{"id":335817,"date":"2016-08-23T10:30:41","date_gmt":"2016-08-23T08:30:41","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=335817"},"modified":"2016-08-23T12:06:46","modified_gmt":"2016-08-23T10:06:46","slug":"burgercooperaties-samen-voor-ons-eigen-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/burgercooperaties-samen-voor-ons-eigen-2\/","title":{"rendered":"Samen voor ons eigen: hoe burgerco\u00f6peraties de overheid vervangen"},"content":{"rendered":"
Burgers organiseren steeds <\/span>meer overheidsfuncties zelf. Maar profiteren van alle innovatieve en hyperlokale voorzieningen niet vooral de happy few<\/em>? \u2018De duivel schijt, ook als het gaat om de verdeling van burgerinitiatieven, steeds op dezelfde hoop.\u2019<\/div>\n

We beginnen dit verhaal met parttime schapenboer tevens duurzaamheidspionier Wijnand Oussoren uit Overleek, een buurtschap in Waterland, ten noorden van Amsterdam. In 1987 verzamelde hij wat buren en richtte de Co\u00f6peratieve Windenergie Vereniging Waterland op. Op verjaardagen en partijen werden vrienden en kennissen gestrikt met een subtiele vorm van peer pressure<\/span>: \u2018Ben jij nog geen lid dan?\u2019 De aanpak had succes. Binnen het jaar telde de co\u00f6peratie 95 leden die samen 80.000 gulden toezegden voor het realiseren van een eigen windmolen. Het vinden van een passende locatie bleek stukken lastiger, vooral vanwege het offici\u00eble windmolen-ontmoedigingsbeleid van de provincie Noord-Holland. Pas in juli 1992 was het zover. Aan de dijk naar Marken verrees een heuse Micon-windmolen van Deens fabricaat. Een paar weken later sloeg het noodlot toe. \u2018Tijdens een fikse onweersbui werd een van de wiektippen geraakt door de bliksem. Het getroffen gedeelte brak af,\u2019 zo staat opgetekend in het boekje Molens bij de Nes<\/span> waarin de co\u00f6peratie terugblikt op haar eigen geschiedenis. Gelukkig wisten de Denen de molen net op tijd te repareren voor de offici\u00eble opening. PvdA-politica Margreeth de Boer (de latere minister) en weerman Jan Visser hielden een toespraak. Muziekkorpsen uit Monnickendam en Marken speelden een deuntje. De kurken konden van de fles. En het succes van de pioniers was nog niet ten einde. Een jaar later wisten ze een tweede windmolen te realiseren, een jaar daarna volgde nummer drie.<\/p>\n

Machine-bureaucratie<\/h5>\n

Actieve burgers zijn er natuurlijk altijd geweest. Maar de laatste jaren lijkt sprake van een ware stortvloed aan initiatieven zoals die van schapenboer Oussoren. Nederland telt inmiddels meer dan 300 lokale energieco\u00f6peraties, vari\u00ebrend van Stichting Wiek tot Zonnig Limburg en van Cool Leusden tot Zeeuwind. Ook in andere sectoren heeft het co\u00f6peratievirus toegeslagen: broodfondsen, zorgcollectieven, voedselco\u00f6ps en bomenknotgroepen steken overal de kop op. Steeds meer Nederlanders doen het \u2018gewoon lekker zelf\u2019 en beginnen een eigen buurt- of dorpsvereniging om een maatschappelijk probleem te lijf te gaan. Daarbij nemen ze taken over die traditioneel gezien werden uitgevoerd door professionals in dienst van overheid of (semi-)publieke instellingen. Een speciaal over het onderwerp uitgegeven tijdschrift van het ministerie van Binnenlandse Zaken verwoordde het onlangs zo: \u2018Co\u00f6peraties zijn hot<\/span>\u2019.<\/p>\n

In de ogen van de \u2018doe-het-samen-burger\u2019 zijn overheid en traditionele instellingen trage, bureaucratische en ineffici\u00ebnte organisaties die over<\/span> hen beslissen in plaats van met<\/span> hen, en standaardoplossingen bieden in plaats van maatwerk. Niet zelden wordt daarbij het karikaturale beeld geschetst van een machine-bureaucratie die eindeloos evaluatierapporten over de tafel schuift en nauwelijks tot daadwerkelijke vernieuwing in staat lijkt. In dit wereldbeeld staan burgerinitiatieven voor een \u2018actieve inzet\u2019 van \u2018betrokken buren\u2019 die hun \u2018handen uit de mouwen steken\u2019 en zich \u2018nuttig maken\u2019 voor elkaar. Ze opereren snel en zijn innovatief. Bovendien staan ze met hun poten in de lokale blubber, zodat \u2018voor ons, door ons\u2019 maatwerk kan leveren waarvan die logge instellingen alleen maar dromen<\/span>.<\/p>\n

Het platform Wijsamenvoorelkaar.nl<\/a>, een etalage voor \u2018prachtige grote maatschappelijke initiatieven tot gewoon je zieke buurman helpen met de boodschappen\u2019, meent dat steeds meer Nederlanders zich \u2018oncomfortabel\u2019 voelen in de huidige maatschappij. \u2018Ze geven de schuld aan een falende overheid, aan buitenlanders, graaiende bankiers, de angstcultuur die al bijna twintig jaar door de politiek en de media wordt opgeroepen of het toegenomen egocentrisch gedrag van burgers.\u2019 Maar aan de horizon gloort hoop, schrijft de site: \u2018Wie verder kijkt dan het Achtuurjournaal ziet ook dat er overal in ons land mensen en organisaties initiatieven ontplooien waarvan een straat, een wijk, een stad of zelfs de gehele maatschappij een beetje mooier worden. Menselijker. Socialer. Gelukkiger.\u2019 Het platform is ge\u00efnitieerd door organisaties die hun eigen burgerkrachtimago reeds lang geleden hebben verloren: Friesland-Campina, de Nederlandse Spoorwegen, energiebedrijf Nuon, de Consumentenbond, de Hartstichting en het Rode Kruis.<\/p>\n

De politiek juicht de opkomst van burgerinitiatieven eveneens toe. Toen het kabinet-Rutte II in 2013 het begrip \u2018participatiesamenleving\u2019 lanceerde, klonk her en der nog gemor. Voormalig PvdA-leider Wouter Bos stelde de tendens gelijk aan het \u2018afschaffen van de verzorgingsstaat\u2019. Inmiddels lijkt de politieke consensus dat burgerinitiatieven daadwerkelijk sneller, goedkoper en beter kunnen opereren. NRC Handelsblad<\/span> analyseerde in 2014 de beleidsagenda\u2019s van zestig gemeenten en concludeerde dat lokale bestuurders van uiteenlopend pluimage de participatiesamenleving tot speerpunt van beleid hadden gebombardeerd. En zeg nou zelf: een schapenboer die samen met zijn buren het gevecht aangaat met de bureaucratie om een windmolen te mogen bouwen, dat staat toch ook symbool voor een krachtige samenleving van betrokken burgers?<\/p>\n

De vraag is of het inderdaad zo\u2019n goed idee is om steeds meer overheidsfuncties over te laten aan burgerco\u00f6peraties. Heeft de doe-het-samen-maatschappij wellicht ook nadelen, en zo ja: voor wie?<\/p>\n

Houtje-touwtjegehalte<\/h5>\n

We ontmoeten Antoine Maartens in de Open Co\u00f6p, een co\u00f6peratie van architecten, kunstenaars en ondernemers in de Tolhuistuin in Amsterdam-Noord. \u2019s Ochtends om negen uur is het nog rustig aan de picknicktafels voor de koffiebar. We nemen de espresso, geserveerd in een antiek porseleinen kopje, mee naar een kantoor op de eerste etage.
\nMaartens werd in 2011 lid van de Co\u00f6peratie Windenergie Waterland. Dat ging zoals gebruikelijk \u2018gewoon gezellig onder elkaar\u2019. \u2018Ik stond een biertje te drinken op een feestje van de school. Toen zei mijn buurman Hans, die secretaris is, dat ze weer een nieuw plannetje hadden. Ze wilden twee nieuwe molens bouwen.\u2019 Van de bank hadden ze een lening los weten te krijgen van 4,5 miljoen euro op voorwaarde dat de vereniging zelf 500.000 euro bijeen zou brengen. \u2018Hoe ze dat deden? Nou, naar het caf\u00e9 gaan en zeggen: ik ben op zoek naar 25.000 euro. Dan vind je altijd wel mensen die zeggen: o, geinig, ik doe wel mee. Zo ging het ook bij mij. Ik heb 2.000 euro ingelegd.\u2019<\/p>\n

De energieco\u00f6peratie had becijferd dat de nieuwe windmolens met subsidie lucratief zouden zijn. \u2018Je kon van tevoren zien dat er geld ging overblijven,\u2019 zegt Maartens. \u2018De vraag was: wat doen we daarmee? Legio mensen of bedrijven denken in zo\u2019n situatie: ik doe mijn rechterzak open en dan glijdt het zo naar binnen. Maar voor ons is het een principieel punt dat de molens met subsidie zijn gebouwd en op een mooi stukje dijk in onze gemeente staan. Wij vonden dat we de winst terug moesten investeren in de gemeenschap.\u2019<\/p>\n

En zo werd Maartens bestuurslid van de nieuwe stichting Duurzaam Waterland die het jaarlijkse exploitatieoverschot van de windmolens mocht besteden. \u2018Er ontstaat dan wel een gekke situatie,\u2019 zegt Maartens. \u2018Je bent gemeenschapsgeld aan het verdelen als niet-publieke partij. Het heeft een zeker houtje-touwtjegehalte. Eigenlijk is de vraag: hoe komen we op een goede manier van dat geld af?\u2019<\/p>\n

De Stichting investeerde in het ene na het andere energieproject in Waterland, te beginnen met zonnepanelen. \u2018Wij zeiden: iedereen die panelen op zijn dak plaatst, kan de factuur opsturen met een fotootje. Dan maken wij 400 euro over.\u2019 De actie was een doorslaand succes: honderden daken in de omgeving kregen zonnepanelen. Toch kregen ze het geld niet op. De initiatiefnemers besloten isolatie-maatregelen te gaan stimuleren, omdat die de meeste CO2-winst opleveren. Ze startten een subsidieregeling voor huishoudens in Waterland die hun woning wilden laten isoleren. Daarnaast organiseerden ze excursies om scholieren te onderwijzen over energie. \u2018In een jaar tijd hebben we ongeveer 1.800 kinderen les gegeven. Toen zei mijn vrouw: leuk joh, dat vrijwilligerswerk van jou, maar zou je niet eens meer tijd in je werk gaan steken? Ik was ondernemer, maar besteedde inmiddels zo\u2019n drie dagen per week aan het stichtingswerk.\u2019<\/p>\n

De opkomst bij de ledenvergaderingen is niet altijd even groot. In feite beslis je met een paar mensen waar het geld naartoe gaat.<\/q>\u2019Hij besloot het groter aan te pakken. Via-via kreeg Duurzaam Waterland contact met de Stichting Katholiek Onderwijs Volendam, die een nieuw schoolgebouw ging neerzetten. Met hulp van Duurzaam Waterland werd een ondergrondse warmtewisselaar gebouwd. De gemeente Edam-Volendam stelde hiervoor tegen zeer gunstige voorwaarden een stuk land beschikbaar. Resultaat: het schoolgebouw verbruikt nauwelijks nog gas. Maartens vindt het fantastisch dat zoiets gelukt is in Volendam, met een relatief groot aantal sceptici die \u2018geloven dat het klimaatprobleem een grap is die bedacht is door mensen zoals wij\u2019. Het project kreeg navolging: inmiddels heeft de onderwijsstichting zelf ook de energievoorziening van twee andere schoolgebouwen verduurzaamd.<\/p>\n

Dubbel effect<\/h5>\n

Co\u00f6peratie Windenergie Waterland toont aan hoe groot en invloedrijk burgerinitiatieven kunnen worden. \u2018Het budget dat wij aan duurzaamheidsmaatregelen besteden, is waarschijnlijk groter dan dat van de lokale overheid,\u2019 zegt Maartens. \u2018We zijn bovendien slagkrachtig. Waarom zou ik drie jaar wachten op beleid waarvan ik nu al zeker weet dat het gaat werken?\u2019 Een energieco\u00f6peratie van bewoners heeft ook een groot voordeel ten opzichte van traditionele energiebedrijven die geld besteden aan reclamecampagnes, kantoren en winstuitkeringen: \u2018Wij wekken duurzame energie op en investeren de winst daarna opnieuw in duurzaamheidsmaatregelen. Zo heeft de overheidssubsidie dubbel effect.\u2019<\/p>\n

De regels die de Stichting Duurzaam Waterland heeft opgesteld om het geld te verdelen, zijn summier: het moet worden uitgegeven aan energieprojecten binnen een bepaald gebied. \u2018Als je aan de ene kant van de Purmerweg woont, kom je wel in aanmerking, aan de andere kant niet.\u2019 Uiteraard legt Maartens wel verantwoording af aan het bestuur en de leden van de energieco\u00f6peratie. \u2018Maar de opkomst bij de ledenvergaderingen is niet altijd even groot. In feite beslis je met een paar mensen waar het geld naartoe gaat.\u2019
\nInmiddels wijdt Maartens zijn werkzame leven volledig aan duurzaamheid. Voor Urgenda werkt hij aan verschillende projecten op het gebied van duurzame energie op de Waddeneilanden. Volgens hem zal ook de lokale energieco\u00f6peratie in Waterland moeten professionaliseren als de groei doorzet. \u2018We hebben nog geen concrete toekomstplannen, maar als je ook projecten gaat doen met het bedrijfsleven, dan kan je het niet meer alleen af met vrijwilligers.\u2019<\/p>\n

Marktfalen<\/h5>\n

De vraag is natuurlijk waarom burgers de laatste jaren ineens zulke grote verantwoordelijkheid willen nemen over zaken die voorheen publiek of semi-publiek werden geregeld.
\nTine de Moor, hoogleraar Instituties voor Collectieve Actie aan de Universiteit Utrecht, onderzocht de opkomst van burgerco\u00f6peraties. Ze houdt kantoor in een monumentaal universiteitsgebouw aan een Utrechtse gracht. Koffie wordt er geschonken in mokken met de afbeelding van NSA-klokkenluider Edward Snowden. De historica ziet inderdaad een forse groei in het aantal burgercollectieven. \u2018Overal in Europa zie je nieuwe zelfbesturende en zelfregulerende organisaties ontstaan.\u2019<\/p>\n

Volgens De Moor ligt de kiem voor deze opkomst in de privatiseringsgolf van de jaren tachtig. \u2018De overheid liet steeds meer taken over aan de markt. Tegelijkertijd begonnen burgers co\u00f6peraties op te richten om gezamenlijk goederen of diensten aan te bieden. Vooral de laatste tien jaar zie je een exponenti\u00eble groei, die nog lang niet ten einde lijkt.\u2019 Voor de goede orde: populaire peer to peer<\/span> platforms zoals Airbnb of Groupon horen niet bij deze golfbeweging. \u2018Dat noem ik geen zelfregulering. Dat zijn gewoon bedrijven die op een nieuwe manier groepen consumenten bundelen. De leden hebben zelf geen enkele invloed op de regels.\u2019<\/p>\n

In de Nederlandse geschiedenis vond De Moor twee eerdere periodes waarin burgerco\u00f6peraties opkwamen. Rond het jaar 1000 ontstonden vrij plotseling allerlei gildes, waterschappen en zogenoemde markegenootschappen (boerencollectieven die gemeenschappelijk het grondgebruik reguleerden). De tweede golf vond eind negentiende eeuw plaats met de opkomst van onder meer vakbonden, boerenleenbanken en woningco\u00f6peraties. En nu bevinden we ons in de derde golf.<\/p>\n

Zzp\u2019ers die een broodfonds oprichten doen dat niet omdat ze het zo lollig vinden.<\/q>De Moor: \u2018Telkens zie je hetzelfde patroon. Na een periode van economisch optimisme en daarmee gepaard gaande liberalisering en vermarkting komen mensen tot het inzicht dat je niet alles via de markt kan realiseren. Boerenleenbanken ontstonden omdat boeren niet langer geld konden lenen bij commerci\u00eble banken.\u2019 Hetzelfde ziet ze nu gebeuren. \u2018Zzp\u2019ers die een broodfonds oprichten doen dat niet omdat ze het zo lollig vinden. Ze kunnen gewoon niet meer terecht bij de overheid voor een arbeidsongeschiktheidsverzekering. En ook niet bij de markt, waar private verzekeraars 700 euro per maand vragen voor zo\u2019n verzekering.\u2019 Ook de energieco\u00f6peraties die van Aalten tot Zevenaar uit de grond schieten vormen een reactie op overheids- en marktfalen, zegt ze. \u2018Die mensen hebben het gevoel dat ze geen toegang hebben tot wat hun is beloofd: duurzame energie tegen een betaalbare prijs. Ze denken: dan kan ik het beter zelf organiseren.\u2019<\/p>\n

Plukverbod<\/h5>\n

De opkomst van co\u00f6peraties brengt wel een risico met zich mee. Wie de inleg of het lidmaatschap niet kan betalen, valt terug op steeds schameler overheidsvoorzieningen. \u2018Je moet voorkomen dat burgerco\u00f6peraties een gesloten model vormen waarin je alleen kan deelnemen als je voldoende kapitaal inlegt,\u2019 zegt De Moor. \u2018Dan krijg je de situatie zoals in de Middeleeuwen, waarin de leden van het schoenmakersgilde goed voor elkaar zorgden. E\u00e9n keer per week gingen ze de straat op om brood uit te delen aan de armen.\u2019<\/p>\n

Precies daar gaat het knellen. Want wie zijn dan precies die actieve burgers? In het Tijdschrift voor Sociale Vraagstukken<\/span> liet Ren\u00e9 Cuperus, Volkskrant<\/span>-columnist en wetenschappelijk medewerker van de Wiardi Beckman Stichting, weten dat hij \u2018helemaal niets tegen sociaal doe-het-zelven\u2019 had, maar dat broodfondsen toch voornamelijk iets waren voor hoogopgeleide zzp\u2019ers. \u2018Weet je wat het Broodfonds van de onderklasse is? De hennepplantage op zolder. Dat is hun \u201cgroene\u201d project.\u2019<\/p>\n

In zijn oratie aan de Erasmus Universiteit waarschuwde hoogleraar sociologie Justus Uitermark eveneens dat het \u2018zelforganiserend vermogen\u2019 ongelijk is verdeeld: succesvolle zorgco\u00f6peraties, zelfbouwco\u00f6peraties en energieco\u00f6peraties ontstaan volgens hem op plekken \u2018waar bewoners goed georganiseerd zijn \u00e9n zich investeringen kunnen veroorloven\u2019. Het gaat daarbij dus nadrukkelijk niet alleen om een scheiding tussen rijk en arm, zoals Cuperus vermoedde. Uit onderzoek in Rotterdam bleek bijvoorbeeld dat arme buurten zoals Feijenoord, Delfshaven en Centrum koplopers waren wat betreft burgerinitiatieven. \u2018Belangrijker dan de precieze bevolkingssamenstelling is een institutioneel weefsel van stichtingen en verenigingen die mensen in staat stellen zich met elkaar te verbinden.\u2019<\/p>\n

Je kan heel enthousiast worden van mensen die zelf een bibliotheek gaan runnen, maar dat doen ze omdat de overheid die bibliotheken sluit.<\/q>Met andere woorden: op plekken die van oudsher al een rijk verenigingsleven hebben, ontstaan sneller nieuwe initiatieven. \u2018Speeltuinen, buurtbibliotheken, huiswerkklassen, peuterspeelzalen of ouderenzorg zullen verdwijnen waar bewoners er niet zelf voor zorgen en blijven bestaan of leven zelfs op waar wel krachtige buurtnetwerken zijn.\u2019 De duivel schijt, ook als het gaat om de verdeling van burgerinitiatieven, steeds op dezelfde hoop.<\/p>\n

Bovendien kunnen burgerco\u00f6peraties alleen floreren als ze een sterke scheiding aanbrengen tussen insiders en outsiders. Woon je aan de verkeerde kant van de Purmerweg? Dan helaas geen isolatiesubsidie van Duurzaam Waterland. Heb je geen vrienden die je voorgedragen hebben om deel te nemen aan hun broodfonds? Helaas, je hebt die offici\u00eble voordracht toch echt nodig voor een lidmaatschap.<\/p>\n

Dat uitsluiting noodzakelijk is voor een succesvolle burgerco\u00f6peratie laat buurtmoestuin Wibaut in Amsterdam-Oost zien, waar vrijwilligers een stuk grond hebben beplant met groente, kruiden en bloemen. Grootste probleem: na maandenlang spitten en wieden door vrijwilligers slaan willekeurige voorbijgangers spontaan aan het plukken. Uit de nieuwsbrief van september 2015: \u2018Diefstal van groenten blijft zich voordoen en leidt tot frustratie. Maar omdat de tuin openbare grond is, mogen we van het stadsdeel de toegangshekken niet afsluiten.\u2019 Als alternatief hebben de vrijwilligers nu flyers opgehangen die het plukverbod nog eens goed onder de aandacht moeten brengen.<\/p>\n

Professionele dorpsondersteuner<\/h5>\n

Als Nederland \u00e9\u00e9n plaats kent waar het verenigingsleven welig tiert, dan moet het Austerlitz zijn. Ooit door Napoleon gesticht als legerkamp voor 9.000 soldaten, telt het tegenwoordig 1.500 inwoners. Twee daarvan zijn Jan Smelik en Jan Snijders, respectievelijk bestuurslid en voorzitter van Austerlitz Zorgt. We spreken hen in de woonkamer van Snijders, terwijl het buiten stortregent.<\/p>\n

\u2018In Austerlitz zeggen we vaak tegen elkaar: je hebt hier net zoveel clubs als huizen,\u2019 grapt Snijders, om vervolgens een hele trits sportverenigingen op te noemen: tennis, voetbal, dammen, volleybal. \u2018En dan nog een koor, een fanfare, een dansvereniging, een gitaarvereniging. We hebben zelfs een visclub, terwijl in de verste verte geen viswater te bekennen is.\u2019<\/p>\n

Smelik: \u2018Een actieve groep van zo\u2019n vijftig mensen vervult de bestuursfuncties voor die verenigingen. Dat zijn steeds dezelfde koppen die dan weer hier en dan weer daar in het bestuur zitten. We doen hier aan recycling.\u2019<\/p>\n

De grootste vereniging heet Austerlitz Belang, opgericht in 1945, en verantwoordelijk voor dorpsfeesten en de contacten tussen het dorp en de gemeente Zeist. Meer dan 70 procent van de dorpelingen is lid. \u2018Want het is natuurlijk nogal lullig als je geen lid bent en je kind wil naar het Sinterklaasfeest.\u2019<\/p>\n

In 2007 organiseerde Austerlitz Belang een discussie over de toekomst van het dorp. Daaruit bleek dat de bewoners meer voorzieningen voor ouderen in het dorp wilden hebben. \u2018Het is schrijnend als mensen die hun hele leven in Austerlitz hebben gewoond op hun vijfenzeventigste nog het dorp uit moeten omdat we hier geen zorgwoningen hebben,\u2019 zegt Snijders.<\/p>\n

Naar het caf\u00e9 gaan en zeggen: ik ben op zoek naar 25.000 euro. Dan vind je altijd wel mensen die zeggen: o, geinig, ik doe wel mee.<\/q>Naar aanleiding van de discussie richtten zes dorpsbewoners, onder wie Snijders en Smelik, Austerlitz Zorg op. Belangrijkste doel van de nieuwe co\u00f6peratie: het realiseren van zorgwoningen. \u2018Maar dat gaat niet een-twee-drie,\u2019 zegt Smelik. \u2018Dus zijn we begonnen met het aanbieden van diensten waardoor mensen langer thuis kunnen blijven wonen.\u2019 Inmiddels runnen vrijwilligers de vervoersdienst Austerlitz Rijdt, de maaltijdservice Austerlitz Eet, de klusdienst Austerlitz Klust en de computercursus Austerlitz Online. Stuk voor stuk bereikbaar via \u00e9\u00e9n telefoonnummer dat wordt beantwoord door een professionele dorpsondersteuner die door de gemeente wordt gefinancierd. Een groot verschil met de situatie in Zeist, de gemeente waaronder Austerlitz valt. \u2018Daar hebben ze wel 35 telefoonnummers: als je vervoer nodig hebt, bel je de WMO-dienst, voor tafeltje-dekje bel je de welzijnsorganisatie.\u2019 Austerlitz Zorgt heeft de bureaucratie sowieso tot een minimum beperkt. \u2018Als iemand naar het ziekenhuis moet om bloed te prikken, dan regelen wij een vrijwilliger van Austerlitz Rijdt. Dan betaal je rechtstreeks aan hem of haar voor de benzine. En als je wilt dat iemand van Austerlitz Klust een muur komt witten, dan reken je de pot verf met hem of haar af.\u2019<\/p>\n

Gebruikelijke eenheidsworst<\/h5>\n

Inmiddels is maar liefst 40 procent van de volwassen dorpsbewoners lid van Austerlitz Zorgt. \u2018Veel mensen doen dat uit solidariteit,\u2019 zegt Snijders. \u2018Zij hebben nog helemaal geen ondersteuning nodig.\u2019 De kosten van het lidmaatschap vormen voor vrijwel niemand een belemmering: 24 euro per jaar. Naast de diensten die Austerlitz Zorgt biedt aan haar leden, vormt de vereniging inmiddels ook het offici\u00eble WMO-team voor de inwoners van Zeist.
\nSnijders en Smelik hebben inmiddels Nederland Zorgt Voor Elkaar opgezet, een landelijk netwerk dat de 353 lokale zorginitiatieven die Nederland telt met elkaar in contact brengt. Smelik: \u2018Als je het op de kaart intekent, zijn het nog maar speldenpuntjes, maar het aantal lokale zorginitiatieven groeit snel. Over een paar jaar zijn het er waarschijnlijk al 1.000.\u2019
\nSnijders denkt dat deze zorgverenigingen \u2018overal in Nederland\u2019 van de grond kunnen komen. \u2018Je hebt draagvlak nodig, steun van de gemeente en een paar actieve mensen zoals wij die er tijd en energie in willen steken.\u2019 Op plaatsen waar die actievelingen ontbreken, zullen wellicht \u2018witte vlekken\u2019 blijven bestaan, maar \u2018daar moet de overheid zorgen dat mensen kunnen terugvallen op de bestaande voorzieningen\u2019. Hoe dan ook bieden de lokale zorgco\u00f6peraties betere voorzieningen dan de gebruikelijke eenheidsworst. \u2018Je moet zorg lokaal regelen. Daar weet men beter wat de vraag is en wat mensen nodig hebben.\u2019<\/p>\n

In 2018 moeten de 25 zorgwoningen worden opgeleverd. Dat betekent meer verantwoordelijkheden voor Austerlitz Zorgt. Voor het bieden van zorg moet de co\u00f6peratie gaan samenwerken met professionele instellingen. \u2018We moeten ervoor waken dat we dan niet worden meegezogen in de bestaande cultuur van standaardisering en protocollen,\u2019 zegt Snijders. Bij een soortgelijk initiatief in Noord-Brabant ging het mis in de samenwerking met een professionele zorginstelling. \u2018Binnen no time gingen verpleegkundigen de bewoners toch weer gewoon om 9 uur wekken, terwijl de afspraak was dat de ouderen hun eigen leven mochten inrichten.\u2019 Snijders zucht. \u2018Het is toch ongelofelijk hoe zo\u2019n hopeloze bureaucratische cultuur in de mens kan gaan zitten.\u2019<\/p>\n

\u2018Een kus van je naaste\u2019<\/h5>\n

Of het nu gaat om het leveren van duurzame energie, het cre\u00ebren van een vangnet voor zieke zzp\u2019ers of het verhogen van de levenskwaliteit van oude dorpsgenoten \u2013 burgers blijken het op veel plekken inderdaad zelf te kunnen. In Austerlitz of Waterland bestaan sterke, zelfredzame gemeenschappen van actieve bewoners. Maar wat gebeurt er op al die plekken waar burgerinitiatieven niet van de grond komen? Kunnen die inderdaad simpelweg terugvallen op collectieve voorzieningen?<\/p>\n

Het is een vraag waar ook hoogleraar sociologie Jan Willem Duyvendak van de Universiteit van Amsterdam zich het hoofd over heeft gebroken. Net als De Moor ziet Duyvendak de bezuinigingen op collectieve voorzieningen als belangrijke oorzaak voor het feit dat steeds meer Nederlanders zelf naar alternatieven zoeken. \u2018Je kan heel enthousiast worden van mensen die zelf een bibliotheek gaan runnen, maar dat doen ze omdat de overheid die bibliotheken sluit.\u2019 Hetzelfde geldt in de zorg. \u2018Nu de overheid bezuinigt op verzorgingshuizen, worden mensen bang dat de kwaliteit van ouderenzorg achteruit zal hollen. Daardoor gaan ze oplossingen zoeken in hun eigen kring en soms ook alleen voor hun eigen mensen.\u2019
\nHij wil niet zeggen dat burgerinitiatieven de afbraak van de verzorgingsstaat legitimeren, maar ze kunnen wel het draagvlak wegnemen voor collectieve voorzieningen. Uit sociologisch onderzoek blijkt namelijk een interessant fenomeen: de steun voor de verzorgingsstaat daalt als de verzorgingsstaat kleiner wordt. \u2018Als mensen niet langer het gevoel hebben dat ze kunnen profiteren van bepaalde collectieve voorzieningen, willen ze daar ook niet meer via de belastingen aan meebetalen.\u2019<\/p>\n

\"\"
Illustratie: Kirsten Ulve<\/figcaption><\/figure>\n

Volgens Duyvendak stellen veel bestuurders en politici het \u2018zelf organiseren\u2019 gelijk aan een verbetering, zonder na te denken over de gevolgen. Hij stoorde zich enorm aan de uitspraak van staatssecretaris Martin van Rijn van Volksgezondheid dat \u2018een kus van je naaste\u2019 prettiger is dan \u2018een aai over je bol door een zorgverlener\u2019. Duyvendak: \u2018Dat hangt er maar vanaf, zou ik denken. Als je familie in de buurt hebt die je wil verzorgen en onder de douche wil zetten, dan kan dat misschien waar zijn. Maar voor veel mensen gaat dat niet op. Het neoliberale sentiment van \u201cje wil toch eigenlijk vooral door je eigen mensen geholpen worden\u201d vind ik ongelofelijk, zeker uit de mond van een PvdA\u2019er. Waarom zou zelforganisatie beter zijn dan een professional die je komt ondersteunen? Er waren toch redenen waarom we sommige zaken collectief hadden geregeld?\u2019<\/p>\n

Begrijp hem goed: ook Duyvendak vindt het lovenswaardig als mensen zelf een maatschappelijk initiatief ontplooien. \u2018Daar wil ik niets aan afdoen. Maar ik vind de na\u00efviteit in het debat wel verschrikkelijk. Want al die leuke kleine initiatieven ontstaan in een context waarin we steeds minder collectief organiseren. Ik vind dat we echt moeten nadenken over de vraag: deden we het dan zo slecht? En hoe kunnen we het dan beter organiseren voor iedereen?\u2019<\/p>\n

Volgens hem kunnen burgerinitiatieven een \u2018nuttige prikkeling\u2019 zijn voor het veranderen van bestaande instituties. \u2018De grote instellingen zijn verweesd geraakt. Oorspronkelijk zijn veel woningbouwverenigingen, zorgaanbieders en welzijnsinstellingen ook ontstaan als burgerinitiatief of co\u00f6peratie. Mensen hadden heel lang het idee dat het \u201chun\u201d organisaties waren, maar inmiddels voelt bijna niemand die trots meer.\u2019 Het succes van burgerinitiatieven zou wat hem betreft een aanleiding moeten zijn voor het hervormen van de collectieve instituties. \u2018Mensen willen eigenaarschap voelen, het gevoel hebben dat ze betrokken zijn, mee kunnen doen en zich er tegenaan mogen bemoeien.\u2019<\/p>\n

Participatierage<\/h5>\n

De co\u00f6peratiegolf inspireert en vernieuwt. De doe-het-samen-burger heeft de knellende eenheidsworst van one size fits all-<\/span>oplossingen doorbroken. Maar tegelijkertijd dreigt het gevaar voor een nieuwe tweedeling. Wie op een plek woont waar de participatierage goed heeft huisgehouden, profiteert nu al van betere voorzieningen. Hij (m\/v) laat zijn woning isoleren voor een schijntje, stuurt zijn kinderen naar de buurtbieb, haalt zijn groente uit de buurtmoestuin, stuurt zijn oude moeder op een iPad-cursus, doet boodschappen bij de co\u00f6peratiewinkel en drinkt een biertje op de buurtbraderie. Als hij zijn arm breekt tijdens het knotten van de buurtbomen, betalen zijn vrienden van het broodfonds hem een ziekte-uitkering.<\/p>\n

Wie op een minder fortuinlijke plek woont, ziet de kwaliteit van de voorzieningen om zich heen steeds verder achteruit hollen: de bibliotheek sluit haar deuren, net als de school en de supermarkt. De openbare ruimte verloedert, terwijl zijn oude moeder verpietert op haar bovenwoning. En als hij ziek is, heeft hij geen inkomsten.<\/p>\n

Het gejuich over burgerkracht moet plaats maken voor de vraag hoe alle Nederlanders straks kunnen profiteren van de nieuwe, innovatieve, vraaggestuurde en hyperlokale voorzieningen.
\nWellicht dat bestaande landelijke instellingen kunnen leren van de manieren waarop burgers zelf hun voorzieningen willen inrichten. Thuiszorgorganisatie Buurtzorg toont aan dat zoiets mogelijk is. Opgericht in 2007, heeft de organisatie de wijkverpleegkundige teruggebracht. Buurtzorg is een doorslaand succes: na overname van het failliete concurrent TSN is het de grootste thuiszorgverlener van Nederland.<\/p>\n

Het kan ook dat de burgerinitiatieven zelf doorgroeien tot een landelijk dekkende voorziening. De zorgco\u00f6peraties hebben inmiddels een begin gemaakt met het landelijke netwerk Nederland Zorgt voor Elkaar. De energieco\u00f6peraties zijn hard bezig via kennisplatform Hier Opgewekt. Maar als het echt om de centen gaat, dan loopt het minder soepel. Afgelopen maand kregen de leden van 204 broodfondsen de vraag voorgelegd of ze zich wilden aansluiten bij de Broodfondsalliantie, waarin ze niet alleen garant staan voor eventuele ziekte van hun eigen groepsleden, maar ook voor andere groepen. In totaal stemden 30 broodfondsen daarmee in.<\/p>\n

Voor de overige 174 fondsen was dat een stap te ver. Zij hadden meer vertrouwen in de eigen groep. Heel begrijpelijk. Maar tegelijkertijd een teken dat je een landelijk dekkend sociaal vangnet misschien niet alleen aan de zelforganiserende burger kan overlaten.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Burgers organiseren steeds <\/span>meer overheidsfuncties zelf. Maar is al die burgerkracht wel zo\u2019n goed idee en profiteren niet vooral de happy few van alle nieuwe, innovatieve en hyperlokale voorzieningen? \u2018Als je aan de ene kant van de Purmerweg woont, kom je wel in aanmerking, aan de andere kant niet.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-335817","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Michiel Hulshof, Anne de Zeeuw","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/335817","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=335817"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/335817\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Michiel Hulshof, Anne de Zeeuw","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=335817"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=335817"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}