de noodlotsfamilie nog een loot hebben kunnen toevoegen die door zelfmoord is gestorven: Margaux Hemingway, fotomodel en actrice in een paar films. Zij was een dochter van John Hemingway, de oudste broer van Ernest.<\/p>\n

Blikseminslagen in de achtertuin.<\/p>\n

Waar gaat het nu eigenlijk om in dit shotgun-essay, waarin Joost Zwagerman \u2018waardig\u2019 en naar hij hoopte \u2018overtuigend\u2019 met mij \u2018in discussie\u2019 gaat? Hij ontleent veel citaten aan De laatste deur<\/span>, onder meer die van Nietzsche en Maarten \u2019t Hart over de gedachte aan zelfmoord als troostmiddel om gesterkt in leven te blijven. Zwagerman: \u2018Wie heeft er nooit eens zijn ennui mee gesust?\u2019 Daarop is zijn commentaar: \u2018Voor wie zich erfelijk belast weet is die geruststellende gedachte (\u2026) omgeslagen in een blijvende en nauwelijks weg te relativeren vrees.\u2019 Hij citeert mijn uitspraak vervat in de eerste regels van De laatste deur<\/span>: \u2018Mijn toon is die van solidariteit\u2019, waar ik het op me neem de geschiedenissen van schrijvers-zelfmoordenaars te schrijven, welke vakgenoten ik begrijp zoals Du Perron zijn<\/span> begrip voor \u2018die idioten\u2019 beschreef. Uit het hoofdstuk \u2018Oordeel liever niet\u2019 haalt Zwagerman de twee aldaar onder elkaar geplaatste slotzinnen aan: \u2018Wie zou willen oordelen? Oordeel liever niet\u2026\u2019 Waarna hij besluit het op zijn beurt op zich te nemen een \u2018exemplarische schaduwgeschiedenis\u2019 te releveren: \u2018die van de gestempelden, de erfelijk belasten.\u2019 Dat is de hoogst uitzonderlijke geschiedenis van het geslacht Hemingway. Daarin deze zin: \u2018Zijn we soms verplicht verantwoording af te leggen aan ons nageslacht over het moment en de manier waarop we willen sterven?\u2019 Zwagerman besluit zijn essay als volgt: \u2018Jeroen Brouwers was in De laatste deur <\/span>van mening dat zelfmoordenaars gevrijwaard moesten blijven van morele oordelen. Ik stel voor om diezelfde vrijwaring te claimen voor degenen die zich geconfronteerd weten met de vermaledijde erfelijke belasting.\u2019 En na een witregel de twee hierboven gegeven zinnen onder elkaar.<\/p>\n

That\u2019s all<\/em>.<\/p>\n

Natuurlijk Joost, zei ik, het mensdom zou zich moeten voegen naar jouw claim, maar jij stelt het voor alsof iedereen met een zelfmoord in de directe omgeving een \u2018gestempelde\u2019 zou zijn, gebukt onder erfelijke belasting.<\/p>\n

Hij kwam erop terug in een brief: of ik misschien \u2018onaangenaam getroffen\u2019 was door zijn essay over \u2018erfelijke belasting\u2019? (Welnee.) Hij schreef me: \u2018(\u2026) nu mijn leven is verlopen zoals het is verlopen en drie mensen in mijn directe omgeving su\u00efcidaal bleken te zijn, sta ik voorgoed \u201canders\u201d tegenover het fenomeen zelfmoord als jij. Ik meen, zoals ik in het stuk schrijf, dat de betrokkenheid bij het zelfmoord-vraagstuk definitief anders wordt indien niet enkel dierbaren maar juist familieleden<\/span> te kennen geven dood te willen en ook handelen naar die wens. (\u2026) Ik kan er niet anders over schrijven dan ik doe.\u2019 (Drie <\/span>familieleden en niet alleen zijn vader? In diezelfde brief nam hij mij daarover in vertrouwen, dat ik niet wil schenden.) Hij schreef verder: \u2018Ik hoop gemeend en intens dat ons verschil in zienswijze op \u00e9\u00e9n enkel punt niet betekent dat onze literaire-solidariteit-op-afstand nu schade heeft opgelopen. Literaire geestverwanten mogen op punten met elkaar van inzicht verschillen, vind ik, zonder dat die verwantschap er door erodeert.\u2019 (Welja, beste Joost, dat vind ik ook, schreef ik hem terug.)<\/p>\n

III<\/h4>\n

Het boek dat hij er in 2004 over wilde schrijven, verscheen een jaar later (\u2018voor Jeroen. In dank\u2019) Het is naar de volumemaatstaven van Zwagerman een bescheiden werkje. Titel: Door eigen hand<\/span>. Het bevat interviews met vijf Nederlandse schrijvers (m\/v). Allen geschokt en verdrietig door de zelfmoord van een gezinslid of dierbare. Sommigen hebben erover geschreven. Maar \u2018of het in de familie zit\u2019, blijft bij alle ondervraagden onbeantwoord en geen van hen leeft met de aandrang tot navolging.<\/p>\n

In het boekje zijn stukken overgenomen uit Het vijfde seizoen<\/span>: behalve het shotgunreferaat het polemische protest tegen het boek van Karin Spaink De dood in doordrukstrip<\/span> (2001), waarin zij bepleit dat voor iedere volwassene een zelfmoordpil in de apotheek te koop is zonder recept van een arts of psychiater. De derde reprise is \u2018Het zwarte vaandel in mijn schedel\u2019, zijnde een \u2018gesprek met Andrew Solomon\u2019. Deze Amerikaan is de schrijver van, behalve nog meer, het boek The Noonday Demon. An Atlas of Depression<\/span>. Wat maakt mensen depressief? Solomon: \u2018Depressie is de zwakke plek in de liefde\u2019, al zijn er \u2018honderden andere antwoorden\u2019 mogelijk. \u2018Dit bijvoorbeeld: depressie is het gevolg van een verandering in de functie van neurotransmitters en synapsen; door hypometabolisme in de frontale cortex; door een gewijzigde melatonineproductie. Of dit: depressie is \u201cde verschrikkelijkste tirannie\/het zwarte vaandel op mijn schedel, afgekneld\u201d. Charles Baudelaire schreef het.\u2019 Is Solomon, zoals Karin Spaink, v\u00f3\u00f3r de vrije beschikbaarstelling van een zelfmoordmiddel voor terminaal psychisch zieke depressieven? Antwoord: \u2018In de VS bestaan die pillen al, in de vorm van guns<\/span>. (\u2026) Ik ben tegen vrije verkoop van vuurwapens in de VS, en het zou wel erg inconsequent zijn als ik dan v\u00f3\u00f3r de vrije verkoop van zelfmoordpillen zou zijn. Zo\u2019n verkoop maakt het de impulsieve zelfmoordenaar wel heel gemakkelijk. Zelfmoord moet moeilijk blijven. En degenen die volhardend zijn in hun doodswens, zullen heus hun eigen weg wel vinden. Die hebben geen zelfmoordrecept of een dodelijke injectie van een meevoelende arts nodig. Los van de mogelijkheid tot euthanasie voor terminaal zieken moeten dokters helen, niet doden.\u2019<\/p>\n

Ik had tijdens ons gesprek moeten begrijpen dat Joost met zijn onderwerp zelfmoord en alles daaraan annex het eigenlijk in de eerste plaats over zichzelf wilde hebben en dat zijn opgewektheid en handenwrijvende vitaliteit weermiddelen waren tegen gebergten van vragen, kwesties, angsten in zijn eigen hersens.<\/p>\n

Het woord \u2018euthanasie\u2019 viel, waardoor we, na de zelfmoordpoging van zijn vader te hebben becommentarieerd, over Rogi Wieg kwamen te praten, in de polemiek tegen Karin Spaink door Joost aangeduid als \u2018een van mijn beste vrienden\u2019. Of ik Rogi Wieg kende?<\/p>\n

\"\"
Tot enige uren voor de zelfmoord van Rogi Wieg bleef Zwagerman bellen, sms\u2019en en aan de deur komen. Alsof hij Wieg smeekte: \u2018Laat me niet alleen achter, beteken ik dan niets voor je?\u2019 Illustratie: Erik Kriek.<\/figcaption><\/figure>\n

Met de chronisch depressieve Wieg, die ik wel eens had ontmoet, voerde ik een kleine briefwisseling, opeens door hem begonnen en even opeens zijnerzijds ook weer afgebroken. In Wiegs bundel De kam<\/span> (2007), die hij mij met een van zijn schilderwerken stuurde, staat zelfs een aan mij opgedragen gedicht, \u2018Hierover bestaat zekerheid\u2019, met door hemzelf onderstreepte regels en toegevoegde commentaren, zoals: \u2018Was het maar zo dat de kans op \u201cziekte\u201d bijna 0 is en de kunst ons beschermt.\u2019
\nIn dezelfde bundel een vers \u2018Voor Joost Zwagerman\u2019. Het heet \u2018Am Ende\u2019 en gaat over bewondering.<\/p>\n

Een woord van
\nniets, dat weinig zegt, maar wel
\neen essentie. \u2018Bewondering\u2019 is mijn
\ngrootste woord voor een kunstenaar.<\/p>\n

Het vers eindigt met deze regels:<\/p>\n

Je bent nu veertig, maar hoe oud
\nIs je werk, of beter: zal het zijn, am Ende<\/span>,
\nhoewel er geen einde is, slechts de benadering
\nin al haar eenvoud, die zich uitstrekt
\nvan de eerste letter van dit vers tot
\naan de allerlaatste.<\/p>\n

Tussen Zwagerman en Wieg bestond een welhaast symbiotische vriendschap, gefundeerd op wederzijdse diepe waardering en respect voor elkaars werk.<\/p>\n

Wieg, al jaren bij perioden opgenomen in psychiatrische instellingen wegens \u2018major depressions\u2019, waarover hij de roman Kameraad scheermes <\/span>(2002) schreef, was al even lang bezig om van hogerhand toestemming te verkrijgen voor euthanasie. In het denken van Joost was dat hetzelfde als toestemming voor zelfmoord. Toestemming of instemming van wie? In ieder geval van wie hem het meest nabij waren, zijn familie, zijn vrienden, zijn vriend Zwagerman, die er mordicus tegen was, naar zou blijken tot op de laatste dag dat Wieg nog zou leven. Alsof hij Wieg smeekte: laat me niet alleen achter, laat me niet in de steek, beteken ik dan helemaal niets voor je? Ook om het volgende was hij ertegen: \u2018Op termijn [is het] onvermijdelijk dat je je in de omgang met kandidaat-zelfmoordenaars die je nastaan niet alleen tegen hun doodswens keert, maar je er op bepaalde momenten ook mee identificeert, al was het maar om de helse kloof tussen jou en de ander te dichten. Mijn vriend en mijn vader betraden een terrein waar ik een hoog hek omheen plaats. Maar ik zou liegen als ik zei dat het terrein mij onbekend is.\u2019<\/p>\n

Ik suggereerde Joost d\u00e1\u00e1r eens een roman over te schrijven, over dat terrein en het prikkeldraad eromheen, waar hij zijn huid en kleren aan openhaalde. Over die helse kloof en dat hoge hek. Welke angstvisioenen gingen als horrorfilms door zijn hoofd?
\nDie roman had hij al geschreven, zei hij, vond hij: Zes sterren<\/span> uit 2002. Ik hield hem voor: een roman over jez\u00e9lf. Niet een verzonnen verhaal maar een als getatoe\u00eberd in je eigen vel.<\/p>\n

IV<\/h4>\n

Zwagermans roman Zes sterren<\/span> lijkt tot op zekere hoogte op Elsschots roman Lijmen<\/span>. Het personage Siem Merkelbach uit Zes sterren<\/span> loopt in het lijmspoor van Boorman: twee gehaaide zakenlieden die hun naar zwendel riekende praktijken op welhaast identieke wijze uitvoeren. Merkelbach bezoekt hotels en schrijft over zijn verblijf en overig wedervaren aldaar recensies in zijn eigen hotelblad Goedemorgen<\/span>. Daar deelt hij waarderingssterren bij uit: hoe meer sterren, hoe groter de kans dat de hoteleigenaar voor vet geld een advertentie in Goedemorgen<\/span> plaatst. Om de hoteleigenaar daar ook toe te bewegen, schrikt Siem Merkelbach niet terug voor louche bedriegerij. De rol van assistent Laarmans uit Lijmen<\/span> wordt in Zes sterren<\/span> overgenomen door Justus Merkelbach, het jeugdige neefje van Siem, die het verhaal in de ikvorm vertelt.<\/p>\n

Tot hier de verzonnen intrige. Het kerven in eigen vlees begint met de zelfmoord van de altijd breeduit van het leven genoten hebbende \u2018oom Siem\u2019 en hoezeer dat de ik-figuur, neef Justus, aangrijpt. Deze woont in het begin van het boek nog bij zijn ouders in Alkmaar, de stad waar Zwagerman zelf op 18 november 1963 werd geboren en zijn jeugd doorbracht.<\/p>\n

Oom Siem is een spiegeling van Zwagermans vader. Net als diens huwelijk breekt dat van Siem Merkelbach na vele jaren doormidden. Gevolg: eenzaamheid. Zelfmoord. Worden gevonden door de toevallig langsgekomen ex.<\/p>\n

\u2018Waren wij het niet waard om voor verder te leven?\u2019 vraagt Justus zich meerdere keren af. \u2018Waarom vond oom Siem mij niet belangrijk genoeg om voor in leven te blijven?\u2019
\nJustus gaat in therapie bij een psychiater, een zekere Nijland, al achttien jaar gespecialiseerd in \u2018gesprekstherapie voor nabestaanden van zelfmoordenaars\u2019, en tegelijkertijd \u2018stort hij zich op een baaierd van zelfmoordliteratuur\u2019. Daaronder, welzeker!, \u2018De laatste deur<\/span> van Jeroen Brouwers\u2019, zoals keurig achter in Zes sterren<\/span> is vermeld. Aldaar valt de \u2018baaierd\u2019 overigens nogal mee. Van de zittingen bij de psychiater ondervindt hij geen enkele baat \u2013 nat\u00fa\u00farlijk niet! Als Nijland het over \u2018zelfdoding\u2019 heeft, veegt Justus dit woord meteen van tafel als een \u2018ontoelaatbaar eufemisme\u2019. \u2018Het verspreidde de wee\u00eb geur van compassie en begrip. Weg dus met dat balsemende nikswoord. Zelfm\u00f3\u00f3rd was het, niets anders.\u2019 \u2018Ik bleef gewoon zelfmoord zeggen.\u2019
\nAls Justus in Amsterdam op kamers gaat wonen, zoals Zwagerman omstreeks zijn twintigste zelf deed met het weldra opgegeven voornemen er Nederlands te gaan studeren, begint hij met de ramen te blinderen om vervolgens zo min mogelijk volk tot zich toe te laten, uit zucht naar \u2018maatschappelijk inpasbare zelfverdwijning\u2019. Te vergelijken, vindt hij, met logeren in een hotel als \u2018verdwijntruc\u2019. \u2018Ieder hotel was een hoge hoed. Met een incheck wiste je jezelf uit.\u2019 \u2018Hotels waren toevluchtsoorden geworden voor iedereen die genegen was in een ligbad de polsen door te snijden.\u2019
\nJustus heeft, zegt hij, \u2018de neiging om zichzelf te verzwijgen\u2019. Tegen de psychiater zegt hij dan ook niet veel, omdat hij toch geen bruikbaar antwoord of advies krijgt. Binnen in hem begint het malen over zelfmoord, die van oom Siem en die van mensen in het algemeen. Waarom reed niet iedereen met zijn auto in volle vaart tegen een blinde muur, daar zijn auto\u2019s toch voor bedoeld? Huizen zijn niet om in te wonen \u2018maar vooral om in te sterven\u2019: \u2018In ieder huis hing ergens een tot galg verknoopt touw.\u2019 (In plaats van \u2018galg\u2019 zal wel \u2018strop\u2019 zijn bedoeld. Als galg in huis kan bijvoorbeeld de trapleuning dienen, waaraan men zich, het touw tot strop geknoopt rond de keel, in de diepte kan storten, zoals Jan Emmens deed, zoals Joost Zwagerman zou doen.)<\/p>\n

Nijland weet weinig anders op te merken dan: \u2018Zelfmoord is de bekentenis van een mislukking.\u2019 Of komt met de al even bekende wetenschap van alle mensen: \u2018Zelfmoord is metafysica in een notendop, waarbij alle concrete en verifieerbare informatie over motief en methode uiteindelijk toch uitmondt in hypothese, mysterie, aporie.\u2019
\nVan de laatste uren en momenten van een zelfmoordenaar stelt Justus, zich sterk inlevend, het volgende voor:<\/p>\n

\u2018Vermoedelijk beleefde hij een versmelting van alle \u201ctijden\u201d die je met je meedraagt. Nog vier uur. Nog drie. (\u2026) Nog vijftig minuten \u2013 of nog minder misschien (\u2026). Niets stroomt meer. Iedereen uit je leven is plat en schematisch geworden; dimensies zijn al vervaagd. Je voelt de eerste tekenen van een wiegende versuffing, de superieure uitdoving die jou zo dadelijk in staat stelt de tijd te breken, de tijd het zwijgen op te leggen. (\u2026) Dertig minuten? Vijfentwintig? Hoe lang nog? Het onkenbaar gewaande innerlijk waar zich de tijd ophoudt, openbaart zich alsnog. Tot in je haarwortels voel je dat, eerder dan jijzelf, de tijd breekt en vergruist. Negentien, tien, drie minuten, hoeveel nog? Misschien heeft het einde zich al voltrokken en dwaalt je geest nog na, zoals de afgehakte staart van een hagedis nog een paar ogenblikken blijft krullen en sidderen, alsof die staart alle leven heeft weten te behouden. Dan: een oorverdovende stilte. In een geweldige demping van uitroeptekens en tumult toren je boven de tijd uit. Je hebt het gehaald. Je ontijd is gekomen. Nu kun je gaan.\u2019<\/p>\n

Bij deze passage moet Zwagerman de tatoe\u00ebernaald in zijn vel hebben voelen krassen.
\nAls de roman Zes sterren<\/span> uit is, volgt er nog een lege bladzijde met twee regels van John Berryman uit Dream Song 235<\/span>: \u2018It all depends on who you\u2019re the father of \/ if you want to kill yourself.\u2019<\/p>\n

Wat zijn de tekens? Hadden wij die kunnen begrijpen? En dan?<\/p>\n

Berrymans citaat \u2018Save us from shotguns and father\u2019s suicide\u2019 komt terug in Zwagermans laatste bij leven gepubliceerde dichtbundel, Voor alles<\/span> (2014): Als motto boven een gedicht (\u2018Hamsteren\u2019) over zijn vader, met deze regels:<\/p>\n

Ziek noch oud hamsterde hij
\ntabletten die niet toereikend waren
\nvoor een zelfgekozen dood. Een
\nkwart glas water, meer niet, en
\ndertig, veertig stuks drommelden
\nzijn slokdarm in. De dosis was te kaal,
\nte weinig flux de bouche<\/span>, straks zou
\nhet ochtend zijn en draalde zijn
\nversufte blik naar nachtkastje,
\neen pocketboek met ezelsoor, twee
\nwattenstaafjes, handvol lege pillenstrips.
\nMijn vaders eerste cocktail haalde
\nniet de horeca: vijftien vergruisde
\noxazepam, tien dito rivotril,
\nafgeblust met losse paracetamol.
\nHet kwart glas water lengde hij aan
\nmet dikbleek van een sterk merk.
\nDrie, vier scheuten Glorix maakten<\/p>\n

de cocktail dampend af. Te nuttigen
\nin doldrieste teugen. Wie zegt
\nnog dat een bloody mary of blue devil
\nje maag in lichterlaaie zet?<\/p>\n

V<\/h4>\n

De laatste publicatie van Joost Zwagerman, afgezien van postuum verschenen werk, stond op 18 juli 2015 in de Volkskrant<\/span>: zijn overlijdensannonce \u2018In memoriam Rogi Wieg\u2019. Daarin citeerde hij de regel van Hans Lodeizen: \u2018Ik werd onzichtbaar in het stille leven.\u2019 Van Joost zelf drie woorden: \u2018Dag lieve vriend.\u2019<\/p>\n

Rogi Wieg, geboren 21 augustus 1962, was op 15 juli 2015 overleden door euthanasie. Op 28 juni had hij zijn vrienden per mail op de hoogte gebracht van zijn naderende einde en verzocht hij iedereen hem met rust te laten. Wie dit verzoek niet inwilligde was Joost Zwagerman, die maar bleef bellen, sms\u2019en en aan de deur komen tot enige uren voor Wiegs dood. Daarvoor heeft hij naderhand de weduwe zijn excuses gemaakt: \u2018Ik had jullie nooit mogen storen.\u2019<\/p>\n

In een interview met Coen Verbraak (NRC Weekblad<\/span>, 3 oktober 2015) zei Rogi\u2019s vrouw vooral te zijn geschokt door \u2018de reactie in NRC Handelsblad<\/span> van Bram Bakker, jarenlang Wiegs psychiater.\u2019 Bakker had geschreven: \u2018Voor sommige nabestaanden, mijzelf inbegrepen, was zelfmoord een beter te verteren einde van het leven van Rogi Wieg geweest. Zelf verkozen, en niet met goedkeuring en hulp van de psychiaters, die hem niet meer konden of wilden behandelen.\u2019 De psychiater, aldus de weduwe, was op de hoogte van Wiegs op handen zijnde euthanasie en \u2018zei toen helemaal niet \u201cRogi doe het niet\u201d.\u2019 Wel heeft Bakker, expert in depressies en zelfmoord en vriend van Wieg, het voorstel geopperd om de \u2018Iceman\u2019 eens mee te brengen: deze Nederlander, Wim Hof geheten, beklimt bij barre kou in korte broek en op sandalen de Mount Everest en de Kilimanjaro, bezwemt naakt de wateren van de Noordpool en houdt het langer dan een uur uit in een met zevenhonderd ijsblokjes gevulde cabine. Dat is pas wilskracht om boven je eigen psyche en sores uit te stijgen, leek de psychiater Wieg voor ogen te willen houden. Die had inmiddels drie zelfmoordpogingen achter de rug, beschreven in Kameraad scheermes<\/span>, en hield met zijn major depressions het leven en alle machteloze psychiaters met hun praatjes heus al lang en definitief voor gezien.<\/p>\n

De celebrity psychiater, columnist, hardloper en cabaretier Bram Bakker publiceerde in 2004 in samenwerking met journalist-schrijver Bram Hulzebos het boek Loden last. Het taboe rond zelfmoord<\/span>. De vader van Bram Hulzebos beging zelfmoord, door zijn zoon beschreven in de roman Een te dunne huid<\/span> (2003). Loden last<\/span> bestaat uit dertien interviews met nabestaanden van zelfmoordenaars. In zijn soortgelijke boekje Door eigen hand<\/span> van een jaar later gaf Joost Zwagerman er in het vierde, eerder gepubliceerde inleidende essay \u2018De eeuwigheid, het ogenblik\u2019, commentaar op. Op zijn Zwagermans, hij haalde er al zijn angstpaarden voor van stal. Weer onder aanroeping van Andrew Solomon en diens The Noonday Demon<\/span>: \u2018Het is beter om te veel mensen te redden dan er te veel te laten gaan.\u2019 Rogi Wieg citerend: \u2018De zelfmoordenaar wil niet dood, hij wil een ander leven\u2019, komt hij op het pleidooi van Bakker en Hulzebos voor actievere preventie van zelfmoord. \u2018Zij gaan uit van praktische ethiek: verleen je iemand die om psychische redenen dood wil een dienst door ermee in te stemmen dat alleen de dood die psychische nood kan lenigen of door te proberen de ander van zelfmoord te weerhouden, in de verwachting of de hoop dat de psychische nood ooit minder of misschien zelfs voorgoed verdwenen zal zijn?\u2019 Zwagerman benadrukt dat een dergelijke poging \u2018onnodig wreed en krenkend\u2019 is voor de nabestaanden van een zelfmoordenaar, die immers zelf al voldoende zullen hebben geprobeerd om hun depressieve dierbare voor het allerergste te behoeden en niets opschieten met de wandtegeltjestroost van de psychiater: \u2018het was zijn laatste wens\u2019, of: \u2018het is echt beter zo\u2019. Aldus \u2018worden nabestaanden op een fluwelen manier gedwongen zich te verzoenen met datgene waartegen zij juist \u2013 vruchteloos \u2013 weerstand hebben geboden.\u2019 Opnieuw gaat het over zijn nijpende bezorgdheid betreffende de genetische aspecten, die ook door enkele ge\u00efnterviewden in Loden last<\/span> wordt uitgesproken. En hoe moeilijk het is om als nabestaande van een zelfmoordenaar te leven (\u2018In feite heeft Jos ons levenslang gegeven\u2019, zegt een van de ge\u00efnterviewden) vormt een onderwerp dat Zwagerman al helemaal uit het hart was gesneden. Hij be\u00ebindigde zijn beschouwing aldus:
\n\u2018Voor de nabestaanden kan het bevrijdend zijn om te kunnen en te mogen denken: de zelfmoordenaar die kinderen en familieleden ontredderd en vol zelfverwijt achterlaat, is niet uitsluitend een door ernstige depressiviteit gemarteld slachtoffer, het is soms \u00f3\u00f3k iemand die nog in zijn meest penibele moment van levenswalg en doodswens ten prooi is aan egomanie en zelfobsessie: voor de eigen ellende moet alles wijken, inclusief de kwaliteit van leven van nabestaanden. Die \u2013 vaak onoorbaar geachte \u2013 gedachte vormt niet het lichtste aspect van de loden last die nabestaanden kunnen ervaren.\u2019<\/p>\n

Na 2000 heeft Joost Zwagerman het in ettelijke interviews over zelfmoord gehad. Altijd met de verzekering dat dat \u2018niets voor hem\u2019 was, zelfmoord was een \u2018no go-area\u2019 en hij zou altijd alles ondernemen om een aspirant-zelfmoordenaar van de ultieme daad te weerhouden. Hij met zijn Zwitserlevengevoel-gezicht, waarmee hij had geposeerd in full-page advertenties van dit levensverzekeringsbedrijf. Tot het laatst toe heeft hij geprobeerd Rogi Wieg te bewegen om in leven te blijven, hem zelfs verboden om dood te gaan. Twee maanden later stelde hij zelf een einde aan zijn tijd: \u2018je hebt het gehaald, je ontijd is gekomen.\u2019<\/p>\n

In de Volkskrant<\/span>, 17 september 2015, reageerde psychiater Bram Bakker op de zelfmoord van Joost Zwagerman en in hetzelfde opiniestuk opnieuw op de euthanasie van Rogi Wieg. Bakker noemde beiden zijn \u2018makkers\u2019, met Rogi viel vaak te lachen, Joost was \u2018een trouwe vriend, een lieve partner en een zeer toegewijde vader\u2019. \u2018Vanuit mijn vak had ik een grote interesse ontwikkeld voor zelfmoord\u2019, schreef de psychiater en hij beweerde verder louter nietszeggendheden zoals te vernemen uit de mond van zijn collega Nijland in Zes sterren<\/span>. Of de depressie van Rogi Wieg werkelijk zo uitzichtloos was, werd op grond van \u2018wonderbaarlijk goede perioden\u2019 betwijfeld door zowel Zwagerman als \u2018schrijver dezes\u2019. En \u2018wie weet waarom Zwagerman ten prooi viel aan depressies mag het zeggen\u2019. Joost \u2018had alles wat je kunt begeren. Maar ook die monsterachtige ziekte (bedoeld is depressie, J.B.), die hem greep op een moment dat niemand het verwachtte. En waarom? Dat zal nooit iemand weten.\u2019<\/p>\n

De wetenschap van het psychiaterdom: de dingen betwijfelen, dit niet weten, dat niet weten, vragen over zelfmoord hebben \u00fcberhaupt \u2018geen enkele zin\u2019. Wetenschappelijk noteerde de psychiater: \u2018Betrouwbaar onderzoek naar de oorzaken van zelfmoord is onmogelijk omdat de mensen die je de informatie zouden moeten leveren er niet meer zijn.\u2019 Waarlijk van overstelpende wijsheid getuigende inzichten, die al dateren van de dageraad der mensheid en er nog zullen zijn als de Apocalyps losbarst. Nog wetenschappelijker: vragen hoeven niet te worden gesteld \u2018omdat iemand die zich het leven beneemt vermoedelijk niet over zijn of haar volle verstandelijke vermogens beschikt op het moment van de zelfmoord.\u2019 Wat betekent \u2018vermoedelijk\u2019 hier? Zijn, naar de psychiater vermoedt, zelfmoordenaars eigenlijk allemaal gek op het moment dat ze \u2018er\u2019 toe overgaan? Joost Zwagerman dus ook? En al die anderen ook? Mijn hardnekkige \u2018vermoeden\u2019 van het tegendeel is sterker.<\/p>\n

Beschikkend over haar volle verstandelijke vermogens en in het klare besef van wat ze deed, roerde Renate Rubinstein de dodelijke pillen door de vla. Annie Schmidt, geheel bij zinnen, spoelde met slokken witte wijn de Vesparax door, die nog was overgebleven van de euthanasie van haar man, jaren eerder. Adriaan Venema: ook Vesparax nadat hij lucide en verre van gek zijn voorgenomen einde nog in zijn boek Het dilemma<\/span> had beredeneerd en voor de achterblijvers inzichtelijk gemaakt. De krankzinnige term \u2018auto-euthanasie\u2019, die tot het psychiatrische jargon behoort om het woord zelfmoord te vermijden, is die misschien toepasbaar op niet-gekken die geen cordons psychiaters en artsen bij hun sterfbed verkiezen en op eigen initiatief wel beslissen wat te doen? En degenen die gangbare euthanasie \u2018mogen\u2019 ondergaan van psychiaters en artsen, al zijn dat volgens Joost Zwagerman eveneens zelfmoordenaars, zijn die allemaal van hun volle verstandelijke vermogens beroofd? Menno ter Braak? Willem Frederik Hermans? J.J. Voskuil, Hugo Claus, Hugo Raes, Geert van Oorschot, Rogi Wieg, Eriek Verpale, Theo Kars en nog meer schrijvers? In welke mentale toestand verkeert een psychiater zelf, die als therapie tegen depressie en zelfmoord een bezoek van de \u2018Iceman\u2019 suggereert? Psychiater Bram Bakker betoogde in de Volkskrant<\/span> dat er \u2018in de geest van Rogi en Joost iets (moet) komen dat depressie meer bekendheid geeft (\u2026) ook om de psychiatrie verder te emanciperen.\u2019 Dat \u2018iets\u2019 kondigde hij vreugdevol aan: \u2018Op maandag 26 januari 2016, Blue Monday, [zou] het eerste Depressiegala plaatsvinden.\u2019 Een gala! Depressie op de rode loper, van depressie maken we een feest! \u2018Ter nagedachtenis van Joost, Rogi en al die andere mensen die de strijd tegen hun depressie niet hebben weten te winnen.\u2019 \u2018Dat hebben mijn makkers wel verdiend, lijkt me.\u2019 (Ze waren er blij mee, J.B.) Wieg ging in zijn \u2018wonderbaarlijk goede perioden\u2019 weleens met zijn psychiater zalen langs om over depressie te praten, met Zwagerman had Bakker, zoals hij schreef, \u2018een diep gevoeld, maar nooit expliciet uitgesproken verbond als strijders tegen zelfmoord.\u2019 Joost en hij (\u2018we\u2019) \u2018wilden meer begrip, meer aandacht, betere behandelingen. En waar het kon, wezen we op alle bekende en onbekende mensen die iemand hadden verloren \u201cdoor eigen hand\u201d, zoals Joost zijn boek prachtig betitelde.\u2019<\/p>\n

Zo kwam Joost ook bij mij voor zijn interviewboek. Welke titel had hij daarvoor in gedachten? Niet doen, zei ik nog, lachend alluderend op wat de Duitse psychiater Wilhelm Stekel, leerling van Freud, over de Ausdrucksform \u2018mit eigener Hand\u2019 opmerkte en tevens refererend aan een boekuitgaafje van Rob Schouten: Met de hand. Bevredigende gedichten<\/span> (1992), een bloemlezing masturbatiepo\u00ebzie. Later kon ik hem nog plagen door te wijzen op het referentiewerk van uroloog en seksuoloog Mels van Driel: Met de hand. Een culturele geschiedenis van de soloseks<\/span> (2010).<\/p>\n

VI<\/h4>\n

De tekens, de vooruitwijzingen, de signalen?<\/p>\n

In Zes sterren<\/span> staat deze bedenking: \u2018Signalen. Alsof een zelfmoordenaar als een automobilist zijn richtingaanwijzer aandoet zodra hij afslaat.\u2019<\/p>\n

Achteraf \u2013 altijd achteraf en nooit op de momenten dat de dingen gebeuren \u2013 zijn er tal van indicaties.<\/p>\n

Het begon ermee dat Zwagerman in januari 2015 zijn volledige levens-, kunst- en schrijversarchief aan het Letterkundig Museum doneerde. Volgens de directeur van deze instelling zou de collectie een waarde van \u20ac 200.000 vertegenwoordigen. Joost was vijftig jaar, niet de leeftijd voor dergelijke rigoureuze tabula rasa, zeker niet voor een schrijver. Of hij het bedrag toucheerde, weet ik niet, maar in ieder geval wel dat de geschatte waarde van zijn schenking in mindering viel te brengen bij zijn belastingopgave, zoals gebruikelijk bij donaties aan een museum of dergelijk cultuurinstituut.<\/p>\n

\"\"
Hij was op radio en tv, publiceerde en richtte exposities in; hij leek als een feniks aan zichzelf ontstegen bij het bereiken van de status Maximaal Bekende Nederlander. Illustratie: Erik Kriek<\/figcaption><\/figure>\n

Joost Zwagerman en ik kenden elkaar van v\u00f3\u00f3r zijn debuut in 1986. Ik ontving zijn eerste brief uit Alkmaar, handgeschreven, in 1983: \u2018Ik ben negentien jaar oud en moet nog zoveel leren.\u2019 Hoe, waar, wanneer wij elkaar voor het eerst lijfelijk ontmoetten, is uit mijn geheugen verdwenen. Onze correspondentie, onregelmatig, eindigde met een computerbrief van hem, april 2015, een datum tussen de opruiming van zijn archief en van zichzelf.<\/p>\n

De voortijdige wegschenking van zijn archief heeft een v\u00f3\u00f3recho in een brief uit 1984: \u2018Jij weet al dat de gehechtheid aan een literaire nalatenschap mij vreemd is.\u2019 Niet alleen in materi\u00eble zin, zo diende ik te begrijpen uit de hierop volgende zin: \u2018Na mij, ahum, de zondvloed; het laat mij koud of iemand mij nog leest of waardeert als ik kassiewijlen ben.\u2019 Een jaar later: \u2018raar is dat: ik houd dus kennelijk niet van mijn boeken.\u2019\u2029Joost verkeerde in geldverlegenheid vanwege zijn in 2011 ingezette echtscheiding waarbij hij naar zijn eigen opvatting door zijn ex, voorheen een jeugdliefde die vijfendertig jaar standhield en veranderde \u2018van geliefde in hatende sirene\u2019, financieel werd uitgeperst. Verslagen daarover schreef hij mij. Hij verliet de echtelijke woning om in het godverlaten oordschap Tuitjenhoorn te gaan bivakkeren \u2018in mijn houten huisje van dertig vierkante meter, waar het voordien goed toeven was, maar waar ik ook de winters doorbracht [en] waar ik dan ook nog mijn kinderen naartoe bracht, ieder weekend vijf uur tuffend van en naar Amsterdam.\u2019 Hier begonnen de depressies, welk ziektebeeld hij in een van zijn essays karakteriseerde als \u2018een verwonding in het hart en het brein.\u2019 Zo kwam hij, naar hij mij schreef, \u2018in het zogeheten geestelijke hulpverlening-circuit terecht\u2019. \u2018Tot ik niet meer functioneerde en nota bene onder druk van dierbaren werd opgenomen in een kliniek in Limburg, een particuliere kliniek, ook dat nog, alsof ik niet al afstevende op een failliet.\u2019<\/p>\n

Hij kwam de ellende te boven, in ieder geval voor zo lang als het zou duren. Hij was op radio te horen, op televisie te zien, hij schreef essays en columns, publiceerde nieuw werk, richtte tentoonstellingen in, zodat het leek of hij als een feniks aan zichzelf was ontstegen bij het bereiken van de status Maximaal Bekende Nederlander. Van alle in mijn dodenboek beschrevenen was hij de beroemdste. Hij behoorde een poos tot de best verkopende schrijvers.<\/p>\n

Na het Boekenweekgeschenk 2010, de novelle Duel<\/span>, was er geen verhalend werk meer van hem verschenen, als herinnering aan zijn romans werd in 2014 nog een feestje aangericht om te vieren dat Gimmick!<\/span>, het boek van zijn doorbraak, vijfentwintig jaar tevoren was verschenen. Hij bepaalde zich verder tot gedichten en essays, zijn dichtbundel Roeshoofd hemelt<\/span>, verschenen in hetzelfde jaar als Door eigen hand<\/span>, vond hij zijn beste werk. Afgaande op de stroom van publicaties in zijn laatste jaren, was er van creatieve impasse geen sprake. Gloedvolle, enthousiasmerende essays over kunst, literatuur, popmuziek, film in omvangrijke boeken als Alles is gekleurd<\/span> (2011), Kennis van geluk<\/span> (2012), Americana<\/span> (2013) en De stilte van het licht<\/span> (2015), die nog werden afgewisseld met gedichten in de bundels Voor alles<\/span> (2014) en Wakend over God<\/span> (postuum 2016). In de negenentwintig jaar van zijn schrijfbezigheden bouwde hij in die relatief korte tijdspanne een gigantisch, kleurrijk, veelkantig oeuvre van overwegend goede kwaliteit.<\/p>\n

De term \u2018burn-out\u2019 viel in zijn laatste brief, waarin hij ook schreef: \u2018Het ging mij niet zo goed de laatste jaren.\u2019 Het contact tussen hem en mij was zonder aanleiding opgehouden, hij stuurde mij niet meer volgens gewoonte zijn nieuwe boeken, die ik dus in de winkel aanschafte. Hij legde me uit: \u2018Ik verwaarloosde behalve mijzelf ook mijn correspondenties en (literaire) vriendschappen (\u2026) Ik verzaakte optredens en lezingen, bleef weg bij feesten en partijen. (\u2026) Dat ik bleef schrijven en functioneren was een wonder. (\u2026) Ik raakte redelijk oververmoeid en uitgeput.\u2019<\/p>\n

Richtingaanwijzers: Zwagermans essays over depressie eindigend met zelfmoord van kunstenaars als de schilder Mark Rothko, de popmuzikant Kurt Cobain, de schrijver David Foster Wallace en anderen. Zoals in al zijn essays etaleerde hij een veelzijdige belezenheid en artistieke kennis, maar in dezen vooral een sterke inlevingskracht, soms gepaard aan hoon voor de psychiatrie, de winderigste van alle wetenschappen. Dit laatste onder meer in zijn opstel over Vincent van Gogh: \u2018Hoe is het mogelijk dat \u00e9\u00e9n pati\u00ebnt, door de psychiaters in kwestie nooit in levenden lijve aanschouwd, zoveel verschillende aandoeningen krijgt toegeschreven?\u2019<\/p>\n

David Foster Wallace, ten onder gegaan aan depressies, memoreerde in een toespraak het bekende gezegde: \u2018Het brein is een voortreffelijke dienaar, maar een verschrikkelijke meester.\u2019 Hij zei dit om te illustreren dat volwassen zelfmoordenaars meestal een vuurwapen gebruiken, en niet zomaar: ze schieten de verschrikkelijke meester<\/span> dood. \u2018En de waarheid is dat de meeste su\u00efcidanten al dood waren voordat ze de trekker overhaalden.\u2019 Zwagerman: \u2018Zelf verkoos Wallace de strop boven het vuurwapen \u2013 maar ik waag me niet aan welke speculatie ook over mogelijke beweegredenen om the terrible master<\/span> het zwijgen op te leggen.\u2019<\/p>\n

Zelfmoord als indirecte moord. Daar had de psychiater Freud het al over. Diens collega Wilhelm Stekel, dezelfde als hierboven genoemd, wist het nog zekerder: \u2018Niemand begaat zelfmoord die nooit een ander heeft willen vermoorden, of de dood van een ander heeft gewenst.\u2019 Toe maar! Zwagerman bracht hierbij Anna Karenina te pas, die zich voor de aanstormende trein wierp met de gedachte: \u2018Ik zal hem straffen.\u2019 Ze bedoelde natuurlijk haar minnaar Vronski, zoals de lezer van Tolstojs roman begrijpt, \u2013 maar een romanpersonage opvoeren om enige stelling over zelfmoord bij te vallen? Wie had jij willen vermoorden, Joost, wie heb je dood gewenst of willen straffen? Had zelf een boek als Anna Karenina<\/span> in je huid getatoe\u00eberd.<\/p>\n

Na zijn archief te hebben weggedaan, besloot hij onverwacht tot een andere uitgever dan De Arbeiderspers, die hij altijd trouw was gebleven, ondanks korzeligheden en conflicten met een der directeuren die hij er in de loop der jaren heeft meegemaakt. Deze dacht uitsluitend aan hoge verkoopcijfers en bestsellers, die Zwagerman niet meer leverde, en bracht geen interesse op voor ander literair werk dan bij voorkeur seksueel gepeperde romans, laat staan voor de essays en gedichten, die Zwagerman in het vervolg zou schrijven. Bedoelde uitgever, voldoening puttend uit het schofferen van schrijvers, verdween, Zwagerman bleef statig overeind, met de kracht van zijn meeslepende essays al zijn in se niet zo sterke romans overtreffend. Kort voor zijn dood maakte hij zijn overstap naar uitgeverij Hollands Diep bekend, van ex-Bezige-Bij-directeur Robbert Ammerlaan. Uit de krant (De Standaard<\/span>, 15 januari 2016): \u2018Zwagerman zou bij Hollands Diep de komende acht jaar drie tot vier boeken uitbrengen, waaronder twee romans.\u2019 Intrigerend is de acht jaar die hij kennelijk nog voor zich zag. Het bleef bij de bundel Wakend over God<\/span>. Daarin het gedicht getiteld \u2018Systeem\u2019:<\/p>\n

Een dominee kwam langs en sprak:
\n\u2018Plotinisme, kent u dat woord?\u2019 Eh,
\nnee. En opgezocht. Okee.
\nIn ieders ziel twinkeleert
\nhet goddelijke en omgekeerd
\nvibreert ieder mensenleven
\nin de hartenklop van God.<\/p>\n

Een lang stuk henneptouw,
\ngeklonken aan een scharnierende
\nsysteemhaak in een hoog plafond.
\nMet beulsknoop, stoel en plastic zak
\nbegin je aan je hemelvaart. Je wordt
\nGods in Zichzelf mislukte proefballon.<\/p>\n

Innerlijk voer je je laatste overleg.
\nHoe schopt men de stoel waarop men staat
\nhet makkelijkste en fataal onder zich weg.
\nDominee, er kantelt scherp een wereld
\ndie in ademnood. Ik trek die wereld vlot<\/p>\n

en stijg naar adem happend op
\nnaar een universum zonder God.
\nNiet platonisch maar plotinisch
\n\u2013 zo het woord bestaat \u2013 spat
\nalles tussen God en mensenziel
\nvoorgoed en weergaloos kapot.<\/p>\n

Gewone mensen, merkte hij ergens op, kennen vier seizoenen, de kunstenaar kent er vijf: lente, zomer, herfst, winter en depressie. Hij slikte er medicijnen tegen, antidepressiva en pijnstillers, steeds andere, sterkere, met ook steeds andere, nog zieker makende bijwerkingen en zonder heilzaam resultaat. \u2018De gedachte aan zelfmoord werd een wurgkoord om mijn nek,\u2019 zei hij in een interview (De Morgen<\/span>, 20 november 2012), met een foto erbij: Zwagerman vereenzaamd in die blokhut in Tuitjenhorn. In nog andere interviews had hij het over dat wurgkoord, tot hij in Humo<\/span> (26 november 2013) verklaarde: \u2018Ik ben blij dat ik er weer ben, ik heb een tijdlang aan de zijlijn van mijn eigen leven gestaan.\u2019<\/p>\n

Gevloerd vanwege depressies, die met de su\u00efcidepoging van zijn vader bleven samenhangen en niet minder met de echtscheidingsellende die hem ingaf \u2018een mislukkeling\u2019 te zijn, schreef hij mij dat dit alles nog niet \u2018het hele verhaal\u2019 was: \u2018Door een infectie en ontsteking in mijn linker oog kwamen artsen op het spoor dat ik aan ontstekingsreuma lijd, niet te genezen en progressief, de ziekte van Bechterew, in een al redelijk vergevorderd stadium, je zag het hopelijk niet, maar ik groei langzaam krom (\u2026). Het kromgroeien is tot daar aan toe, maar je conditie gaat achteruit, je bent veel vaker en veel sneller moe, vrij lastig voor iemand die met goede moed en frisse zin en die graag veel wil schrijven \u2013 ik kreeg de diagnose in 2012 en moest daar aan wennen, moest mezelf een nieuw levenstempo aanleren en moet niet meer alles en nog veel meer \u201cwillen\u201d, zogezegd. Ook lang op een stoel zitten is niet altijd mogelijk, dus urenlang doorschrijven is er niet meer bij.\u2019<\/p>\n

\u2018Je zag het hopelijk niet\u2019: de brief waarin dit staat dateert van na de laatste keer dat wij elkaar ontmoetten. Hij liep niet krom, ik zag hem rechtop staan en lopen, jongensachtig energiek en aanwezig zoals ik hem altijd had gezien als ik hem tegenkwam, wel iets ouder geworden, maar nog altijd de Joost Zwagerman, zon in zijn brillenglazen. Hij stelde mij bij die gelegenheid zijn aardige nieuwe vrouw voor. Depressies? Die waren voorbij, riep hij, de benauwdheid in het deprimerende Tuitjenhorn was vervangen door licht en lucht in een prachtig huis in het deftige Haarlem en zijn nieuwe boek lag bij de drukker.<\/p>\n

Rechtop met hervonden moed.<\/p>\n

Dat nieuwe boek was de essaybundel De stilte van het licht<\/span>, met daarin het hoofdstuk onder de mij bekende titel \u2018Het verlangen om er niet te zijn\u2019, die ik door dezen mijzelf weer als mijn geestelijk eigendom toe-eigen. Trefwoorden, als signalen: stilte, leegte, zwijgen, abstractie, angst, verdwijnen, eeuwigheid, dood, het eindeloze wit. In het personenregister veel Rothko weer, schilder van \u2018lichtgevend zwart\u2019. Van mij citeert hij uit Bezonken rood<\/span>: \u2018Niets bestaat dat niet iets anders aanraakt\u2019, dat ik achtentwintig jaar eerder tot mijn verrassing ook al was tegengekomen in het gedicht \u2018Vandaag gezongen\u2019 in zijn po\u00ebziedebuut Langs de doofpot<\/span>. Er was niets dat erop wees, zijn lach niet, zijn krachtige handdruk niet, zijn hartelijke belangstelling niet die hij voor iedereen en alles tentoonspreidde, dat hij een paar maanden later afwezig zou blijven bij de presentatie van De stilte van het licht<\/span> en dat de bundel zo goed als postuum zou verschijnen.<\/p>\n

Die laatste ontmoeting was in Antwerpen op 25 april 2015. In de Bourlaschouwburg aldaar viel mij ter gelegenheid van mijn 75ste verjaardag een hommage ten deel van acteurs, muzikanten, zangers en veel schrijvers. Daar betrad Joost Zwagerman in zijn zwarte pak het podium en las in een pilaar van licht dat alleen hem bescheen en in zuchtloze stilte zo diep als de dood een autobiografische tekst voor. Dat hij jaren terug bij mij op bezoek was geweest voor een interview over zelfmoord, op te nemen in zijn boekje Door eigen hand<\/span>. \u2018Wie zou willen oordelen? Oordeel liever niet.\u2019 Hoe dat interview cirkelde rondom zijn vader en hemzelf als bijna nabestaande van een bijna zelfmoordenaar. \u2018De man over wie men zegt dat hij in alles zo ontzettend absoluut is (dat zou ik zijn, J.B.) leerde mij die dag om te relativeren.\u2019 \u2018Nabestaanden moeten zich verdiepen in de zelfmoordenaar, en pas daarna in elkaar of zichzelf.\u2019<\/p>\n

Aldus sprak Joost in dat licht in die stilte: \u2018Brouwers liet mij na die dag weer in mijzelf geloven \u2013 of, preciezer gezegd, in het geloof mijn vaders eertijdse, bijna fatale hang naar de zelfverkozen dood blijvend te boven te komen. Ik had de kracht herwonnen mijn vader ervan te overtuigen zijn laatste deur niet te openen, het schimmenrijk achter die deur niet binnen te gaan. Zou hij toch naar die deur reiken en een nieuwe poging doen, dan zou ik mij, al dan niet postuum, niet achter of pal tegenover hem hoeven op te stellen, maar zou ik, inderdaad, naast hem staan.\u2019<\/p>\n

Hij besloot zijn toespraak (onder de kop \u2018De laatste deur\u2019 gepubliceerd in De Standaard<\/span>, 24 april 2015) met deze woorden: \u2018Mijn vader, nu 76 en \u00e9\u00e9n jaar ouder dan Jeroen Brouwers, is er nog, naast mij en ik naast hem.\u2019<\/p>\n

Hij vergiste zich. Zijn vader, Jaap Zwagerman, was vier jaar ouder dan ik. Hij zou, op een maand na tachtig jaar oud, in Alkmaar overlijden op 4 juli 2016. De rouwadvertentie in de Alkmaarsche Courant<\/span>, 11 juli daaropvolgend, vermeldde onder de naam Jaap Zwagerman: \u2018de vader van\u2019. Bij de namen van de familieleden stond die van Joost bovenaan. Erachter: \u2018(in herinnering)\u2019.<\/p>\n

Requiem.<\/p>\n

Na afloop van het Bourla-gebeuren werden de zaken nog eens doorgenomen en besprenkeld in het nabijgelegen caf\u00e9 De Duifkes. Joost kwam er ook even bij, vrolijk, het glas omhoog. Skol. Niets was er dat erop wees dat hij verlangde om er niet te zijn, noch iets wat aankondigde dat minder dan een halfjaar later de kist met hem erin ten afscheid zou worden neergezet in de Amsterdamse kerk De Duif.<\/p>\n

Joost Zwagerman als \u2018gestempelde\u2019 zo bevreesd voor genetisch overdraagbare rampspoedigheden, zichzelf beschouwend als \u2018mede-slachtoffer\u2019 van andermans zelfmoord waartegen hij zich tot voorbij alle uitersten wilde verzetten, beging zelfmoord op 8 september 2015. Hij liet drie kinderen in hun puberteit in de steek, zijn nieuwe geliefde was zwanger van hem.<\/p>\n

Uit Roeshoofd hemelt<\/span> is dit gedicht:<\/p>\n

wie lijkt verstikking een prettig gevoel
\nwie knoopt zelfs zijn schoenveter tot een strop
\nwie kiest er voor de elektrische stoel
\nwie loopt de zee in en duikt nooit meer op<\/p>\n

wie hunkert naar de aanstormende trein
\nwie danst op het dak van de torenflat
\nwie druppelt arsenicum in zijn wijn
\nwie heeft de gaskraan al opengezet<\/p>\n

ik bid voor het volmaakte zelfverlies
\nhet herhaald gebed blijft onverhoord
\nik weet niet welke manier ik verkies<\/p>\n

uit zoveel verlokkingen van zelfmoord
\nik denk dat ik mij voorlopig invries
\nen wacht tot god zich verhangt aan zijn woord<\/p>\n

\"\"
Zwagerman, \u2018mede-slachtoffer\u2019 van andermans zelfmoord waartegen hij zich altijd verzette, beging zelfmoord. Hij liet drie puberkinderen in de steek, zijn nieuwe geliefde was zwanger van hem. Illustratie: Erik Kriek.<\/figcaption><\/figure>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wat bewoog Joost Zwagerman? Jeroen Brouwer voegt een nieuw hoofdstuk toe aan zijn standaardwerk over Nederlandse en Vlaamse schrijvers die zich van het leven hebben beroofd. Dit is de voorpublicatie. In januari verschijnt bij uitgeverij Atlas\/Contact een ingrijpend herziene en geactualiseerde editie van Jeroen Brouwers\u2019 standaardwerk De laatste deur\u00a0uit 1983, over zelfmoord in de Nederlandstalige […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-346396","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Jeroen Brouwers","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/346396","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=346396"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/346396\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jeroen Brouwers","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=346396"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=346396"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}