{"id":343045,"date":"2016-11-04T14:13:12","date_gmt":"2016-11-04T13:13:12","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=343045"},"modified":"2017-01-16T13:47:05","modified_gmt":"2017-01-16T12:47:05","slug":"aan-zuinige-dromen-we-zeker-als-om-verlichting-gaat","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/aan-zuinige-dromen-we-zeker-als-om-verlichting-gaat\/","title":{"rendered":"Was de droom van de Verlichting niets meer dan een intellectueel avontuur?"},"content":{"rendered":"
\n

Aan boeken over de Verlichting is de laatste jaren geen gebrek. Toch vond oud-redacteur van The Economist<\/em> Anthony Gottlieb het nodig er nog een aan toe te voegen.<\/p>\n<\/div>\n

Bij het laatste hoofdstuk aangekomen van Anthony Gottliebs De droom der Verlichting<\/em> is de verwachting strak gespannen. Gottlieb zal daarin de vraag beantwoorden wat de Verlichting \u2018eigenlijk voor ons gedaan\u2019 heeft. Nu zullen we eindelijk\u00a0weten hoe hij tegen de Verlichting aankijkt: de voorgaande hoofdstukken hadden daar weinig aanwijzingen voor gegeven. Dat begon zich te\u00a0wreken. Wat wilde Gottlieb eigenlijk aantonen met de zeventiende en achttiende-eeuwse filosofen die hij behandelt? Hij had in de inleiding geschreven dat we niet moesten denken dat ze onze taal spreken en deel uitmaken van onze wereld. \u2018Als we hun idee\u00ebn recht willen doen, moeten we pas op de plaats maken en in hun schoenen gaan staan.\u2019<\/p>\n

Gottlieb wil een tolk zijn, wil de idee\u00ebn van Descartes, Locke, Spinoza, Hobbes, Leibniz, Hume, Bayle en een beetje Voltaire en Rousseau zo goed mogelijk weergeven. Maar is dat wel voldoende om een heel boek over\u00a0te schrijven? Bestaan over deze filosofen niet al voldoende kleine en grote samenvattingen van hun denkbeelden? Wat we willen is nieuw licht, een onverwacht aspect, vergeten denkers, een polemisch standpunt. Dat is wel het minste na de kolossale drie delen over de Verlichting van Jonathan Israel en de twee delen van Philipp Blom (Encyclopedie<\/em> en Het verdorven genootschap<\/em>). Met Gottliebs keuze van de filosofen is niets mis, maar waar zijn Pascal, Diderot, Berkeley, Helvetius, Montesquieu, Adam Smith en Condorcet?<\/p>\n

De laatste komt helemaal niet voor, terwijl hij verantwoordelijk is voor het idee waarmee de Verlichting het meeste wordt geassocieerd: de veelomhelsde en veelgesmade Vooruitgang. Adam Smith wordt verantwoordelijk gehouden voor het neoliberalisme, Montesquieu voor de zegeningen van de scheiding der machten, Diderot voor het recht te mogen twijfelen, Pascal voor het geloof in God als de beste gok. Het zijn stuk voor stuk filosofen die hiermee w\u00e9l deel uitmaken van onze wereld, zoals je dat ook kunt zeggen over een filosoof die Gottlieb met recht wel uit de schaduw haalt: Pierre Bayle. Hij toonde aan dat athe\u00efst of agnost zijn niet betekent dat je voor een immorele samenleving bent.<\/p>\n

\"\"
Met de klok mee: Joseph Hume, Marquis de Condorcet, Adam Smith en Denis Diderot. Beeld: Wikimedia Commons<\/figcaption><\/figure>\n

Door nauwelijks accenten te leggen doet Gottlieb zijn vele werk geen recht. Soms vertelt hij welke invloed een filosoof heeft gehad. Dat gaat heel terloops, terwijl het toch interessant is dat de Engelse dichters Coleridge en Shelley van Spinoza\u2019s gelijkstelling van God en Natuur een natuurfilosofie maakten. En dat de romanschrijfster George Eliot delen van Spinoza\u2019s werk vertaalde. En dat Goethe’s \u2018stormachtige gemoed\u2019 kalmeerde door het lezen van Spinoza.<\/p>\n

Helder uiteengezet, dat wel, maar zonder dat brisante thema of betoog dat het boek voort had kunnen stuwen.<\/q> Hij had ook veel meer kunnen halen uit zijn constatering dat Diderot, Locke, Hume en Bayle alle vier overtuigd waren van de feilbaarheid van het verstand en alleen al daardoor braken met de vermeende zekerheden van het geloven. Zij zouden niet over de achttiende eeuw als \u2018de eeuw van de rede\u2019 hebben gesproken, wetend hoe groot de rol van de hartstochten was: de hartstochten konden het verstand behoorlijk in de war brengen. Gottlieb houdt het heel zuinig bij een \u2018minder pakkende naam\u2019: \u2018Het tijdperk waarin werd gepoogd redelijker te zijn.\u2019<\/p>\n

Wanneer Gottlieb dan eindelijk zegt wat de Verlichting voor ons gedaan heeft, kan het niet minder zuinig. Volgens hem is het moeilijk om exact vast te stellen wat op het conto van filosofen geschreven kan worden, maar \u2018het getuigt van bekrompenheid\u2019 als men niet wil erkennen dat de denkers van de zeventiende en achttiende eeuw aan de goede kant hebben gestaan bij de gevechten over geloof, verdraagzaamheid, wetenschappelijke vooruitgang en de geleidelijke ontmanteling van de feodale politieke instellingen.<\/p>\n

Gottlieb heeft vooral werk gedaan dat al door vele anderen is gedaan. De gemiddeld veertig pagina\u2019s die hij aan een filosoof besteedt zijn uitvoerige encyclopedische lemma\u2019s, gelardeerd met anekdotes en iets over de levensloop. Helder uiteengezet, dat wel, maar zonder dat brisante thema of betoog dat het boek voort had kunnen stuwen. Gottlieb weet eigenlijk niet wat hij in algemene zin van de droom van de Verlichting moet denken. Hij vindt het vaak allemaal nogal dwaas en na\u00efef. Veel verder dan te erkennen dat het toch een \u2018intellectueel avontuur\u2019 is geweest dat ons minder onwetend heeft achtergelaten komt hij niet. Dat is geen droom om snel door te vertellen.<\/p>\n

\n

De droom der Verlichting<\/em> door Anthony Gottlieb is uitgegeven door Ambo|Anthos.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Aan boeken over de Verlichting is de laatste jaren geen gebrek. Toch vond oud-redacteur van The Economist Anthony Gottlieb het nodig er nog een aan toe te voegen. Bij het laatste hoofdstuk aangekomen van Anthony Gottliebs De droom der Verlichting is de verwachting strak gespannen. Gottlieb zal daarin de vraag beantwoorden wat de Verlichting \u2018eigenlijk […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-343045","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/343045","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=343045"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/343045\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=343045"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=343045"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}