{"id":328249,"date":"2016-06-05T13:00:04","date_gmt":"2016-06-05T11:00:04","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=328249"},"modified":"2016-06-05T15:17:25","modified_gmt":"2016-06-05T13:17:25","slug":"clarice-lispector-marlene-dietrich-rio","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/clarice-lispector-marlene-dietrich-rio\/","title":{"rendered":"Clarice Lispector, de Marlene Dietrich van Rio"},"content":{"rendered":"
Wie was de raadselachtige, mythische Braziliaanse schrijfster Clarice Lispector? Komende week verschijnt de Nederlandse vertaling van Benjamin Mosers gelauwerde biografie. Een voorpublicatie.<\/span><\/div>\n

In 1946 keerde de jonge Braziliaanse schrijfster Clarice Lispector uit Rio de Janeiro terug naar Itali\u00eb, waar haar man viceconsul was, met standplaats Napels. Ze was als diplomatieke koerierster naar haar land gereisd met documenten voor het Braziliaanse ministerie van Buitenlandse Zaken, maar omdat door de oorlog de gebruikelijke verbindingen tussen Europa en Zuid-Amerika niet meer functioneerden, volgde ze een ongewone route om zich bij haar echtgenoot te voegen. Eerst vloog ze van Rio naar Natal, aan de oostkust van Brazili\u00eb, vervolgens naar de Britse basis op Ascension, in de Zuid-Atlantische Oceaan, vandaar naar de kleine Amerikaanse luchthaven in Liberia, toen naar de Franse basis bij Rabat en Casablanca en ten slotte via Ca\u00efro en Athene naar Rome.<\/span><\/p>\n

Tijdens elke etappe van de reis had ze enkele uren of dagen om rond te kijken. In Ca\u00efro werd ze door de consul en diens vrouw meegenomen naar een cabaret waar tot hun verbazing een buikdans werd opgevoerd op de bekende klanken van d\u00e9 hit van het carnaval te Rio in 1937, Carmen Miranda\u2019s I Want My Mama.
\n<\/span><\/p>\n

Verder maakte Egypte niet veel indruk op haar, schreef ze aan een vriend in Rio de Janeiro. \u2018Ik heb de piramides gezien, de sfinx \u2013 een mohammedaan las mijn hand in het \u201cwoestijnzand\u201d en zei dat ik een zuiver hart had […]. Over sfinxen, piramides, piasters gesproken, het getuigt allemaal van vreselijk slechte smaak. Wonen in Ca\u00efro grenst aan het onbetamelijke. Het probleem is iets te voelen dat niet al ergens in een gids vermeld staat.\u2019
\nClarice Lispector keerde nimmer terug naar Egypte. Maar vele jaren later herinnerde ze zich de korte sightseeingtour toen ze in het \u2018woestijnzand\u2019 oog in oog stond met de sfinx.
\n\u2018Ik heb haar niet ontraadseld,\u2019 schreef de mooie Clarice trots. \u2018Maar zij mij ook niet.\u2019<\/p>\n

\"\"
Met haar zoons op het strand.<\/figcaption><\/figure>\n
Wolvin<\/h5>\n

Toen Clarice Lispector in 1977 stierf, was ze in haar land al een mythisch figuur, de sfinx van Rio de Janeiro, een vrouw die sinds haar jonge jaren iedereen betoverde. \u2018Toen ik haar zag kreeg ik een schok,\u2019 zei de dichter Ferreira Gullar toen hij terugdacht aan hun eerste ontmoeting. \u2018Met haar groene amandelvormige ogen, haar uitstekende jukbeenderen leek ze een wolvin, een fascinerende wolvin […]. Ik dacht dat ik verliefd zou worden als ik haar nog eens zou zien.\u2019<\/p>\n

\u2018Er zijn mannen die me tien jaar lang niet konden vergeten,\u2019 gaf ze zelf toe. \u2018Er was een Amerikaanse dichter die dreigde met zelfmoord omdat ik geen interesse toonde.\u2019 De vertaler Gregory Rabassa herinnerde zich zijn \u2018verbijstering bij het zien van die vreemde vrouw, die leek op Marlene Dietrich en schreef als Virginia Woolf\u2019.<\/p>\n

\"\"
Clarice als diplomatenvrouw in Washington<\/figcaption><\/figure>\n

Tegenwoordig prijkt haar verleidelijke gezicht op postzegels. Haar naam geeft cachet aan luxueuze appartementencomplexen. Haar boeken, die tijdens haar leven dikwijls werden afgedaan als hermetisch of onbegrijpelijk, kun je op metrostations kopen via automaten. Op internet krioelt het van de fans en er gaat geen maand voorbij of er verschijnt wel een studie over een bepaald aspect van haar leven of haar oeuvre. Alleen al haar voornaam volstaat om te weten over wie het gaat, althans voor ontwikkelde Brazilianen, die zoals een Spaanse uitgeefster eens opmerkte, \u2018haar allemaal hebben gekend, haar allemaal thuis hebben bezocht en allemaal wel een anekdote over haar kennen zoals Argentijnen in het geval van Borges. Of ze zijn tenminste op haar begrafenis geweest.\u2019<\/p>\n

\u2018Geen idee, geen sprake van\u2019<\/h5>\n

De Franse schrijfster H\u00e9l\u00e8ne Cixous verklaarde dat Clarice Lispector was zoals Kafka zou zijn geweest als hij een vrouw was, of \u2018als Rilke een in de Oekra\u00efne geboren Braziliaanse jodin was geweest. Als Rimbaud een moeder was geweest en de leeftijd van vijftig jaar had bereikt. Als Heidegger had kunnen ophouden Duits te zijn.\u2019<\/p>\n

De pogingen om deze ondefinieerbare vrouw te beschrijven zijn vaak in deze trant, met gebruikmaking van superlatieven, hoewel degenen die haar persoonlijk hebben gekend, of die haar kennen van haar boeken, benadrukken dat het meest opvallende aspect aan haar persoonlijkheid, het aura van mysterie, elke beschrijving tart. De dichter Carlos Drummond de Andrade schreef bij haar overlijden: \u2018Clarice, \/ ze kwam uit het ene mysterie, ging naar het andere.\u2019<\/p>\n

Haar raadselachtigheid fascineerde en verontrustte iedereen die haar ontmoette. Na haar dood schreef een vriend: \u2018Clarice was een vreemdeling op aarde, ze wekte de indruk of ze in de wereld rondliep als iemand die midden in de nacht aankomt in een onbekende stad tijdens een staking van het openbaar vervoer.\u2019
\n\u2018Misschien dat haar beste vrienden en de vrienden van die vrienden iets over haar leven weten,\u2019 schreef een interviewer in 1961. \u2018Waar ze vandaan komt, waar ze geboren is, hoe oud ze is, hoe ze leeft. Want daar praat ze nooit over, \u201caangezien dat iets strikt persoonlijks is\u201d.\u2019<\/p>\n

‘Men zegt dat u ontwijkende antwoorden geeft, dat u een moeilijk mens bent, dat u niet wilt praten.’ Clarice: ‘Ze hebben uiteraard gelijk.’<\/q><\/p>\n

Ze gaf erg weinig prijs van zichzelf. Tien jaar later lepelde een andere journalist gefrustreerd de antwoorden op die Clarice tijdens een interview gaf: \u2018Ik weet het niet, ik ben er niet bekend mee, ik heb er nooit over gehoord, ik heb er geen verstand van, dat is niet mijn terrein, het valt moeilijk uit te leggen, ik weet het niet, ik zie mezelf niet zo, daar heb ik nooit over gehoord, geen idee, geen sprake van, ik denk het niet.\u2019
\nEen jaar voor haar dood wilde een reporter, die helemaal uit Argentini\u00eb was gekomen, haar uit de tent lokken. \u2018Men zegt dat u ontwijkende antwoorden geeft, dat u een moeilijk mens bent, dat u niet wilt praten. Volgens mij klopt dat niet.\u2019 Waarop Clarice antwoordde: \u2018Ze hebben uiteraard gelijk.\u2019
\nNadat de reporter alleen maar ja\u2019s en nee\u2019s uit haar had weten los te krijgen, vulde hij de stilte met een verhaal over een andere schrijver.<\/p>\n

Maar ze zei niets. Ik weet niet eens of ze me aankeek. Ze stond op en zei: \u2018Ik ga van de winter misschien naar Buenos Aires. Vergeet niet het boek mee te nemen dat ik u heb gegeven. Daarin vindt u materiaal voor uw artikel.\u2019<\/em>
\n[Ze was] erg lang en had kastanjebruin haar en een donkere huid, [en] ik herinner me dat ze een lange bruine zijden jurk droeg. Maar misschien vergis ik me. Toen we naar de deur liepen, bleef ik staan voor een olieverfportret van haar.<\/em>
\n\u2018De Chirico,\u2019 zei ze voor ik iets had kunnen vragen. En toen, bij de lift: \u2018Neem me niet kwalijk, ik houd niet zo van praten.\u2019<\/em><\/p>\n

In die leemte aan informatie kon er een hele mythologie ontstaan. Als men verhalen leest over verschillende momenten in haar leven, dan valt het moeilijk te geloven dat ze allemaal over dezelfde persoon gaan. De punten waarop ze uiteenlopen zijn niet triviaal. De naam Clarice Lispector werd ooit opgevat als pseudoniem en haar oorspronkelijke naam werd pas na haar dood bekend. Waar en wanneer ze precies was geboren, was onduidelijk. Haar nationaliteit werd betwist en wat haar moedertaal was bleef duister. De ene gezaghebbende stem zal beweren dat ze politiek gezien rechts was en de ander dat ze communist was. Men zal benadrukken dat ze een vrome katholiek was hoewel ze eigenlijk joods was. Er zijn geruchten dat ze lesbisch was, en ook dacht men soms dat het eigenlijk om een man ging.<\/p>\n

Wat deze kluwen van tegenstrijdigheden zo vreemd maakt, is dat Clarice Lispector niet een vaag personage is, slechts bekend uit een paar oude papyrussnippers. Ze is nog maar dertig jaar dood. Veel mensen die haar goed hebben gekend leven nog. Ze was in feite al sinds haar twintigste een opmerkelijke figuur, haar leven werd breed uitgemeten in de pers en ze liet een omvangrijke correspondentie na. Toch zijn weinig grote hedendaagse kunstenaars in wezen zo onbekend als zij. Hoe kan het dat iemand die in het midden van de twintigste eeuw in een grote westerse stad leefde, die interviews gaf, die in een hoog flatgebouw woonde en per vliegtuig reisde, toch zo raadselachtig bleef?
\nZijzelf heeft eens geschreven: \u2018Ik ben zo mysterieus dat ik mezelf niet eens begrijp.\u2019<\/p>\n

Cake en cola<\/h5>\n

\u2018Mijn mysterie,\u2019 verklaarde ze elders, \u2018is dat er geen mysterie rondom mij bestaat.\u2019 Clarice Lispector kon net zo vaak praatlustig en toeschietelijk zijn als zwijgzaam en ondoorgrondelijk. Tot ieders verbijstering benadrukte ze dat ze een simpele huisvrouw was, en wie bij haar kwam in de verwachting een sfinx te ontmoeten, trof dikwijls een joodse moeder aan die cake en cola aanbood. \u2018Ik heb geld nodig,\u2019 zei ze tegen een journalist. \u2018Een mythe zijn is niet erg comfortabel.\u2019 Toen ze aan het einde van haar leven uitlegde waarom ze op een gegeven moment had besloten geen interviews meer te geven, zei ze: \u2018Men zou een Clarice Lispector die haar teennagels rood lakt toch niet begrijpen.\u2019<\/p>\n

Ze wilde bovenal gerespecteerd worden als mens. Ze vond het vreselijk toen de beroemde zangeres Maria Beth\u00e2nia zich voor haar voeten wierp, uitroepend: \u2018Mijn godin!\u2019
\n\u2018O,\u2019 roept een van Clarice\u2019 hoofdpersonen uit, \u2018het was gemakkelijker een heilige te zijn dan een mens!\u2019 In een weemoedig stuk getiteld \u2018Profiel van een uitverkoren wezen\u2019 beschrijft ze haar verzet tegen haar imago: \u2018Dus probeerde het ondergronds de foto te vernietigen: het deed of zei dingen die zo tegenstrijdig waren met de foto, dat die helemaal verstarde in zijn la. Het wezen hoopte levendiger te worden dan zijn foto. Maar wat gebeurde er? Wat er gebeurde, was dat alles wat het wezen deed de foto verder retoucheerde, mooier maakte.\u2019<\/p>\n

Ze moest het afleggen tegen de legende. Aan het einde van haar leven kreeg ze een vraag over een onvriendelijk commentaar dat in de krant was verschenen. \u2018Het maakte me boos,\u2019 zei ze, \u2018maar ik was er gauw overheen. Als ik hem [de auteur van het commentaar] zou tegenkomen, zou ik slechts tegen hem zeggen: als u in het vervolg weer iets over me schrijft: het is Clarice met een c, niet met dubbel s, begrepen?\u2019
\nToch gaf ze nooit helemaal de hoop op te worden gezien als een mens van vlees en bloed, en de protesten tegen de mythologie die om haar was ontstaan klinken op de meest onverwachte plekken. In een stuk voor de krant dat ze over de nieuwe hoofdstad Bras\u00edlia schreef, staat opeens een curieuze uitroep: \u2018Het heilige monster is gestorven: in zijn plaats is er een meisje geboren dat haar moeder verloor.\u2019<\/p>\n

\"\"
Clarice in Napels<\/figcaption><\/figure>\n
Biechten in het openbaar<\/h5>\n

\u2018Feiten en details vervelen me,\u2019 schreef ze, en waarschijnlijk rekende ze daartoe ook alle dingen die betrekking hadden op haar eigen bestaan. Ze deed al het mogelijke in haar leven en in haar geschriften om ze te wissen. Aan de andere kant hebben maar weinig mensen zich zo volledig blootgegeven. Via de vele facetten van haar oeuvre \u2013 in romans, verhalen, brieven en journalistiek werk, geschreven in een prachtig proza dat haar tot \u2018prinses van de Portugese taal\u2019 verhief \u2013 wordt aan \u00e9\u00e9n stuk door een even unieke als boeiende persoonlijkheid ontleed en getoond in wat misschien wel de grootste spirituele autobiografie van de twintigste eeuw is.<\/p>\n

\u2018[G]elijk opgaand met de wens mijn privacy te beschermen [is er] het sterke verlangen om in het openbaar te biechten en niet in een biechtstoel.\u2019 Bij die biecht ging het om innerlijke waarheden die ze in de loop van een leven dat eigenlijk een lange meditatie is nauwgezet onthulde. Vandaar dat Lispector eerder wordt vergeleken met mystici en heiligen dan met schrijvers. \u2018De romans van Clarice Lispector doen ons dikwijls denken aan de autobiografie van de heilige Theresia,\u2019 schreef Le Monde<\/span>. Net als wie de heilige Theresia of Johannes van het Kruis leest, ziet ook de lezer van Clarice Lispector hoe een ziel binnenstebuiten wordt gekeerd.<\/p>\n

Ze kwam uit de wereld van de Oost-Europese joden, een wereld van heilige mannen en wonderen die al met de vroegste voorbodes van verdoeming kennis had gemaakt. Zij bracht de brandende religieuze roeping van die verdwijnende gemeenschap naar een nieuwe wereld, een wereld waarin God dood was. Net als Kafka was ze vertwijfeld, maar anders dan Kafka strekte ze uiteindelijk gekweld haar armen uit op zoek naar de God die haar verlaten had. Ze deed verslag van haar queeste in termen die net als bij Kafka wel moesten verwijzen naar de wereld die ze achter zich had gelaten en beschreef de ziel van een joodse mystiek die weet dat God dood is maar, in een soort paradox die door haar hele werk heen loopt, Hem hoe dan ook wil vinden.<\/p>\n

De ziel die in haar werk wordt getoond, is de ziel van \u00e9\u00e9n enkele vrouw, maar daarin vindt men het hele palet aan menselijke ervaringen. Daarom is Clarice Lispector voorgesteld als zo\u2019n beetje van alles: vrouw en man, Braziliaanse en vreemdelinge, jodin en christen, kind en volwassene, dier en mens, lesbienne en huisvrouw, heks en heilige. Doordat ze zo uitvoerig haar innerlijk beschreef, kon ze op overtuigende wijze alles voor iedereen zijn en werd ze aanbeden door degenen die in haar geniale expressiviteit een spiegel van hun eigen ziel vonden. Zoals ze zei: \u2018Ik ben jullie zelf.\u2019
\n\u2018Er is veel dat ik je niet kan vertellen. Ik zal niet autobiografisch zijn. Ik wil \u201cbio\u201d zijn.\u2019 Maar zelfs een universele kunstenaar existeert binnen een specifieke context, en in het geval van Clarice Lispector konden de meeste Brazilianen, en zeker haar lezers uit de middenklasse, zich die context maar moeilijk voorstellen. Geen wonder dat ze er nooit over sprak. Ver van Brazili\u00eb geboren, midden in een gruwelijke burgeroorlog, haar moeder tot de dood veroordeeld door een daad van onuitsprekelijk geweld, kende Clarice een achtergrond van ongelooflijke armoede en wreedheid.<\/p>\n

In haar adolescentie leek ze haar afkomst overwonnen te hebben en de rest van haar leven vermeed ze er elke verwijzing naar, zelfs de meest vage. Misschien vreesde ze dat niemand het zou kunnen begrijpen. En hield ze dus haar mond, een \u2018monument\u2019, een \u2018heilig monster\u2019, vastgeklonken aan een legende waarvan ze wist dat die haar zou overleven en die ze met tegenzin en niet zonder ironie omarmde. Achtentwintig jaar na haar eerste ontmoeting met de sfinx schreef ze dat ze nadacht over een tweede bezoek.
\n\u2018We zullen zien wie wie verzwelgt.\u2019<\/p>\n

\n

De kronieken van Clarice Lispector<\/strong><\/p>\n

19 augustus 1967 –\u00a0<\/span>De verrassing<\/h5>\n

In de spiegel kijken en gefascineerd zeggen: wat ben ik toch mysterieus. Zo sierlijk en sterk. En de lijn van mijn lippen heeft haar onschuld behouden.
\nEr is geen man of vrouw die niet ooit terloops in de spiegel heeft gekeken en zich toen niet verbaasde over zichzelf. Gedurende een fractie van een seconde zie je jezelf als een object dat bekeken wordt. Dat heet waarschijnlijk narcisme, maar ik zou het bestaansvreugde willen noemen. Vreugde omdat je in de uiterlijke gedaante de echo\u2019s terugvindt van je innerlijke gestalte: aha, het klopt dus, ik heb mezelf niet verzonnen maar ik besta echt.<\/p>\n

16 september 1967 – <\/span>Niet voelen<\/h5>\n

De gewoonte heeft de schok van zijn valpartijen gedempt. Maar omdat het minder pijn doet, is hij de pijn als waarschuwing en symptoom kwijtgeraakt. Tegenwoordig leeft hij onvergelijkbaar veel serener, maar hij verkeert wel in levensgevaar: hij kan nog maar \u00e9\u00e9n stap verwijderd zijn van zijn sterven en zijn dood, maar zonder het voordeel dat hij zichzelf vooraf waarschuwt.<\/p>\n

7 oktober 1967 –\u00a0<\/span>angst voor het onbekende<\/h5>\n

Dus dat was het geluk. En zogezegd zonder aanleiding. Eerst voelde ze zich leeg. Daarna werden haar ogen vochtig: het was geluk, maar wat ben ik sterfelijk, wat overstijgt de liefde voor de wereld mezelf. De liefde voor het sterfelijk leven vermoordde haar langzaam, geleidelijk. En wat doe ik? Wat maak ik van het geluk? Wat doe ik met deze scherpe vredige rust, die al pijn begint te doen als angst, als een grote stilte? Aan wie schenk ik mijn geluk, dat me al een beetje begint te verscheuren en me angst aanjaagt? Nee, ik wil niet gelukkig zijn. Ik geef de voorkeur aan middelmatigheid. O, duizenden mensen hebben niet de moed om dat onbekende geluksgevoel op zijn minst wat te rekken en geven de voorkeur aan middelmatigheid.<\/p>\n

25 november 1967<\/em> – Als je huilt<\/h5>\n

Je hebt goed huilen en slecht huilen. Slecht huilen is huilen waarbij de tranen onophoudelijk stromen en toch niet opluchten. Ze putten je alleen maar uit. Een vriendin vroeg me of dat soort huilen niet is als het huilen van een kind dat honger lijdt. Ja. Als je op het punt van zulk huilen staat, kun je je beter proberen te beheersen: het helpt toch niet. Je kunt beter doen alsof je sterk bent en je groot houden. Dat is moeilijk, maar minder moeilijk dan zo uitgeput worden dat je er bleek van ziet.
\nMaar je hoeft niet altijd te doen alsof je sterk bent. Je moet respect hebben voor je zwakte. Dan zijn het milde tranen, tranen van legitiem verdriet, verdriet waar je recht op hebt. Ze vloeien langzaam en als ze over je lippen glijden, proef je die zuivere, zoute smaak, product van je diepste verdriet.
\nEen man die huilt ontroert. Hij, de vechter, ziet in dat zijn vechten soms zinloos is. Ik heb veel ontzag voor een man die huilt. En ik heb al mannen zien huilen.<\/p>\n

5 februari 1972 – <\/span>Ik zou me redden<\/h5>\n

Als mijn wereld niet menselijk was, zou er ook plaats zijn voor mij: ik zou een wazige vlek zijn van instincten, zachtmoedigheid en wreedheden, een trillende uitstraling van vrede en licht: als de wereld niet menselijk was, zou ik me redden als dier. Heel even veracht ik dus de menselijke kant van het leven en probeer de zwijgende ziel van het dierlijke leven. Dat is fijn, is echt, die ziel is het zaad van wat later menselijk wordt.<\/p>\n

4 maart 1972 – Louche handeltjes<\/h5>\n

Nadat ik bij mezelf had ontdekt hoe denken gaat, hoe je louche handeltjes drijft met jezelf, heb ik nooit meer kunnen geloven in het denken van de anderen.<\/p>\n

8 juli 1972 – Het geschenk<\/h5>\n

…zou liefde inhouden dat je de ander je eigen eenzaamheid geeft? Want dat is het laatste wat je van jezelf kunt geven.
\n<\/span><\/p>\n

18 november 1972 – Schrijven<\/h5>\n

Je maakt <\/span>geen zin. Een zin wordt geboren.<\/p>\n

20 januari 1973 – Waartoe de liefde leidt<\/h5>\n

(\u2018Ik houd van je\u2019)<\/p>\n

(\u2018Is dat dan wat ik ben?\u2019)<\/p>\n

(\u2018Jij bent de liefde die je voor jezelf hebt\u2019)<\/p>\n

(\u2018Ik heb het gevoel dat ik me ga herkennen… ik zie het bijna… het scheelt maar
\nweinig\u2019)<\/p>\n

(\u2018Ik houd van je\u2019)<\/p>\n

(\u2018Nu ja, nu zie ik me. Deze vrouw ben ik dus. Wat een levensgroot portret.\u2019)<\/p>\n

26 mei 1973<\/p>\n

26 mei 1973 Uitdrukkingsmoeilijkheid<\/h5>\n

Het probleem om te vinden wat er eigenlijk al is om je uit te kunnen drukken, wekt de indruk van blindheid. Dan vraag je een kop koffie. Niet dat die koffie helpt om het woord te vinden, maar hij staat voor een bevrijdende hysterie, dat wil zeggen, zomaar een handeling die bevrijdt.<\/p>\n

Wat ik voel, doe ik niet. Wat ik doe, denk ik niet. Wat ik denk, voel ik niet. Wat ik weet, weet ik niet. Wat ik voel, weet ik niet. Ik begrijp mezelf niet en doe alsof ik mezelf wel zou begrijpen.<\/p>\n<\/div>\n

\n

Clarice Lispector: de biografie en de kronieken<\/strong><\/p>\n

Komende week verschijnt de Nederlandse vertaling van de veel geroemde biografie van Clarice Lispector (1920-1977), geschreven door Benjamin Moser, die nu werkt aan een biografie van Susan Sontag. Ook verschijnt een nieuw deel in de reeks Priv\u00e9-domein met kronieken die Lispector voor de krant schreef. Uit de biografie publiceren we het voorwoord, samen met enkele kronieken.<\/p>\n

Benjamin Moser, Clarice Lispector. De biografie<\/em><\/a>, vertaald door Adri Boon, De Arbeiderspers, 551 p., \u20ac 23,99
\nClarice Lispector, De ontdekking van de wereld. Kronieken<\/a><\/em>, vertaald en van commentaar voorzien door Harrie Lemmens, De Arbeiderspers, Priv\u00e9-domein, 456 p., \u20ac 24,99<\/p>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ze <\/span>leek op Marlene Dietrich <\/span>en schreef als Virginia Woolf. Haar raadselachtigheid fascineerde en verontrustte iedereen die haar ontmoette. Wie was de Braziliaanse schrijfster Clarice Lispector? \u2018Ik ben zo mysterieus dat ik mezelf niet eens begrijp.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-328249","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Benjamin Moser","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/328249","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=328249"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/328249\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Benjamin Moser","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=328249"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=328249"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}