{"id":330571,"date":"2016-06-15T15:07:30","date_gmt":"2016-06-15T13:07:30","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=330571"},"modified":"2016-06-15T15:07:30","modified_gmt":"2016-06-15T13:07:30","slug":"ilja-leonard-pfeijffer-ed-van-der-elsken","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/ilja-leonard-pfeijffer-ed-van-der-elsken\/","title":{"rendered":"Kijken, kijken, niet zien"},"content":{"rendered":"
\n

Onze obsessie met fotograferen heeft zich tussen het oog en de werkelijkheid gewrongen en staat het zien in de weg. En wie z\u2019n schuld is dat? Juist.<\/p>\n<\/div>\n

Vorige week was ik uitgenodigd voor een lezing in De Balie in Amsterdam. Omdat ik, geheel atypisch, te vroeg was, besloot ik mijzelf nog een kopje koffie te permitteren op het nabijgelegen Max Euweplein. Het was, eveneens geheel atypisch, een warme zomeravond. Twee pittoreske oudere mannetjes speelden een partij schaak op het levensgrote bord met de levensgrote stukken. Ik ging op het terrasje zitten vlak v\u00f3\u00f3r het schaakbord om de partij te kunnen volgen. In het halve uur dat ik daar zat, heb ik niets van het schaakspel kunnen zien omdat zich bij voortduring passanten tussen het terras en het bord opstelden om een foto te maken met hun smartphone. Ook zij hebben niets van het schaakspel gezien. Ze hebben het alleen gefotografeerd. En dat leken ze niet eens speciaal uit interesse te doen. Het was meer een automatisme. Er was iets atypisch te zien en in plaats van daarnaar te kijken, werd het vastgelegd.<\/p>\n

Ik had ook een andere anekdote kunnen vertellen, maar deze is toevallig waargebeurd. En of iets waargebeurd is of niet vinden we belangrijk. Dat is precies waarom we de hele tijd overal foto\u2019s van nemen. Iets bestaat pas wanneer het is vastgelegd. Wanneer we toevallig getuige zijn van een ongebruikelijke sc\u00e8ne en er op de een of andere onverklaarbare wijze niet in slagen om daar een foto van te nemen, zijn we de wanhoop nabij. Het voelt alsof het niet is gebeurd, of dat het helemaal voor niets is gebeurd, wat hetzelfde is. In onze hunkering naar houvast aan de werkelijkheid laden we de geheugenkaarten van onze camera\u2019s en smartphones vol met bewijzen van het feit dat we ooit een moment oog in oog hebben gestaan met de werkelijkheid. Die behoefte is zo groot geworden, dat het een automatisme is geworden om de werkelijkheid vast te leggen zodra zij zich voordoet. Maar de paradox is dat wij de werkelijkheid op deze manier niet meer zien. De foto\u2019s die wij maken, zijn een substituut voor kijken. De camera of de smartphone heeft zich tussen het oog en de werkelijkheid gewrongen. Onze obsessie met fotograferen staat het zien in de weg.<\/p>\n

Er leeft op dit moment een generatie jonge, gelukkige ouders die hopelijk later wanneer ze oud zijn en in een bejaardentehuis zijn weggestopt de tijd vinden om aan de hand van de tienduizenden foto\u2019s die ze op dit moment nemen te reconstrueren hoe hun kinderen zijn opgegroeid. Hun kinderen zelf hebben ze nog nooit gezien. Ze hebben het veel te druk om tientallen foto\u2019s te maken zodra een van hen ook maar aanstalten maakt om een vinger in zijn mond te steken of de hond te gaan aaien. Maar daarmee doet zich een ander probleem voor. Dat is eigenlijk niet de bedoeling van al die foto\u2019s die wij de hele dag maken, om ze te bekijken. Dat doet niemand. Daarvoor zijn die foto\u2019s ook veel te slecht. Ze zijn niet om aan te zien. En het zijn er vooral te veel. Hooguit delen we er af en toe eentje, maar niet omdat er echt iets op te zien is. Dat doen we om onze vrienden te bewijzen dat we erbij waren. Waarbij we dan wel niet waren, moeten we er vaak bij vertellen, omdat dat uit de foto niet valt af te leiden.<\/p>\n

Ooit was het beeld heilig. Hoeveel plaatjes denk je dat een dagloner in de Middeleeuwen in zijn hele leven te zien kreeg? Afgezien van de schilderingen in de dorpskerk waren dat er niet zoveel. Het beeld was een mirakel, iets om voor te knielen. Het was een venster op een nieuwe, ongedroomde wereld. In onze tijd is het beeld ontheiligd. De zondvloed aan beelden waaraan we elk uur van de dag worden blootgesteld, ontneemt ons zowel het zicht op de beelden als op de wereld.<\/p>\n

Dit alles is de schuld van Ed van der Elsken en trawanten. De zogenaamde straatfotografen van de tweede helft van de vorige eeuw hebben het beeld ontheiligd door doelbewust op zoek te gaan naar het gewone en het beeld daardoor gewoon te maken. Ze zagen af van de mystiek die de creatie van een beeld behelst en wilden het beeld niet langer als een nieuw visioen toevoegen aan de werkelijkheid, maar verdwaalden vrolijk in de misvatting dat een snapshot van de ongefilterde werkelijkheid een beeld zou opleveren.<\/p>\n

Alsof je bent teruggeflitst naar een primitieve oertijd waarin een optimistisch vertrouwen heerste over de kracht van de fotografie.<\/q><\/p>\n

Natuurlijk gebeurde dat in eerste instantie met de beste bedoelingen. Ed van der Elsken kon kijken en zijn intentie was wel degelijk om ons iets te laten zien. Zowel die kwaliteit als die intentie zijn de hedendaagse massabeeldcultuur vreemd. Maar het waanidee dat het leuk zou zijn om het alledaagse leven zonder de opsmuk van compositie of artistieke doelstellingen te documenteren, gewoon, leuke gewone mensen in hun leuke gewone omgeving, omdat dat gewoon leuk is, heeft wel degelijk de weg geplaveid naar de hedendaagse cultuur waarin we de werkelijkheid onverdund overhevelen naar beelddragers in de hoop haar vast te leggen en te bezitten maar met het effect dat we haar aan het zicht onttrekken.<\/p>\n

Ondanks deze continu\u00efteit en deze doorlopende lijn naar het nu is het een bevreemdende ervaring om een fotoboek van Ed van der Elsken ter hand te nemen. Als je Eye Love You<\/em> bekijkt, krijg je de sensatie dat je bent teruggeflitst naar een primitieve oertijd waarin een optimistisch vertrouwen heerste over de kracht van de fotografie en waarin schuld verborgen was onder een na\u00efef en gevaarlijk soort onschuld. Neem bijvoorbeeld al dat naakt op zijn foto\u2019s. Dat is zowel door de geportretteerden als door de fotograaf bedoeld als een feest van bevrijding. Maar van het exhibitionisme waaraan de fotograaf bijdraagt met zijn lens gaat een grimmig soort dwang uit, die de fotograaf niet laat zien maar negeert en daarmee versterkt. Het ontheiligde beeld ontheiligt het lichaam en de schijnbaar vrolijke maar in werkelijkheid onverdraaglijk dwingende boodschap is dat dat goed is. Er wordt een nieuwe hippienorm opgedrongen die anderen die daaraan niet wensen deel te nemen degradeert tot geremde stakkers. De fotograaf prikt daar niet doorheen. Hij viert het feestje mee. Dat krijg je ervan als je de werkelijkheid fotografeert.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Onze obsessie met fotograferen heeft zich tussen het oog en de werkelijkheid gewrongen en staat het zien in de weg. En wie z\u2019n schuld is dat? Juist. Vorige week was ik uitgenodigd voor een lezing in De Balie in Amsterdam. Omdat ik, geheel atypisch, te vroeg was, besloot ik mijzelf nog een kopje koffie te […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-330571","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Ilja Leonard Pfeijffer","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/330571","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=330571"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/330571\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Ilja Leonard Pfeijffer","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=330571"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=330571"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}