{"id":329167,"date":"2016-06-11T06:20:46","date_gmt":"2016-06-11T04:20:46","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=329167"},"modified":"2016-06-11T10:05:20","modified_gmt":"2016-06-11T08:05:20","slug":"wanneer-barst-de-carbon-bubble","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/wanneer-barst-de-carbon-bubble\/","title":{"rendered":"Dat het gebeurt staat vast. Maar wanneer barst de carbon bubble?"},"content":{"rendered":"
Zoals eerder de huizen<\/span>markt loopt nu de olie- en gasmarkt extreme risico\u2019s. De koolstofzeepbel staat op springen. \u2018Ziet Shell dat dan niet?\u2019<\/div>\n

\u2018W\u00edj bepalen niet of mensen het vliegtuig nemen of auto willen rijden,\u2019 spreekt Shell-topman Ben van Beurden de zaal toe. \u2018Consumenten hebben hun eigen verantwoordelijkheid.\u2019 Op hetzelfde podium waar al maandenlang bijna elke avond Belle zingend rond Het Beest dartelt, vindt deze dinsdagochtend in mei in het Scheveningse Circustheater een heel ander schouwspel plaats: de jaarlijkse aandeelhoudersvergadering van Royal Dutch Shell. In vloeiend Engels en met de dictie van Frank Underwood uit House of Cards <\/span>schetst<\/span> Van Beurden een wereld vol mobiele telefoons en andere elektronica waarin de vraag naar energie alleen maar verder toeneemt. En aan die vraag wil Shell voldoen.<\/p>\n

Geduldig luistert de olietopman naar door olie- en gaswinning gedupeerde Groningers, Nigerianen en bewoners van de Mississippi Delta. De CEO geeft geen duimbreed toe: nog tot in lengte van jaren zal Shell een bedrijf zijn dat het moet hebben van de winning van olie en gas. Oud-journalist Mark van Baal verdedigt namens de activistische aandeelhouders van Follow This een resolutie om Shell veel sneller te vergroenen dan Van Beurden mogelijk acht: investeer alle winsten van het bedrijf in duurzame energie. Want investeringen in nieuwe gas- en olievelden zullen weggegooid geld blijken als we de opwarming van de aarde serieus willen tegengaan. Sterker: een groot deel van de bestaande olie- en gasreserves dreigt waardeloos te worden. Voor Shell zou dat om vele tientallen miljarden euro\u2019s kunnen gaan. \u2018Shell can change the world,\u2019 sluit de activist af. Hij ontvangt een staande ovatie. Ook die brengt de Shell-topman niet van de wijs. Het voorstel zal zijn \u2018handen binden\u2019 en het bedrijf \u2018fatale\u2019 schade toebrengen. Hoewel veel vermogensbeheerders net als Van Baal vinden dat Shell meer moet bewegen, durven ze Van Beurden toch niet voor de voeten te lopen. Alleen fondsbeheerder Actiam (Reaal, Zwitserleven en ASN Bank) steunt de resolutie, die uiteindelijk bijna 3 procent van de aandelen achter zich krijgt.<\/p>\n

Banken, verzekeraars en pensioenfondsen hebben voor duizendmiljard euro aan kapitaal uitstaan bij de fossiele industrie. <\/q><\/p>\n

Mooie praatjes<\/h5>\n

Van Baal verwoordde het gevaar van de carbon bubble<\/span>, oftewel de koolstofzeepbel. Een term die werd bedacht door de Britse oud-bankier Nick Robins van het platform Carbon Tracker. Dat is een activistische club met veel kennis van de wereld van energie en financi\u00ebn. De boodschap die Robins en zijn geestverwanten uitdragen, is even eenvoudig als verontrustend: op de balansen van fossiele energiebedrijven staan enorme voorraden nog te winnen olie, gas en kolen. Dat is niet alleen een klimaatprobleem, maar ook een enorm financieel risico. Want als we met elkaar afspreken dat de temperatuur op aarde met niet meer dan twee graden mag stijgen \u2013 om zo de aarde bewoonbaar te houden \u2013 kunnen die voorraden onmogelijk nog allemaal uit de grond gehaald worden. Als de financi\u00eble markten dat doorkrijgen, knapt deze \u2018koolstofzeepbel\u2019. De waarde van de energiereuzen verdampt en ze slepen grote delen van de economie mee in hun val. Net als in 2008, toen de vastgoedzeepbel werd doorgeprikt. De diepe recessie die volgde, ligt nog vers in ons geheugen.<\/p>\n

Pas vorig jaar pakten ook toezichthouders van financi\u00eble instellingen de handschoen op. In september waarschuwde Mark Carney, de president van de Bank of England, dat klimaatverandering tot een serieuze financi\u00eble crisis kan leiden. Een week later volgde zijn Nederlandse collega Klaas Knot van De Nederlandsche Bank (DNB). Dat was in aanloop naar de klimaattop in Parijs begin december, waar wereldleiders elkaar plechtig beloofden de aarde niet verder te laten opwarmen dan twee, en liefst maar anderhalve graad. DNB onderzocht de kwetsbaarheid van het Nederlandse financi\u00eble stelsel en publiceerde in maart haar bevindingen onder de titel Tijd voor transitie. <\/span>Conclusie: de financi\u00eble risico\u2019s zijn nu nog beheersbaar, maar als banken, verzekeraars en pensioenfondsen die zeepbel niet langzaam laten leeglopen, knapt hij. Waarschuwt de centrale bank wel stevig genoeg? Komt de boodschap aan bij de financi\u00eble instellingen? Die verkopen mooie praatjes over duurzaamheid, maar veranderen ze ook hun beleid en activiteiten? En heeft de overheid er eigenlijk wel belang bij om de zeepbel onschadelijk te maken?<\/p>\n

Aanvankelijk werd het doemscenario van de koolstofzeepbel in de financi\u00eble wereld nogal weggehoond. Zelfs nu nog spreekt een woordvoerder van pensioengeldbelegger APG ietwat denigrerend over \u2018klimaatactivisten\u2019 die de stranded assets<\/span> van energiebedrijven er \u2018slim\u2019 hebben \u2018bijbedacht\u2019. Maar over het algemeen zijn de financi\u00eble experts zich de laatste jaren steeds serieuzer met de kwestie gaan bemoeien. In 2014 publiceerde het Nederlandse Sustainable Finance Lab samen met onderzoeksbureau Profundo het rapport The Price of Doing too Little too Late<\/span>, waarin ze constateerden dat banken, verzekeraars en pensioenfondsen in Europa serieuze risico\u2019s lopen omdat ze voor maar liefst duizendmiljard euro aan kapitaal hebben uitstaan bij de fossiele industrie. Toen probeerde Klaas Knot de Tweede Kamer nog gerust te stellen: in Nederland was \u2018geen sprake\u2019 van \u2018buitensporige\u2019 risico\u2019s, schreef hij.<\/p>\n

\"\"
Infographic: Vizualism<\/figcaption><\/figure>\n
Energieslurpers<\/h5>\n

In een Amsterdams caf\u00e9 ontmoeten we econoom Rens van Tilburg van het Sustainable Finance Lab (SFL). \u2018Waar ik tijdens ons onderzoek vooral van schrok, waren de bedragen die oliemaatschappijen nog uitgeven aan het vinden van nieuwe reserves,\u2019 zegt hij: \u2018400 tot 600 miljard dollar, ongelooflijk veel. Terwijl we nu weten dat van de best\u00e1\u00e1nde reserves maar 20 tot 40 procent verbrand mogen gaan worden. En dan gaat het bij die nieuwe reserves ook nog eens om de moeilijkst te winnen voorraden. De oliesector haalt de raarste capriolen uit om het nog vol te houden. Het is een dying industry<\/span>.\u2019 Van Tilburg zegt te weten hoe het komt dat de fossiele reuzen zo moeizaam omschakelen. Waarom Shell nog 7 miljard verspilde met \u2013 later gestaakte \u2013 olieboringen op de Noordpool, terwijl het bedrijf dat bedrag ook in duurzame technologie had kunnen stoppen: \u2018De bestuurders van Shell zijn hun hele carri\u00e8re bezig geweest zoveel mogelijk olie naar boven te halen, het is lastig ineens iets heel nieuws te moeten doen. Bovendien is Ben van Beurden met een beloning van 10 miljoen euro per jaar nu aan het oogsten, zijn tijdshorizon is beperkt.\u2019<\/p>\n

Het nieuwe van het onderzoek van SFL was dat het zo duidelijk inzoomde op de risico\u2019s die de financi\u00eble sector loopt door belangen in de energiemarkt. De Nederlandsche Bank ging nog een stap verder. De Nederlandse economie is relatief koolstofintensief, met al zijn raffinaderijen, transport en landbouw. Daarom keek de toezichthouder ook naar de gevolgen van waardedalingen in die energieslurpende sectoren voor banken, verzekeraars en pensioenfondsen. Voor de banken komt dat uit op een blootstelling van bijna 10 procent, waarvan een deel verloren zou kunnen gaan door het knappen van de koolstofzeepbel.<\/p>\n

Zo\u2019n bankverlies kan een rimpeling door het hele financi\u00eble systeem veroorzaken, waarschuwt Herman Wijffels aan de telefoon. De hoogleraar duurzaamheid en maatschappelijke verandering was als een van de oprichters van SFL nauw betrokken bij het onderzoek. \u2018Zoals ik laatst nog de vooraanstaande Amerikaanse econoom Stiglitz hoorde zeggen: we dachten in het verleden ook dat we Lehman Brothers failliet konden laten gaan zonder grote gevolgen,\u2019 zegt Wijffels, die zelf tot eind vorige eeuw jarenlang bestuursvoorzitter van de Rabobank was. \u2018We hebben onderschat hoe die val zich zou voortplanten door het hele systeem. Zoiets zou nu ook kunnen gebeuren.\u2019<\/p>\n

De kredietverlening in fossiele energie is gestegen naar 25 miljard. Daarmee is ING\u00a0verreweg het vieste jongetje van de klas.<\/q><\/p>\n

Liggen suffen<\/h5>\n

Nog nooit heeft Job Swank zoveel uitnodigingen gehad om zijn mening te geven als sinds het DNB-rapport. \u2018Ik ben benaderd door energiebedrijven, NGO\u2019s, wetenschappers,\u2019 vertelt de directeur Monetaire Zaken en Financi\u00eble Stabiliteit in zijn werkkamer aan het Amsterdamse Frederiksplein. Met een brede grijns: \u2018Binnen en buiten De Nederlandsche Bank wilde iedereen zich hiermee bemoeien.\u2019 De belangrijkste aanbeveling van DNB is dat de prijs voor CO2 omhoog moet en dat financi\u00eble instellingen zeepbelrisico\u2019s moeten meewegen. Volgens Swank zijn de reacties uit de sector overwegend positief. \u2018Daar moet ik wel bij opmerken dat het tegenwoordig niet echt politiek correct is om tegen een instantie die opkomt voor het klimaat te zeggen: weet je, het is allemaal onzin wat jullie schrijven.\u2019 Laat er geen misverstand over bestaan, zegt Swank, als we de ambitie van Parijs \u2013 maximaal 2 graden opwarming van de aarde \u2013 serieus nemen, moet er wel iets substantieels gaan gebeuren. \u2018Een carbon bubble gaat niet van vandaag op morgen uiteenspatten. Maar naarmate je langer wacht met klimaatbeleid, neemt de kans toe dat zo\u2019n zeepbel groter wordt en in \u00e9\u00e9n keer gaat leeglopen.\u2019<\/p>\n

Of de financi\u00eble instellingen al met hun adviezen in de weer zijn gegaan en bij nieuwe leningen de risico\u2019s beprijzen, kan de directeur niet zeggen. \u2018We controleren niet elke individuele lening. Wij letten wel op het risicobeheer, verder zijn de financi\u00eble instellingen zelf verantwoordelijk. Ze moeten ook weer niet te snel afschrijven, ook omdat we niet van de ene op de andere dag van fossiel af kunnen. Het risico manifesteert zich niet meteen.\u2019 Op onze opmerking dat de wereld dat destijds ook dacht bij de val van Lehman Brothers en daarna volledig werd overvallen door de storm van de kredietcrisis, zegt Swank: \u2018Ja. Ja. Het blijft mensenwerk. Je kunt in het leven niet alle risico\u2019s voor zijn. Maar onze boodschap is: zie de consequenties van Parijs onder ogen.\u2019<\/p>\n

DNB heeft lang liggen suffen, vindt Jan Willem van Gelder. De baas van onderzoeksbureau Profundo analyseerde voor het onderzoek van SFL alle gegevens over de blootstelling van de financi\u00eble instellingen aan de koolstofzeepbel. \u2018Ook al lijken die voor de banken met zo\u2019n 3 procent potenti\u00eble stranded assets<\/span> op hun balanstotaal te overzien, ze moeten zeker niet worden onderschat. De kredietcrisis heeft laten zien hoe diep de banken door te lage buffers in de problemen kwamen. Inmiddels zijn de reserves opgehoogd tot 3 \u00e0 4 procent. Bij het uiteenspatten van de zeepbel zijn banken die dus meteen kwijt.\u2019 Daar komt nog bij, zegt de onderzoeker verontwaardigd, dat de risicoafweging aan de banken zelf wordt overgelaten. \u2018Of ze er dus wel of geen rekening mee houden, onttrekt zich volledig aan het toezicht.\u2019<\/p>\n

De afgelopen tien jaar heeft Van Gelder meermalen met dit probleem aangeklopt bij DNB. \u2018Maar ik kwam nauwelijks verder dan de voordeur. Elke keer kreeg ik alleen een pr-medewerker te spreken die van toeten noch blazen wist.\u2019 Ook van de aanbevelingen van DNB om de financi\u00eble instellingen te bewegen tot een geleidelijke transitie is Van Gelder niet erg onder de indruk. \u2018Veel te zwak. DNB verwaarloost zijn taak om de samenleving te beschermen tegen niet-duurzame bankinvesteringen.\u2019<\/p>\n

Als banken de risico\u2019s zelf al inschatten, lijken ze daar vervolgens nauwelijks naar te handelen. \u2018Banken ondermijnen de toekomst\u2019 luidt de veelzeggende titel van een recent onderzoek dat Profundo in opdracht van de Eerlijke Bankwijzer uitvoerde. Er is over de afgelopen tien jaar weinig te merken geweest van een transitie naar duurzamere beleggingen en kredieten, bleek daaruit. Vooral ING laat het afweten. De kredietverlening in fossiele energie is gestegen naar maar liefst 25 miljard. Daarmee is de grootbank verreweg het vieste jongetje van de klas.<\/p>\n

\n
\"\"
Illustratie: Khuan+Ktron<\/figcaption><\/figure>\n<\/figure>\n
Kolenbesluit<\/h5>\n

Overal in het immense hoofdkantoor van ING in de Amsterdamse Bijlmer staan grote kartonnen ecovuilnisbakken. Glas, kranten, voedselresten en ander afval, het wordt allemaal keurig gescheiden. \u2018We willen ons afval, watergebruik en CO2-uitstoot voor 2020 met 20 procent verminderen,\u2019 legt vice-bestuursvoorzitter Koos Timmermans op zijn werkkamer uit. \u2018Maar interne CO2-uitstoot is makkelijker terug te brengen dan die van bedrijven die de bank financiert,\u2019 geeft de topbankier toe. \u2018Eerlijk gezegd hebben we nog geen doelstelling voor de CO2-beperking in ons klantenbestand. Dat is namelijk nog lastig te meten.\u2019 Terwijl juist daar het grootste probleem zit, weet ook Timmermans. Met zo\u2019n 28 miljard euro is de kredietverlening in fossiele energie zelfs hoger dan Profundo beraamde.<\/p>\n

Als Chief Risk Officer was hij in aanloop naar de kredietcrisis hoofdverantwoordelijk voor het bewaken van de bankrisico\u2019s. ING zat volop in de Amerikaanse rommelhypotheken en de bank werd met flinke staatssteun overeind gehouden. Op onze vraag welke parallellen Timmermans ziet tussen die vastgoedbubbel en de huidige koolstofzeepbel, zegt hij eerst: \u2018Dat is een goede vraag. Daar moet ik even over nadenken.\u2019 En na een korte stilte: \u2018Risicomodellen bieden ons niet honderd procent garantie. Je moet je risico\u2019s dus voldoende spreiden en extra buffers inbouwen. De vraag is: kan onze blootstelling aan fossiele energie de bank destabiliseren? Onze conclusie is van niet.\u2019 Maar dat werd destijds toch ook gedacht bij de risico\u2019s van de zwakke Amerikaanse hypotheken? Timmermans, met enige wrevel : \u2018Het heeft niet zo veel zin Alt A hypotheken te vergelijken met de carbon bubble. Problemen in de toekomst zijn nooit hetzelfde als die uit het verleden. Ongeveer de helft van die 28 miljard is handelsfinanciering die elke zes maanden verlengd wordt. Dat worden dus geen stranded assets<\/span>. Van een kleiner deel zouden we geleidelijk aan wel meer last kunnen krijgen. Daar kijken we nu kritischer naar.\u2019<\/p>\n

Vlak voor de klimaatconferentie in Parijs bracht ING een opvallend persbericht naar buiten. De bank zei dat nieuwe klanten die bij het opwekken van elektriciteit voor meer dan 50 procent afhankelijk zijn van de exploitatie van kolencentrales en kolenmijnen zouden worden geweerd. Ondanks deze belofte sloot de bank een herfinanciering van dik 100 miljoen af met de Russische steenkolenmoloch SUEK. Ook verstrekte ING een forse projectfinanciering aan de kolencentrale Punta Catalina in de Dominicaanse Republiek. In beide gevallen gaat het volgens Timmermans om eerder gemaakte afspraken. \u2018En die honoreren wij, ook al heb ik dan wat uit te leggen aan de krant.\u2019 Het kolenbesluit werd overigens pas genomen na \u2018een hoop intern gedoe\u2019, zegt Timmermans. \u2018Er is een groep medewerkers die zegt: \u201cWe kunnen helemaal niet zonder fossiele energie en moeten er m\u00e9\u00e9r in investeren.\u201d Anderen vinden juist dat we die portefeuille sneller moeten afbouwen.\u2019 Zelf vindt Timmermans dat je als bedrijf \u2018een bepaalde betrouwbaarheid en verantwoordelijkheid richting je klanten\u2019 hebt. \u2018Het gaat vaak om lange investeringstrajecten, waar je niet zomaar eventjes uit kunt stappen. Dat willen we eigenlijk ook niet. Dus kwamen we op dit compromis uit.\u2019<\/p>\n

Heeft hij de klimaatrisico\u2019s bij de nieuwe leningen dan wel beter beprijsd, zoals DNB dringend adviseerde? Timmermans: \u2018Ik heb de gegevens niet voor mijn neus, dus dat zou ik niet precies weten. Dat lijkt een ontwijkend antwoord, maar we maken altijd al een risicoafweging bij de kredieten die we verstrekken. Dat doen we niet naar aanleiding van een mededeling van DNB, maar van een maatschappelijke ontwikkeling die al eerder in gang is gezet.\u2019 Dat de toezichthouder adviseert tot beprijzing, vindt Timmermans prima, maar de uitvoering is aan de bank zelf. \u2018De stoelen waarop we zitten, moeten wel gescheiden blijven. Wij hebben ook nog een onafhankelijke accountant die ons controleert.\u2019<\/p>\n

Toch gaat het wel eens goed mis. Het noodlijdende Arch Coal moest onlangs door banken worden gered, waarmee ze flinke verliezen incasseerden. Ook ING is een grote financier van de op een na grootste Amerikaanse kolenproducent. Dat lijkt toch een verkeerde inschatting te zijn geweest? \u2018Nou, een verkeerde inschatting,\u2019 zegt Timmermans. \u2018Bij alle bedrijven kijken we goed naar de bestaande en te verlengen financieringen. Als we die op lange termijn te risicovol vinden, kan het zijn dat we dat niet meer doen. Op individuele klanten kan ik hier niet ingaan.\u2019<\/p>\n

Kwetsbare pensioenen<\/h5>\n

Banken lopen het gevaar dat ze hun uitgeleende geld niet meer terugzien. Nog risicovoller is het beleggen in aandelen in de fossiele industrie. Nederlandse pensioenfondsen doen dat nog steeds volop. Niet voor niets ontwaart DNB hier de grootste kwetsbaarheid voor de carbon bubble. Van de 700 miljard euro aan belegd pensioenvermogen zit ruim 12 procent in fossiele energie of sectoren die daarvan erg afhankelijk zijn. Een deel van het geld is zelfs direct belegd in olie en gas. Tegelijkertijd lijkt bij de pensioenfondsen de druk het grootst om een bijdrage te leveren aan een duurzamere wereld. De deelnemers vragen hun pensioenfondsen steeds nadrukkelijker rekening te houden met het klimaat. Zo stelt APG (vermogensbeheerder van ABP met al haar ambtenarenpensioenen) dat de carbon footprint<\/em> van hun beleggingen in 2020 met een kwart moet zijn verminderd. PGGM (met veel pensioenen in de zorg) streeft zelfs naar een halvering. Bij elkaar opgeteld gaat het om ongeveer de helft van het Nederlandse pensioenvermogen.<\/p>\n

Van de 700 miljard euro aan belegd pensioenvermogen zit ruim 12 procent in fossiele energie.<\/q><\/p>\n

We bezoeken Rients Abma van Eumedion in \u2013 hoe toepasselijk \u2013 het voormalige Nederlandse hoofdkwartier van Esso aan het Haagse Malieveld, waar nu kleine bedrijfjes zijn gevestigd. In de centrale hal prijken prachtige muurschilderingen met mijnbouwtaferelen uit begin vorige eeuw. Vanaf 2006 buigt Eumedion zich namens de gezamenlijke pensioenfondsen en vermogensbeheerders over corporate governance<\/span>, het adequaat besturen van bedrijven. Maar sinds het tv-programma Zembla<\/span> in 2007 onthulde dat Nederlandse pensioenfondsen belegden in clustermunitie, is de missie uitgebreid naar duurzaamheid. Volgens Abma doen de pensioenfondsen inmiddels al veel om fossiele bedrijven hun CO2-voetafdruk te laten verkleinen. Daarbij is \u2018engagement\u2019 het toverwoord: \u2018Om impact te hebben, wil je bij het bedrijf aan tafel zitten.\u2019 De oproep van Follow This aan Shell om te stoppen met nieuwe investeringen in fossiele energie vindt Abma te ver gaan. Voorafgaand aan de aandeelhoudersvergadering gaf Eumedion een alert<\/span> uit over de resolutie om Shell sneller te vergroenen. \u2018Geen stemadvies,\u2019 bezweert Abma, maar \u2018overwegingen\u2019 die voortkomen uit een beraad van 24 beleggingsexperts van de leden. Toch is de teneur duidelijk: doe het niet. Abma vindt de resolutie niet alleen te radicaal, maar ook veel te dwingend: \u2018Als aandeelhouder ga je dan op de stoel van het bestuur zitten. Eigenlijk zeg je: we vertrouwen het bestuur niet.\u2019<\/p>\n

Pompen zolang er vraag is<\/h5>\n

Er zijn grote beleggers die daar heel anders over denken. \u2018Als aandeelhouder ben je toch mede-eigenaar? Dan moet je toch laten zien waar je met het bedrijf naartoe wilt?\u2019 In de toren van SNS ontvangt Dennis van der Putten, hoofd verantwoord beleggen bij Actiam \u2013 51 miljard euro belegd vermogen van onder meer Zwitserleven, Reaal, ASN Bank \u2013 ons in een ronde paarse spreekkamer. Ook de waarschuwing van Shell dat de snellere vergroening de handen van het bestuur te veel bindt en fataal kan aflopen, overtuigden Van der Putten en zijn team niet: \u2018Niet of te langzaam bewegen kan ook fatale gevolgen hebben. Bij Shell moet er iets gebeuren, het tempo moet omhoog.\u2019 Om een signaal af te geven, stemde Actiam dus als enige grote belegger voor de resolutie.<\/p>\n

Ook Actiam heeft als aandeelhouder contact met Shell om de strategie te be\u00efnvloeden: \u2018Wij zeggen dat hun activa stranded<\/em> raken. Dat het alleen de vraag is wanneer. Maar Van Beurden zegt gewoon: zolang er vraag is, pompen we het naar boven.\u2019 Van der Putten denkt dat de tijd daarvoor aan het opraken is: \u2018Dat zie je bijvoorbeeld aan de dalende koersen van fossiele aandelen. Maar ook aan het klimaatakkoord in Parijs. Ik vraag me echt af: ziet hij dat dan niet?\u2019<\/p>\n

Uit Shell stappen doet Actiam nog niet. \u2018Dan stapt een ander in en verander je weinig.\u2019 Maar het fonds kijkt in haar energiebeleggingen wel nadrukkelijk naar het risico van waardeloze fossiele activa. De klacht van beleggers of kredietverleners dat er te weinig data beschikbaar zijn, vindt hij vreemd. \u2018Tja, om nou te zeggen \u201cecht onzin\u201d is misschien wat sterk, maar er is echt voldoende om je beleggingsbeleid op te baseren.\u2019 Zo kan Actiam voor al zijn beleggingen steeds beter de carbon footprint<\/span> bepalen. Volgens Van der Putten zijn er zelfs bedrijven actief die je beleggingsportefeuille kunnen doorlichten op potenti\u00eble stranded assets<\/span>. Actiam koos echter voor een simpeler benadering: \u2018We hebben gewoon een aantal activiteiten benoemd waarbij je de grootste risico\u2019s loopt op gestrande activa: winning op teerzanden, fracking, olieboringen in de Noordpool, steenkool. Of die bedrijven nou 10, 20 of 30 procent dreigen te moeten afwaarderen, wij zien ze als 100 procent risicovol.\u2019<\/p>\n

Tja, de industrie en het ministerie zijn er op gericht het aardgas tot de laatste kubieke meter uit de grond te halen.<\/q><\/p>\n

Transitiebrandstof<\/h5>\n

Intussen houdt Shell sto\u00efcijns koers. Het investeert wel 250 miljoen in duurzame energie en dingt bijvoorbeeld mee naar de concessie voor een windpark voor de Zeeuwse kust. Maar dat blijft een miniem deel van de totale investeringen. Het kapitaal van \u2018Koninklijke Olie\u2019 zit voor het overgrote deel nog in fossiele energie. Volgens Carbon Tracker investeert Shell de komende tien jaar voor 77 miljard euro in potentieel waardeloze activa. Nog los van de verliezen die het zou kunnen leiden op de bestaande reserves. Shell spreekt dit steeds met klem tegen. Het olieconcern zou bestand zijn tegen een scenario waarbij de opwarming van de aarde beperkt wordt tot 2 graden. De waardering van het bedrijf is naar eigen zeggen voornamelijk gebaseerd op 10,5 jaar aan olie- en gasreserves. Die kunnen nog te gelde gemaakt worden, denkt Shell. Goed controleerbaar is dit overigens niet. \u2018Wij pleiten voor grotere openheid bij Shell,\u2019 zegt ook Rients Abma van Eumedion. \u2018Ze zeggen meer dan in het verleden, maar cijfers zijn er nog onvoldoende. We weten niet hoe die voorraden zich verhouden tot de balans van Shell.\u2019<\/p>\n

Als Shell al een transitie maakt, is het van olie naar gas. Het bedrijf verwacht een groeiende markt en kocht begin dit jaar British Gas voor maar liefst 50 miljard euro. Die verwachting sluit aan bij de veelgehoorde stelling dat gas de beste \u2018transitiebrandstof\u2019 is naar een duurzamere wereld omdat gas schoner zou zijn dan olie en kolen. Maar ook die visie is zeer omstreden. Met nieuwe investeringen in gas blijven we afhankelijk van fossiele energie, zeggen de critici. Gas stoot bij verbruik misschien wel minder koolstofdioxide uit dan olie of kolen. Maar als gas ontsnapt, krijgt het als methaan een juist veel grotere broeikaswerking. Vorig jaar publiceerde het tijdschrift Nature<\/span> een Amerikaans onderzoek waaruit bleek dat bij een \u20182-gradenscenario\u2019 maar liefst 52 procent van de aardgasvoorraad wereldwijd in de grond moet blijven. Meer zelfs dan de 35 procent olie die met rust gelaten dient te worden.<\/p>\n

Kop in het zand<\/h5>\n

Hoe zit het dan met de Nederlandse aardgasvoorraden? Die worden ge\u00ebxploiteerd door energiereuzen als Shell, Esso en Total, maar altijd in samenwerking met Energie Beheer Nederland (EBN) namens de Nederlandse staat. Decennialang hebben we er de verzorgingsstaat mee kunnen financieren. Is dat nu voorbij, omdat we de aarde niet verder mogen opwarmen? Dreigen onze voorraden waardeloos te worden?<\/p>\n

In het jaarverslag over 2015 geen woord over de risico\u2019s van de carbon bubble. Het winnen van gas zou \u2018uitstekend\u2019 passen bij onze klimaatdoelstelling. De aardbevingen in Groningen zorgen voor vertraging, maar dat al het gas gewonnen zal worden, lijdt geen twijfel. EBN wil de oliemaatschappijen zelfs \u2018stimuleren\u2019 nieuw aardgas te vinden. In de inleiding van de offici\u00eble publicatie \u2018Focus on Dutch Oil and Gas\u2019 rept EBN van \u2018climate change\u2019 door fossiele brandstoffen als een \u2018major concern\u2019, maar in het stuk zelf valt de term \u2018climate\u2019 uitsluitend in verband met het aantrekkelijke investeringsklimaat voor fossiele industrie in Nederland. Op de vraag waarom de risico\u2019s van de carbon bubble niet worden benoemd, verwijst EBN naar het verantwoordelijke ministerie van Economische Zaken. Dat acht het effect \u2018nog\u2019 niet groot vanwege de \u2018korte levensduur\u2019 van de Nederlandse reserves. Daarom hoeft EBN deze niet versneld af te waarderen.<\/p>\n

\u2018Onverantwoord,\u2019 noemt Dirk Schoenmaker, hoogleraar Banking and Finance aan de Erasmus Universiteit de houding van EBN en EZ. \u2018Ze steken dus hun kop in het zand en doen alsof er niets aan de hand is. Als ik daar accountant was, zou ik op zijn minst eisen dat er een opmerking over wordt gezet in de risicoparagraaf.\u2019 Duurzaamheidsprofessor Wijffels verbaast zich er al haast niet meer over: \u2018Tja, de industrie en het ministerie zijn er volledig op gericht het aardgas tot de laatste kubieke meter uit de grond te halen.\u2019<\/p>\n

Dringen bij de nooduitgang<\/h5>\n

Bij het Amsterdamse Scheepvaartmuseum rijden de limousines af en aan. Ze brengen op 22 april de Europese ministers van Financi\u00ebn en hun bankpresidenten voor de \u2018Informele Ecofin\u2019. Op voorstel van Klaas Knot heeft minister Dijsselbloem als voorzitter de gevaren van de carbon bubble voor het financi\u00eble systeem op de agenda gezet. Het is voor het eerst dat er op dit niveau over gesproken gaat worden. Schoenmaker is er bij. De hoogleraar mag een paper presenteren dat hij heeft geschreven voor een wetenschappelijke adviesraad van de Europese Centrale Bank. De boodschap luidt opnieuw: als we de transitie nu echt beginnen, houden we het beheersbaar. Zo niet, dan volgen grote financi\u00eble klappen. Schoenmaker pleit voor transparantie van jaarrekeningen en een Europese stresstest voor de blootstelling van banken aan klimaatrisico\u2019s. Alle ministers en bankpresidenten zijn voor. \u2018Dat was ook makkelijk, dat kost ze niks,\u2019 blikt Schoenmaker terug: \u2018Maar ik heb ook helder gesproken over een stevige CO2-belasting die nodig is. Daar hoor je vervolgens niemand over. Zodra het pijn gaat doen, geeft niemand thuis.\u2019<\/p>\n

En pijn is wat we zullen moeten gaan voelen, zegt ook Job Swank van DNB: \u2018Die carbonprijs moet gaan bijten, anders werkt het niet. Nu kost een ton uitstoot 8 euro, dat moet zeker 40 worden of liever 100.\u2019 Zo\u2019n maatregel moet komen van overheden. Niet voor niets pleit DNB ook voor het afschaffen van de vrijstelling van energiebelasting die grootverbruikers miljarden euro\u2019s per jaar scheelt en verduurzaming dus juist ontmoedigt. Volgens Wijffels voert de overheid zelfs \u2018bewust een rommelig beleid\u2019. Al die verschillende belangen die gediend worden \u2013 de industrie, de eigen aardgasbaten \u2013 zorgen ervoor dat Nederland \u2018nooit tot een consistent transitiebeleid\u2019 is gekomen. Schoenmaker is zelfs ronduit pessimistisch. \u2018Na Parijs waren we allemaal hoopvol, maar we doen veel te weinig. We proberen de awareness<\/span> te verhogen. Maar zoals het nu gaat, stevenen we recht af op het scenario met een carbon bubble die knapt en voor een enorme schok in de economie gaat zorgen.\u2019<\/p>\n

Op zo\u2019n schok willen de vermogensbeheerders van Actiam niet wachten. \u2018Wij kijken heel sterk naar de trends op de langere termijn,\u2019 zegt Dennis van der Putten: \u2018Met de groei van de wereldbevolking heb je straks drie en een kwart aardbol nodig. Dus we krijgen steeds meer te maken met watertekort, voedselgebrek en klimaatproblemen.\u2019 Als de bedrijven waarin Actiam belegt hun strategie daar niet op willen aanpassen, trekt de vermogensbeheerder zich uiteindelijk terug. \u2018We stappen eruit voordat het dringen wordt bij de nooduitgang.\u2019 Volgens Schoenmaker hebben we tegen die tijd wel wat anders aan ons hoofd. \u2018Wie geeft er nog om financi\u00eble stabiliteit als de wereld grotendeels onbewoonbaar is? Als we zo doorgaan, wordt het zelfs op de Noordpool te warm om er te kunnen wonen.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zoals eerder de huizen<\/span>markt loopt nu de olie- en gasmarkt extreme risico\u2019s. Straks mogen energiebedrijven vanwege de opwarmende aarde hun voorraden niet meer omhoog pompen. Financi\u00eble risico\u2019s worden dan onbeheersbaar. Banken kunnen omvallen, pensioenmiljarden verdampen. De koolstofzeepbel staat op springen. \u2018Ziet Shell dat dan niet?\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-329167","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Map Oberndorff, Jaco Alberts","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/329167","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=329167"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/329167\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Map Oberndorff, Jaco Alberts","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=329167"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=329167"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}