{"id":330394,"date":"2016-06-14T16:32:47","date_gmt":"2016-06-14T14:32:47","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=330394"},"modified":"2016-06-15T10:50:53","modified_gmt":"2016-06-15T08:50:53","slug":"goede-neus-is-genoeg-literair-historicus","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/goede-neus-is-genoeg-literair-historicus\/","title":{"rendered":"Een goede neus, dat is genoeg voor een literair historicus"},"content":{"rendered":"
\n

In de jaren tussen de twee wereldoorlogen dook elke paar jaar wel een nieuwe schrijver of literaire stroming op, waarover flink werd gepolemiseerd. Mathijs Sanders onderzocht deze affaires.\u00a0Had hij het daar maar bij gelaten.<\/p>\n<\/div>\n

Met het verschijnen van De regels van de kunst<\/em>, de Nederlandse vertaling van Pierre Bourdieus Les r\u00e8gles de l\u2019art, g\u00e9n\u00e8se et structure du champ litt\u00e9raire<\/em> uit 1992 werd het bestuderen van de literatuur een tijdje ongelukkig verrijkt met een nieuwe taal vol economisch en financieel angehauchte<\/em> terminologie. Bourdieu had het over de wereld van de literatuur als het \u2018literaire veld.\u2019 Dat zou bestaan uit \u2018actoren die in uiteenlopende handelingsrollen streven naar het optimaliseren van hun veldpositie en het maximaliseren van hun symbolische kapitaal.\u2019 Zeg maar dat schrijvers alleen maar bezig zijn met het verhogen van hun waarde op de literaire beurs en zich daarvoor de hele dag de rol van wethouder Hekking aannemen. Maar in de studie van de literatuur doken daarna zo vaak begrippen als \u2018cultureel kapitaal\u2019 en \u2018symbolisch kapitaal\u2019 op dat de academische onderzoekers er zelf na een tijdje genoeg van kregen. Dit was toch niet hun habitat.<\/p>\n

Wie de afzonderlijke hoofdstukken in Europese papieren<\/em> leest, het boek van Mathijs Sanders over het \u2018intellectueel grensverkeer tijdens het interbellum\u2019, zou niet denken dat Pierre Bourdieus opvattingen ooit een onderdeel zijn geweest van het vocabularium van de literatuur- en cultuurgeschiedenis. Daarin is hij niet te vinden. Wanneer Sanders het heeft over Albert Verwey en diens\u00a0ori\u00ebntatie op de Europese po\u00ebzie en speciaal die van Stefan George, komt daar geen jargon of vreemde terminologie aan te pas. En toch wordt duidelijk dat Verwey (1865-1937), wanneer hij zijn bloemlezing Po\u00ebzie in Europa<\/em> (1920) samenstelt, louter gedichten uit het vroege werk van George opneemt en daarmee te kennen geeft dat hij zich niet erg aangesproken voelt door de George die zich steeds meer als profeet opwerpt. Verwey distantieert zich in 1914 van Georges chauvinistische oorlogsenthousiasme en de daarmee gepaarde gaande regeneratie-mythen. Hij ori\u00ebnteert zich, anders dan George, op Europa en vindt dat kunst en po\u00ebzie internationaal moeten zijn \u2018of niet zijn\u2019. George heeft de \u2018dichterlijke gemeenschap een sektarisch karakter opgedrongen, tot schade van hare en eigen po\u00ebtische vruchtbaarheid\u2019, schrijft Verwey in een brief aan P.N. van Eyk. Dit zijn verhelderende en onderscheidende observaties die geen indrukwekkende theorie van node hebben.<\/p>\n

In de zes korte studies in Europese papieren<\/em> over Verwey en de Europese po\u00ebzie, het ontstaan van het Genootschap Nederland-Frankrijk, Jacques Maritain en de katholieke reconstructie, Andr\u00e9 Gide en de polarisatie in de kritiek, de ontvangst van C\u00e9line\u2019s Reis naar het einde van de nacht<\/em> en Menno ter Braaks lectuur van de Amerikaanse criticus H. L. Mencken, gaat Sanders op deze vrij natuurlijke manier te werk. Zelf noemt hij dat in een soort nawoord deftig \u2018pragmatische inductie\u2019, dat wil zeggen dat hij eenvoudig het werk van de bijzondere dichter, vertaler en literator Albert Verwey heeft gelezen en bestudeerd, speciaal in verband met zijn vriendschap en lectuur van de Duitse dichter Stefan George.<\/p>\n

Dit gegoochel met begrippen is gedoemd tot zelfverdwijnende overbodigheid.<\/q>Sanders distantieert zich in dat nawoord van wat hij met de Amerikaanse socioloog Howard Becker \u2018heavy theorizing<\/em>\u2019 noemt. Verrassend daarom dat hij zelf toch weer met theoretische begrippen voor de dag komt die eerder verwarrend dan verhelderend zijn. Wanneer hij het gedachtegoed van een bepaalde literaire stroming bestudeert zegt hij op zoek te gaan naar hun \u2018repertoire\u2019. Repertoire wordt meestal gebruikt als het om toneel gaat: als de verzameling stukken die een gezelschap pleegt te spelen. Bij Sanders betekent repertoire \u2018de mentale uitrusting van woordvoerders in een systeem\u2019. Om het woord repertoire in die zin te kunnen gebruiken moet je eerst de voor de hand liggende toneel-betekenis wegdrukken. Dat is lastig, waar het veel makkelijker is om van \u2018literaire en wereldbeschouwelijke idee\u00ebn van een stroming\u2019 te spreken. Temeer omdat dit soort literatuurgeschiedenis als een onderdeel van de idee\u00ebngeschiedenis gezien kan worden. Het gebruik van het woord \u2018systeem\u2019 (een woord uit de wereld van de organisatiekunde en door Bourdieu geadopteerd) getuigt ook niet van veel literaire finesse.<\/p>\n

Sanders\u2019 nawoord verwordt helemaal tot een theoretisch schaamlapje wanneer hij, naast \u2018repertoire\u2019, nog een ander begrip introduceert waarmee hij zegt zijn onderwerpen te hebben onderzocht: \u2018model\u2019. Dat is zo\u2019n algemeen woord dat je het eigenlijk niet meer op een specifieke manier kunt gebruiken. Sanders verstaat er (op gezag van anderen) een al dan niet bewuste \u2018denkstijl\u2019 onder, zoals \u2018de Europese cultuur\u2019. Het begrip denkstijl lijkt mij goed genoeg, daar heb je \u2018model\u2019 niet meer voor nodig. Voor Sanders c.s. moet \u2018model\u2019 ook nog als een \u2019cognitief frame<\/em>\u2019 gezien worden, een frame \u2018dat de waarneming van (nieuwe) feiten en gebeurtenissen inkadert en stuurt.\u2019 Door \u2018model\u2019 ook als een \u2018frame\u2019 te willen gebruiken wordt het model geen model meer. Dan is het model af. Een model is een afgerond geheel (bijna een mal), daar valt niets meer aan toe te voegen, het is wat het is: een model, zeker als het om een schrijver en zijn oeuvre gaat. Dit gegoochel met begrippen is gedoemd tot zelfverdwijnende overbodigheid.<\/p>\n

\"\"
Met de klok mee: Menno ter Braak, Louis-Ferdinand C\u00e9line, Andr\u00e9 Malraux en H.L. Mencken. Beeld: Wikimedia Commons<\/figcaption><\/figure>\n

Dat Sanders in het laatste hoofdstuk dit theoretische schaamlapje aan het breien is blijkt helemaal niet uit de afzonderlijke essays waar het eigenlijk om draait. Daarin gaat hij te werk zoals men verwacht van iemand die zich de opdracht heeft gegeven om eens na te gaan hoe het komt dat Menno ter Braak zich interesseerde voor de Amerikaanse criticus H.L .Mencken. Ter Braak moest in de jaren twintig namelijk weinig hebben van de Amerikaanse cultuur (hij schreef toen het essay \u2018Waarom ik Amerika afwijs\u2019). Waarom zou hij zich dan op Mencken richten? Omdat Mencken in zijn tijdschrift The American Mercury<\/em> net zoveel kritiek op Amerika had als hij, met name op de smaakloze burgerlijke middenklasse, door hem de booboisie<\/em> genoemd.<\/p>\n

En omdat hij dezelfde idee\u00ebn over literaire kritiek had. In het ontwerp voor de inleiding voor het eerste nummer van Forum<\/em> verwijst hij naar het boek Criticism in America<\/em> uit 1924, waarin Mencken vertegenwoordigd is met een essay waarin hij zich afzet tegen het genre van de \u2018opbouwende kritiek\u2019, alsof in de literatuur gebouwd zou kunnen worden aan een huis waarin het uiteindelijk om de waarheid zou gaan. Er bestaan voor Mencken geen waarheden in de kunst. Zo dacht Ter Braak er ook over.<\/p>\n

Bovendien zette Mencken zich polemisch af tegen het estheticisme (Ter Braak in D\u00e9masque der schoonheid<\/em>) en tegen de Amerikaanse versie van het humanitarisme vertegenwoordigd door Irving Babbitt (waarvoor in Nederland Dirk Coster en Just Havelaar model (!) stonden). En Mencken introduceerde Nietzsche in Amerika, wat ook niet tegen hem pleitte, en was de auteur van de zes delen veelal polemische essays met de pesterige titel Prejudices<\/em>. \u2018De ware criticus moest durven oordelen en tegelijkertijd moest hij op ieder moment de betrekkelijkheid van zijn oordeel onder ogen zien\u2019, vat Sanders Menckens instelling samen. Die sloot aan op het paradoxale van de polemist en relativist Ter Braak.<\/p>\n

Mencken introduceerde Nietzsche in Amerika, wat ook niet tegen hem pleitte.<\/q>Niet minder interessant zijn de hoofdstukken over de plaats van Andr\u00e9 Gide in de literaire smaak in Nederland (met vooral Du Perron als pleitbezorger) en over de ontvangst van de Nederlandse vertaling van Voyage au bout de la nuit<\/em> van Louis-Ferdinand C\u00e9line in 1934. Dat was een ongewone gebeurtenis omdat er wel vertalingen van Franse literatuur werden uitgegeven, maar die behoorden meestal tot de ongevaarlijke soort literatuur, zoals het werk van Andr\u00e9 Maurois, of de onverwoestbare klassiekers van Balzac of Dumas. Het was al bijzonder dat een uitgever bereid was de vertaler, Joop Sandfort, passend te betalen (een gulden per pagina, van de zeshonderd).<\/p>\n

Du Perron zag C\u00e9line meteen als \u2018een van de machtigste temperamenten\u2019 in de literatuur, al gaf hij de voorkeur aan Andr\u00e9 Malraux. C\u00e9line had \u2018de kracht van overtuiging\u2019, maar miste zijn doel door een \u2018breed uitgemeten platvloersheid.\u2019 Reis naar het einde van de nacht<\/em> confronteerde Du Perron, schrijft Sanders, \u2018met een sadistisch universum waarin het onafhankelijk denken van een intellectuele elite als illusie werd ontmaskerd.\u2019 Vooral boeiend is te zien hoe fel de literaire \u2018zuilen\u2019 te keer gingen tegen C\u00e9line. Het recensietijdschrift Boekenschouw<\/em> noemde deze \u2018gore levensbiecht van een geperverteerde\u2019 een \u2018beleediging voor God en de menschen\u2019. De literatuurhistoricus Gerard Knuvelder vond het een mooi uitgegeven boek, \u2018Alleen: Katholieken mogen deze smeerlapperij niet lezen.\u2019 Hij raadt aan het als wc-papier te gebruiken, \u2018op de plaats waar dergelijk papier behoort.\u2019<\/p>\n

Er valt, kortom, in de essays van Europese papieren<\/em> zelf nauwelijks een onvertogen theoretisch woord. In plaats daarvan kom je veel te weten over de smaak en de verschillende obsessies en idee\u00ebn over literatuur tussen de twee wereldoorlogen. Wanneer Sanders het over die onzalige begrippen \u2018repertoire\u2019 en \u2018model\u2019 heeft noemt hij enkele namen die hem hebben gesouffleerd. Maar een betere inspiratie lijkt mij Stephen Greenblatt, die hij ook een enkele keer noemt. Greenblatt is de schrijver van De zwenking<\/em>, het boek waarin hij het verhaal vertelt over de ontdekking rond 1400 van het manuscript van Over de natuur der dingen<\/em> van Lucretius. Met die ontdekking begon de moderne wereld. Dit is literaire en culturele geschiedschrijving waar je vooral een goede neus en onderscheidingsvermogen voor nodig hebt.<\/p>\n

\n

Mathijs Sanders, Europese papieren<\/a>. Intellectueel grensverkeer tijdens het interbellum,\u00a0<\/em>Vantilt<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

In de jaren tussen de twee wereldoorlogen dook elke paar jaar wel een nieuwe schrijver of literaire stroming op, waarover flink werd gepolemiseerd. Mathijs Sanders onderzocht deze affaires.\u00a0Had hij het daar maar bij gelaten. Met het verschijnen van De regels van de kunst, de Nederlandse vertaling van Pierre Bourdieus Les r\u00e8gles de l\u2019art, g\u00e9n\u00e8se et […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-330394","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/330394","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=330394"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/330394\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=330394"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=330394"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}