{"id":335367,"date":"2016-08-15T11:00:25","date_gmt":"2016-08-15T09:00:25","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=335367"},"modified":"2016-08-15T14:53:01","modified_gmt":"2016-08-15T12:53:01","slug":"toen-de-geheime-dienst-nog-brave-christenen-bespioneerde","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/toen-de-geheime-dienst-nog-brave-christenen-bespioneerde\/","title":{"rendered":"Toen de geheime dienst nog brave christenen bespioneerde"},"content":{"rendered":"
Door de terreur van moslimextremisten <\/span>is het volgen van godsdienstige fanatici momenteel dagelijks werk voor de geheime diensten. Maar ook vlak na de oorlog hield de BVD al vele religieuze groeperingen in de gaten. Tot uiterst brave hervormden aan toe.<\/div>\n

De circa driehonderd Nederlandse jongeren in de Markthallen in Amersfoort krijgen de hartelijke groeten van \u2018de Amerikaansche jeugd\u2019, vertelt prediker Douglas Fisher. De aanwezigen op de inspirerende \u2018rally\u2019 van Youth for Christ op 6 oktober 1946 hebben dan al geluisterd naar een gebed door de bekende Nederlandse evangelist Johannes de Heer en een lied van de Amerikaanse \u2018zangleider\u2019 Don Devos. Nu spreekt reverend<\/span> Fisher over een \u2018machtige geestelijke opwekking\u2019 die in de Verenigde Staten plaatsvindt. En wat zijn jeugdige publiek vooral moet weten: Christus is er ook voor \u2018Jong Nederland\u2019, zegt hij, Christus is er \u2018voor de geheele wereld\u2019.<\/p>\n

\u2018Geheim\u2019 staat er met onderstreepte hoofdletters boven het uitgetikte verslag. De Centrale Veiligheidsdienst (CVD, voorganger van de BVD, later AIVD) stuurt het naar de ministers van Binnenlandse Zaken, Justitie en Onderwijs persoonlijk. Ook vijf grootstedelijke politiecommissarissen, de commissaris van de Koningin in Utrecht en de Generale Staf ontvangen een exemplaar. Zouden de excellenties echt ge\u00efnteresseerd zijn geweest in de preek van dominee Spencer de Jong over de melaatse jongeling uit het Evangelie van Marcus?<\/p>\n

Het belang van de apostel Paulus<\/h5>\n

Geheime diensten worden opgericht om staatsondermijnende activiteiten op te sporen en tegen te gaan. Nu we leven in een tijd van terroristische aanslagen door moslimextremisten is het begrijpelijk dat autoriteiten zich een nauwkeurig beeld willen vormen van allerlei religieuze fanatici. Maar kort na de Tweede Wereldoorlog hield de Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) in Nederland ook al allerlei religieuze groeperingen in de gaten. Dat blijkt uit vrijgegeven geheime archiefstukken die door de Stichting Argus onlangs op internet zijn gezet. Vrij Nederland bestudeerde de documenten en verbaasde zich over de schijnbaar onschuldige activiteiten waarover de diensten zich in die dagen druk maakten.<\/p>\n

Ze waren volkomen in de ban van dominee De Jong, kleuren van spanning op de gezichten en een\u00a0tinteling in de ogen.<\/q><\/p>\n

In sommige gevallen lag het wantrouwen van de geheime dienst wel voor de hand. Zo kwamen van buitenlandse diensten berichten dat de Russisch-orthodoxe kerk buiten het moederland misbruikt werd als dekmantel voor spionnen uit de Sovjet-Unie. \u2018Parijs\u2019 meldde dat een \u2018lid van het inlichtingennet\u2019 van die kerk uit Frankrijk in februari 1948 in Amsterdam \u2018een persoon\u2019 uit Londen ontmoette. Die betaalde hij 120 Britse ponden voor \u2018een massa in de Engelse taal geschreven documenten\u2019, waarover \u2018Moskou\u2019 vervolgens een rapport ontving. Via de Amsterdamse politie en de hotelregistratie achterhaalde de BVD de namen van twee Russen die in die periode inderdaad in de hoofdstad verbleven. Het leek de dienst dan ook \u2018wenselijk\u2019 een dossier \u2018Russische Kerk in het Buitenland\u2019 aan te leggen.<\/p>\n

Maar in de meeste gevallen bogen de geheim agenten zich helemaal niet over gevaarlijke internationale complotten. In september 1946 ontving de CVD een bericht uit het leger over de mts-leerling Frederik Jacobs die \u2018op religieus-humanistische gronden\u2019 weigerde in militaire dienst te gaan. Een netelige kwestie voor een regering die op dat moment troepen stuurde naar het opstandige Indonesi\u00eb. Kritiek op het Nederlandse Indi\u00ebbeleid was in die dagen een belangrijk aandachtspunt van de diensten, terwijl antimilitarisme altijd al als suspect werd beschouwd. De jongen achtte zich ook als hij militair zou zijn, gebonden aan het christelijke gebod \u2018Gij zult niet dooden\u2019. Uit een \u2018verhoor\u2019 bleek dat Jacobs in Haarlem \u2018godsdienstonderwijs\u2019 volgde bij dominee Annee de Jong van het \u2018Open Religieus Genootschap\u2019. Die adviseerde hem dienst te weigeren.<\/p>\n

Voor de CVD was dat voldoende reden om een dossier te openen over het genootschap. Luitenant-kolonel J.G. Crabbendam, hoofd \u2018Bureau B\u2019 van de dienst, gelastte een \u2018discreet onderzoek\u2019 naar \u2018een zekere dominee de Jong\u2019. Opvallend hierbij is het gebrek aan kennis bij de CVD, want De Jong was een tamelijk bekende \u2018christensocialist\u2019 die tijdens de Eerste Wereldoorlog al in de gevangenis belandde als gevolg van zijn pacifistische denkbeelden. In Leeuwarden nam hij het bij de verkiezingen voor een Tweede Kamerzetel zelfs op tegen SDAP-leider Troelstra. De Haarlemse politie noemde De Jong in een eerste rapportje dan ook \u2018sterk links geori\u00ebnteerd en anti-militairist\u2019, hoewel geen lid van de communistische CPN. Niet gebleken was dat hij dienstplichtigen zou \u2018aansporen\u2019 dienst te weigeren.<\/p>\n

De proef op de som volgde in juli 1948 toen De Jong een tweedaagse \u2018Ronde tafel samenkomst\u2019 organiseerde in de Kroonzaal van Caf\u00e9 Brinkman aan de Grote Markt in Haarlem. Tussen de tweehonderd toehoorders zat een informant die minutieus en kleurrijk verslag deed. Hij beschreef een slechtziende wiskundige uit Delft die sprak \u2018nadat eerst weer een lied werd gekweeld\u2019. De spreker wekte de indruk \u2018steeds binnenpretjes\u2019 te hebben, stond met een krijtje ingewikkelde schema\u2019s \u2018op een bord te kalken\u2019 terwijl steeds minder toeschouwers zijn redeneringen konden volgen. Toch was \u2018het geheel erg amusant en heeft niemand zich verveeld\u2019.<\/p>\n

Van de bijdrage van Annee de Jong zelf was de inlichtingenman het meest onder de indruk. Die sprak over het belang van de apostel Paulus voor onze tijd. En dat deed hij \u2018met grote intensiteit\u2019 alsof hij het \u2018er in wilde hameren\u2019. Het publiek hing aan de dominees lippen en was na afloop doodstil: \u2018Ze waren volkomen in de ban van Ds. De Jong, kleuren van spanning op de meeste gezichten en ook de tinteling nog in de ogen, die een mens vaak heeft, wanneer hij pas uit de bioscoop komt, waar hij een zeer boeiende film heeft gezien.\u2019<\/p>\n

De Rozenkruisers<\/h5>\n

Inlichtingenexpert Constant Hijzen, die aan de Universiteit Leiden een proefschrift schrijft over de geschiedenis van de Nederlandse veiligheidsdiensten tussen 1912 en 1992 (de voorlopers van de huidige AIVD), noemt de dossiers \u2018interessant materiaal\u2019. Hij vertelt dat Nederland door de oorlogservaringen na de bevrijding grotere diensten oprichtte dan de vooroorlogse Centrale Inlichtingendienst. Die nieuwe diensten verzamelden aanvankelijk informatie \u2018over een wel heel breed scala\u2019 aan organisaties. \u2018Mijn beeld is dat men daar later wel wat kritischer op werd, deels vanwege de beperkte capaciteit,\u2019 aldus Hijzen.<\/p>\n

Dat CVD en BVD ook religieuze groeperingen in de gaten hielden, was wel bekend, maar de details erover zijn volgens Hijzen nieuw. \u2018De taak van de diensten was om spionage door vreemde mogendheden tegen te gaan, maar daarnaast om de democratische rechtsorde te beschermen. Het in de gaten houden van dit soort groeperingen viel vooral onder dat laatste. We weten bijvoorbeeld wel al dat de diensten ook de vredesbeweging nauwlettend volgden. Op zichzelf werden dergelijke organisaties niet gezien als gevaarlijk, maar men was in de zich ontwikkelende Koude Oorlog bijvoorbeeld wel bang voor communistische infiltratie. De diensten vreesden dat leden van zulke groepen ideologie\u00ebn gingen aanhangen die de democratische rechtsorde zouden ondermijnen.\u2019<\/p>\n

Opvallend hierbij was de rol van de plaatselijke inlichtingendiensten (PID) in diverse steden die aan Den Haag rapporteerden. Na de oorlog bouwde de BVD voor de strijd tegen politiek extremisme aan een netwerk van dergelijke PID\u2019s (onderdelen van de plaatselijke politiekorpsen) om informatie te vergaren uit het land en ook om de eigen medewerkers te ontlasten. Zo viel het de Inlichtingendienst Beverwijk op dat het Rozenkruisersgenootschap in 1950 in de communistische krant De Waarheid<\/span> adverteerde. Dat \u2018gaf ons op politieke grond te denken\u2019 en dus trachtten de agenten inlichtingen in te winnen, aldus een eerste rapport. Ze vernamen dat de Rozenkruisers ook in Beverwijk actief waren en achtten \u2018het tijdstip aangebroken\u2019 om dit aan de BVD te melden. De ijverige geheim agenten slaagden er later in om voor een gulden \u2018een boekwerk\u2019 te kopen waarin de werkwijze van de Rozenkruisers werd beschreven. Daarin lazen ze dat die \u2018zich onthouden van iedere deelname aan politiek, humanisme en economie\u2019, zo schreven ze in hun derde rapport. Een kopie van die passage werd meegezonden naar Den Haag.<\/p>\n

Van den duivel<\/h5>\n

De werking van het inlichtingensysteem kan mooi worden ge\u00efllustreerd aan de hand van het dossier van de Zevende-dags Adventisten, tegenwoordig vooral bekend als de geloofsleer van prominente Nederlanders als Marianne Thieme en Antoinette Hertsenberg. De gemeentepolitie in Brunssum stuitte in 1950 op een bijbellezing van ene dominee Mandemaker uit Heerlen in lokaal \u2018De Burcht\u2019. Het ging volgens de politie om een \u2018nieuwe sekte\u2019, waarover de BVD werd ge\u00efnformeerd. Mandemaker zou voor een gehoor van zestien personen hebben afgegeven op \u2018het Vaticaan en Amerika\u2019 die \u2018hand in hand\u2019 bezig zouden zijn \u2018om de overige wereld hun wil op te leggen\u2019. De BVD besloot bij de politie in Heerlen navraag te doen naar de \u2018politieke antecedenten\u2019 van de prediker omdat die naar communistische sympathie\u00ebn zou neigen. Daar in Limburg uitte men ook uit eigen waarneming de vrees dat Harm Mandemaker \u2018gevaarlijk\u2019 kon worden \u2018voor de openbare orde\u2019.<\/p>\n

Omdat de prediker tot voor kort in Amsterdam woonde, vroeg de BVD vervolgens bij de hoofdstedelijke politie na wat er over hem bekend was. Het duurde meer dan een half jaar \u2013 en verscheidene herhaalde verzoeken \u2013 voordat er antwoord kwam. In Amsterdam bleek men minder ongerust: voordat ze naar het zuiden verhuisden, stond het gezin Mandemaker volgens het vertrouwelijke rapport in de Amsterdamse Indische Buurt als \u2018zeer gunstig\u2019 bekend. Na de oorlog was de voormalig sleepbootkapitein Mandemaker voor de sekte van de Adventisten preken gaan houden en doopte hij nieuwe volgelingen in het Sportfondsenbad Oost. Hij las Het Parool,<\/span> was inderdaad nogal gekant tegen de katholieke kerk, maar voor zover de informanten konden beoordelen was van \u2018communistische gezindheid (\u2026) geen sprake\u2019. En zonder commentaar briefte de BVD deze Amsterdamse geruststelling weer door aan Heerlen.<\/p>\n

In Heerlen had men het intussen maar druk met rondtrekkende predikers. In 1948 opereerde daar ook ene Tammo Koekoek van de Gemeente des Heeren, \u2018een zeer klein aantal godsdienstige dwepers\u2019 die ook in Utrecht en Hoogeveen actief zouden zijn. In die laatste gemeente bleken ze de club inderdaad te kennen. Naast God erkende de plaatselijk prediker geen wereldlijk gezag, \u2018want dat gezag is uit en van den duivel\u2019. De plaatselijke politie omschreef het milieu van de aanhangers als \u2018uiterst links\u2019 en hanteerde daarvoor een opmerkelijke bewijsvoering: de politie arresteerde \u2018een persoon\u2019 met een vuurwapen die net als zijn broer lid bleek van de CPN. En \u2018hun ouders bleken geregeld de samenkomsten der Gemeentje des Heeren te bezoeken\u2019. Dit keer kwamen uit Utrecht sussende woorden. Er is daar inderdaad \u2018een kerkje\u2019 maar van \u2018onregelmatigheden of fanatieke handelingen\u2019 was \u2018nimmer iets gebleken\u2019.<\/p>\n

\n
\"\"
Ook meteen na de oorlog maakte de BVD zich al zorgen om ‘Islam-propaganda in Nederland’. <\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
Adellijke aliassen<\/h5>\n

Rondtrekkende predikers doen denken aan de extremistische moslims van vandaag die jongeren zouden ronselen voor terroristische netwerken of de strijd in Syri\u00eb. Ook meteen na de oorlog maakte de BVD zich al zorgen om \u2018Islam-propaganda in Nederland\u2019, zoals het dossier heette. Een trigger<\/span> was opnieuw een berichtje in De Waarheid<\/span> over \u2018twee donkere mannen\u2019 uit India die in 1947 in Den Haag arriveerden omdat ze meenden \u2018dat veel Nederlanders voor hun geloof ontvankelijk zijn\u2019. Communistische sympathie\u00ebn kwamen de medewerkers van de geheime dienst niet tegen, maar de aandacht werd wel gewekt voor de \u2018Moslim Missie\u2019 in Nederland die in Amsterdam een moskee zou willen bouwen. Leider bleek ene El Mehdi Abderrachman Koppe, een bekeerling die oorspronkelijk gewoon Paul Julius heette. Koppe stond bekend als een \u2018ijverig\u2019 en \u2018rustig\u2019 persoon die zich \u2018niet inliet met enigerlei politieke beweging\u2019. Toch wilde een hyperactieve BVD het naadje van de kous weten, bezochten inlichtingenmedewerkers bijeenkomsten van de organisatie en kreeg Koppe een \u2018geheime signalering\u2019, zodat reizen naar het buitenland werden gemeld.<\/p>\n

Een rapporteur viel het op dat een groep wetenschappers zich “zeer afzijdig hield” van de andere.<\/q><\/p>\n

Politieke smoking guns werden niet gevonden. Wel leidden de naspeuringen tot taferelen die niet zouden misstaan in de roddelbladen: in 1951 bleek Koppe mee te gaan met ene Justina Groot Herzog op haar reis naar Marokko. \u2018Juffrouw\u2019 Herzog verwachtte een buitenechtelijk kind van een Arabier die ze daar hoopte terug te vinden, zei ze. Koppe was mee omdat hij Arabisch sprak en de man tot een huwelijk zou kunnen bewegen. \u2018Van dit roerende verhaal van naasteliefde geloof ik op het eerste gezicht niet veel,\u2019 concludeerde een medewerker van de dienst. Uiteindelijk leek Koppe vooral slachtoffer in het drama. Volgens de BVD bleek Herzog een \u2018louche\u2019 fantaste die net als haar \u2018kamenier\u2019 allerlei adellijke aliassen aannam en onder die dekmantels diamanten en goud smokkelde.<\/p>\n

Loos alarm<\/h5>\n

Losse flodders genoeg in de BVD-dossiers over religieuze genootschappen. Maar het meest opmerkelijke is nog wel dat de geheime dienst zich niet beperkte tot buitenlandse religies of merkwaardige sekten. Zelfs de volstrekt mainstream en toch wel zeer brave Nederlands-hervormde kerk bleek de aandacht te wekken van de spionnen. Zo volgden zij in 1949 de verwikkelingen van de \u2018Utrechtse Kring\u2019 waarin hervormde theologen van naam en faam samenkwamen met katholieke collega\u2019s om over oecumenische samenwerking te praten. Tijdens een \u2018excursie\u2019 naar de sterrenwacht in Utrecht viel het een rapporteur op dat een groep wetenschappers zich \u2018zeer afzijdig hield\u2019 van de andere.<\/p>\n

\n
\"\"
‘Kolonel Crab’ rechts van Mussert bij diens arrestatie in mei 1945 | Foto: Haags Gemeentearchief<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n

Groot was de schrik toen in 1951 het geheime bericht binnenkwam dat de synode (het bestuur) van de Nederlands-hervormde kerk een \u2018verklaring inzake de bewapeningswedloop\u2019 ging bespreken. Gelukkig zaten in die synode \u2018twee van onze mensen\u2019, luidde de toevoeging van de informant. De BVD probeerde snel te achterhalen wie er verder allemaal lid waren van de \u2018Generale Synode\u2019 en lichtte de doopceel van tientallen predikanten. Ze vonden een dominee Oskam die als \u2018anti-militair\u2019 in de kaartenbak figureerde en een dominee Brouwer die in 1947 \u2018voorstander\u2019 van de Republiek Indonesi\u00eb was. En er was een dominee Van den Brink die voor de gemeenteraadsvergadering in 1949 de kandidatenlijst van de CPN had ondertekend.<\/p>\n

Maar het bleek allemaal loos alarm. De hervormde synode vergaderde die dag helemaal niet. Het ging om \u2018een conferentie\u2019 van 27 oud-leden van de Protestantse Jongeren Club Indonesi\u00eb. Of daar dan w\u00e9l een verklaring over bewapening werd besproken, vraagt een BVD\u2019er zich af in een krabbeltje in de kantlijn. In oktober verscheen een nieuw rapportje: de vergadering in conferentieoord Woudschoten in Zeist \u2013 een brochure van de locatie was in het dossier gevoegd: \u2018alle slaapkamers en -zalen zijn centraal verwarmd en voorzien van vaste wastafels en stromend water\u2019\u2013 was een re\u00fcnie van uit Indi\u00eb teruggekeerde hervormde jeugdwerkers. Die moesten weer integreren in het Nederlandse jongerenwerk van de hervormde kerk. \u2018Enig politiek of anti-militaristisch doel was hieraan vreemd.\u2019 De BVD concludeerde maar weer eens: \u2018Het lijkt momenteel niet geraden of noodzakelijk, dieper op deze aangelegenheid in te gaan.\u2019<\/p>\n

\n
Kolonel Crab<\/h5>\n

Als spil in de onderzoeken naar religieuze groeperingen komt uit de dossiers van de BVD Johann Gottlieb Crabbendam naar voren \u2013 in veel opzichten een fascinerend figuur. Crabbendam was in die jaren hoofd van \u2018Bureau B\u2019, dat zich moest bezighouden met \u2018de in- en uitwendige veiligheid van den Staat\u2019, en speurde met zijn medewerkers in de praktijk naar allerlei vormen van \u2018politiek extremisme\u2019. Dat had de politieman ook al gedaan in het begin van de Duitse bezetting. Als hoofd van het Haagse \u2018Documentatiecentrum\u2019 maakte hij jacht op verzetsgroepen, waaronder communisten. Maar omdat hij pro-Engels en tegen de NSB was, belandde Crabbendam in 1941 bij de Haagse politie op een zijspoor. En zo mocht hij na de bevrijding de arrestatie van NSB-leider Anton Mussert leiden (zie de foto op pagina 33) en kreeg hij een hoge functie bij de BVD, zonder bij de naoorlogse zuiveringen zelf te zijn aangeklaagd.<\/p>\n

Fascinerend is Crabbendam ook omdat hij zeer actief was in de theosofische beweging, een esoterische stroming die Helena Blavatsky navolgde. In dezelfde jaren dat hij voor de BVD allerlei religieuze bewegingen binnenstebuiten keerde, komen we hem tegen als voorzitter van bijeenkomsten van het Theosofisch Genootschap. Zo maakte kolonel \u2018Crab\u2019, zoals hij genoemd werd, met andere leden van de broederschap een reis naar geestverwanten in de Verenigde Staten.<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Door de terreur van moslimextremisten <\/span>is het volgen van godsdienstige fanatici momenteel dagelijks werk voor de geheime diensten. Maar ook vlak na de oorlog hield de BVD al vele religieuze groeperingen in de gaten. Tot uiterst brave hervormden aan toe.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-335367","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Jaco Alberts","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/335367","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=335367"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/335367\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jaco Alberts","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=335367"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=335367"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}