{"id":325562,"date":"2016-05-15T10:30:34","date_gmt":"2016-05-15T08:30:34","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=325562"},"modified":"2016-05-15T10:37:43","modified_gmt":"2016-05-15T08:37:43","slug":"na-de-gouden-jaren","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/na-de-gouden-jaren\/","title":{"rendered":"Vrij Nederland, n\u00e1 de gouden jaren"},"content":{"rendered":"
De recessie\u00a0begin jaren tachtig maakte op brute wijze een eind aan\u00a0de hoogtijdagen van Vrij Nederland. De redactie in crisis: ‘Houden wij te weinig van elkaar? Houden wij te veel van elkaar? Zijn wij nog wel links genoeg? Heeft het weekblad nog wel zin? (En toen lagen er\u00a0geheime brieven op menig bureau.)<\/div>\n

De eerste helft van de jaren tachtig staat in het teken van \u2018no nonsense\u2019 en van \u2018no future\u2019. Er breekt een economische crisis uit die ingrijpender is dan de crisis van 2008. Het nationaal inkomen daalt in \u00e9\u00e9n jaar met vier procent, de staatsschuld stijgt naar zestig procent van het nationaal inkomen, het overheidstekort komt uit op meer dan zes procent en wat het meest ingrijpend is: het aantal werklozen loopt op tot boven de zeshonderdduizend. \u2018No future\u2019 is de term waarmee de stemming onder de jeugd wordt getypeerd, naar een nummer van de Sex Pistols uit 1977. Wie omstreeks 1980 van school komt of afstudeert, heeft een kwade kans om aan werk te komen, terwijl op werkloosheidsuitkeringen en andere voorzieningen voor jongeren wordt bezuinigd. In het programma Tijdverschijnselen<\/span> van de VPRO-televisie getuigen ze van hun gebrek aan vertrouwen in de toekomst, hun verbittering, hun cynisme en hun gedachten aan zelfdoding. Op 4 november 1982 treedt het eerste kabinet-Lubbers aan, dat \u2018no nonsense\u2019 tot zijn motto maakt: om de stagnatie te bestrijden moet drastisch gesaneerd worden, door bezuinigingen, privatisering en het beknotten van salarissen en uitkeringen.<\/p>\n

Slogans als \u2018no nonsense\u2019 en \u2018no future\u2019 vertegenwoordigen niet de wereld waarin Vrij Nederland zich kiplekker voelt.<\/q> Het verzet tegen de heersende orde verhardt, zoals blijkt bij de inhuldiging van koningin Beatrix op woensdag 30 april 1980 in Amsterdam, die onder het motto \u2018Geen woning, geen kroning\u2019 uitloopt op harde confrontaties tussen krakers en de politie. \u2018Het komt maar zelden voor dat vijftien redacteuren van Vrij Nederland elkaar midden in Amsterdam huilend begroeten,\u2019 schrijft VN een week later. Die tranen zijn het gevolg van traangas. Het weekblad is op grote sterkte uitgerukt om vanaf verschillende locaties de kroningsdag te verslaan. Hoofdredacteur Rinus Ferdinandusse ziet de rellen als een blijk van de veranderende tijdgeest: \u2018Vroeger was het een hang naar ongebondenheid en bewust pesten. Tegenwoordig is het een keiharde uiting van pure ontevredenheid, van agressie, van opgekropte ellende en woede.\u2019<\/p>\n

\"\"
Kroningsdag 1980. Foto: J. Jansen van Galen<\/figcaption><\/figure>\n

Twee jaar eerder heeft Vrij Nederland onder leiding van Ferdinandusse met 117.165 exemplaren de hoogste oplage bereikt, mede dankzij het kritisch volgen van het kabinet Den Uyl, maar daarna gaat het gestaag bergafwaarts. Vrij Nederland wordt steeds meer \u2018het verzetsblad dat mijn vader las\u2019. Het lezersbestand veroudert, de klachten nemen toe: het blad is te dik om het in \u00e9\u00e9n week te lezen, de artikelen zijn te lang, de inhoud is \u2018voorspelbaar\u2019 en \u2018niet relativerend genoeg geschreven\u2019. Heeft de redactie zich, zoals oud-redacteur Gerard Mulder zegt, gekoesterd in het \u2018zelfgenoegzame gevoel van eigen voortreffelijkheid\u2019? \u2018Al v\u00f3\u00f3r 1980 waren er signalen dat het niet goed ging,\u2019 zegt ook Max van Weezel, \u2018maar VN heeft die in zijn arrogantie genegeerd.\u2019<\/p>\n

In werkelijkheid is, in weerwil van de observaties van Mulder en Van Weezel, de zelfkritiek bij VN nooit verstomd. In 1972 signaleert Ferdinandusse dat VN een periode van tien jaar \u2018voorlopen\u2019 afsluit en op het punt staat het bereikte te \u2018consolideren\u2019. Het moet daarom \u2018de belofte dat VN een goed weekblad is beter waarmaken\u2019.<\/p>\n

Twee jaar later giet Martin van Amerongen zijn twijfels over het blad in een lange lijst vragen, waaronder: Waarom zijn wij nooit spraakmakend in Den Haag? Waarom valt er om die krant zo zelden meer te lachen? Worden we elders in de journalistiek nog zo gehaat resp. bewonderd en benijd als vroeger? Aarzelt Rinus niet te veel bij confrontatie met problemen? Houden wij te weinig van elkaar? Houden wij te veel van elkaar? Zijn wij nog wel links genoeg?<\/p>\n

En in 1979 stelt de hoofdredacteur de vraag aan de orde van de toekomst van weekbladen. Ferdinandusse ziet het gevaar van de dagbladen waarin nu ook columns, dagboeken en lichte rubriekjes welig tieren en de honoraria verhoogd worden, terwijl \u2018de Volkskrant<\/span> intern een policy verkondigt om steeds meer een \u201cweekblad\u201d te maken\u2019. Er is volgens hem maar \u00e9\u00e9n antwoord: \u2018Goede journalistiek.\u2019 Maar, vraagt hij zich af, heeft VN \u2018nog een politiek gezicht\u2019? En is het geen teken van \u2018zwakte\u2019 dat het wekelijks \u2018de aloude humorrubrieken en aloude tekenaars\u2019 publiceert? Kortom: \u2018Heeft het weekblad nog zin?\u2019<\/p>\n

\"\"
Max van Weezel en Joop van Tijn, 1980<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
Martin van Amerongen, 1984<\/figcaption><\/figure>\n
Boodschappenjongen<\/h5>\n

Het is verleidelijk de omslag in de politieke stemming in Nederland begin jaren tachtig te verbinden met de \u2018verzuring\u2019 in de redactie van Vrij Nederland en het blijkbare onvermogen van de hoofdredacteur om de teamgeest te herstellen. \u2018Ik vond het eerst een rare verzameling freaks daar met curieuze liefhebberijen, die juist daardoor een mooi weekblad maakten,\u2019 vertelt Max van Weezel. \u2018Maar op de redactievergadering merkte ik: het is een wapenstilstand tussen clans. Ik hoorde bij de Joop van Tijn-clan, met het hoogst irritante gedrag van vleugeladjudanten die Joop in alles bijvielen. Dan had je de Gerard van Westerloo\/Tessel Pollmann-stroming, met veel vrouwen die Gerard adoreerden en naar de ogen zagen. Daarnaast de clan van einzelg\u00e4ngers als Martin van Amerongen, Igor Cornelissen en Gerard Mulder. De schok was dat het drie gesloten kampen waren, zonder onderlinge gedachtewisseling. Altijd kon je voorspellen hoe iedereen zou reageren.\u2019<\/p>\n

Ferdinandusse zweeft er tamelijk machteloos boven. Het is de prijs van het succes: hij is in 1969 begonnen als teamleider van tien collega\u2019s, elf jaar later zijn het er dertig. En nog altijd noemt hij zichzelf \u2018een soort boodschappenjongen\u2019: \u2018Wanneer de bureaus elke maandag bevlekt zijn met bier, moet ik de corveedienst instellen.\u2019 Soms kuiert Ferdinandusse over de redactie, een beetje loerend, niemand aansprekend, dan trekt hij zich weer terug in dat kantoor met uitzicht over twee grachten. \u2018Je kon altijd bij hem binnenlopen,\u2019 zegt Ursula den Tex, \u2018al keek hij je dan soms wezenloos aan.\u2019 \u2018Hij zat in zijn kamer en liet alles aan zich voorbijrollen,\u2019 herinnert Carel Peeters zich. \u2018En dan zag je als het ware hoe hij in het komende nummer een zwart gat ontwaarde dat gevuld moest worden met iets wat meer evenwicht in de krant bracht.\u2019 Ferdinandusse bestuurt de redactie behoedzaam. \u2018Hij gaf nooit opdrachten maar legde ongemerkt een knipsel of een brief van een lezer op je bureau: kijk maar,\u2019 zegt Rudie van Meurs. \u2018Zo heeft hij onderhuids veel in beweging gezet, want hij had een goede neus voor nieuws.\u2019 \u2018Als je met een idee kwam dat hij goed vond, ging hij je op van alles wijzen, heel erg meedenkend en ge\u00efnteresseerd,\u2019 zegt Hans Smits. \u2018En hij zei nooit achteraf dat hij het een klotestuk vond.\u2019<\/p>\n

Redactievergaderingen leidt Ferdinandusse zonder veel te spreken. \u2018Hij gaf schijnbaar passief leiding,\u2019 zegt Gerard Mulder, \u2018hij kwam zelden met eigen idee\u00ebn, maar probeerde idee\u00ebn die hem aanstonden te steunen zonder conflicten te krijgen. Bij idee\u00ebn die hem niet bevielen, straalde hij een onverschilligheid of droefenis uit die je raakte en een onbehaaglijk gevoel gaf.\u2019<\/p>\n

Iedereen moest worden zoals Joop, ik ook.<\/q><\/p>\n

Ferdinandusse is een \u2018ware courantier\u2019 en meer gespitst op \u2018nieuws\u2019 dan veel van zijn redacteuren. Hij beseft dat hij de oude garde niet naar dat model kan kneden en dat er meer \u2018jonge dravers\u2019 moeten komen. Als Gerard Mulder in dienst treedt, staat naast Ferdinandusses woning een dubbele etage leeg. Martin van Amerongen, die beroerd woont, was er graag voor in aanmerking gekomen, maar tot diens woede gunt Ferdinandusse de tip aan de jonge nieuwkomer. Mulder heeft alleen aan hem opgebiecht dat hij negen maanden bij De Telegraaf<\/em> heeft gewerkt en de hoofdredacteur ziet daarom in hem vermoedelijk een potenti\u00eble \u2018newsgetter\u2019. Aan het eind van de dag vraagt hij hem vaak of hij een lift naar huis wil. Mulder herinnert zich hoe Ferdinandusse dan \u2018met zachte stem vlijmscherp alle redacteuren begon te fileren en af te branden, behalve Joop van Tijn\u2019. \u2018Ik begreep: hier zit een bedoeling achter. Iedereen moest worden zoals Joop, ik ook. Toen ben ik opgehouden mee te rijden.\u2019<\/p>\n

Een blad is als een boom<\/h5>\n

De verkochte oplage van VN blijft dalen en passeert in 1983 de honderdduizend in neerwaartse richting; ze zal in 1985 nog 97.132 exemplaren per week bedragen. Ondertussen daalt ook de advertentiebezetting, vooral de \u2018zachte\u2019 sociaal-culturele sector zoekt geen personeel meer, waar voorheen in VN op grote schaal om geworven werd. De redactionele kosten gaan knellen en de directie onderstreept dat \u2018de continu\u00efteit in het uitgeven van bladen voorop hoort te staan\u2019, je hoort achter die woorden de noodzaak van \u2018bezuiniging\u2019 opdoemen. Maar daar is Ferdinandusse het glad mee oneens. Volgens hem is VN \u2018een blad waar altijd geld bij moet\u2019, want: \u2018Een blad is als een boom, het groeit vanzelf.\u2019<\/p>\n

Hij wil de moed erin houden en neemt in 1982 het initiatief tot een Werkgroep 200.000. Zes redacteuren werken mee aan het eindrapport waarin gesteld wordt dat VN \u2018makkelijk 200.000 abonnees haalt\u2019, mits de \u2018beletselen\u2019 worden weggenomen die lezers van NRC Handelsblad<\/em> en de Volkskrant<\/em> ervan weerhouden zich te abonneren: de \u2018moeilijke toegankelijkheid\u2019, de \u2018zware traditie\u2019 en het politieke overwicht. Het lijkt een hovaardige veronderstelling. Want het probleem is juist dat de lezers van NRC <\/span>en de Volkskrant<\/span> in die tijd in het weekeinde bij hun dagblad gratis een steeds volwaardiger weekblad gepresenteerd krijgen.<\/p>\n

In september 1983 stuurt Ferdinandusse de redactie een \u2018hard\u2019 marktonderzoeksrapport toe waaruit blijkt dat de \u2018opzeggeneigdheid\u2019 bij abonnees \u2018gestadig\u2019 toeneemt, wat mede voortkomt uit een stijgende \u2018bezuinigingstendentie\u2019. E\u00e9n op de zes lezers acht het blad \u2018enigszins uit vorm\u2019: \u2018drammerig, opgeklopt\u2019, zelfs \u2018Telegraaf-achtig\u2019. Een op de drie signaleert dat de weekendbijlagen van kranten \u2018steeds meer op weekbladen lijken\u2019. Rampzalige vooruitzichten, maar de hoofdredacteur laat het bij: \u2018Misschien aanleiding om eens op terug te komen?\u2019<\/p>\n

De neergang in de buitenwereld houdt gelijke tred met de verzuring in de binnenwereld van Vrij Nederland. Al in 1980 schrijft Igor Cornelissen aan de redactie dat \u2018het uiterst boeiende, eerlijke en stimulerende handwerk\u2019 van een VN-journalist is \u2018verworden tot een alleen maar uitputtende slachting\u2019: \u2018Een verpeste werkatmosfeer, bezorgde, gespannen, grauwe, zure, ontevreden gezichten, slaande deuren, langdurige schrijfkrampen, collega\u2019s die zich woedend terugtrekken\u2019 en anderen die ter redactievergadering gaan in \u2018angst en beven voor de botte bijl, de achterklap en de roddel\u2019.<\/p>\n

De stemming escaleert als eindelijk, ruim vier jaar na het vertrek van adjunct-hoofdredacteur Paul de Hen, zijn opvolger moet worden aangewezen. De \u2018eindeloze ruzies\u2019 daarover beu, stelt Jeroen Terlingen zich kandidaat. Hij \u2018kan met iedereen goed door \u00e9\u00e9n deur\u2019, dus misschien is hij wel de aangewezen figuur om \u2018de tegenstellingen te overbruggen\u2019. Ferdinandusse heeft weliswaar \u2018geen bezwaar\u2019, maar stelt zich niet openlijk achter hem op. \u2018Zijn nek uitsteken was niet zijn sterkste kant,\u2019 zegt Terlingen met een formidabel understatement. Tijdens de beslissende redactievergadering steunt een ruime meerderheid zijn benoeming, maar niet de vereiste tweederde meerderheid. Hij komt \u00e9\u00e9n stem tekort. Ferdinandusse ziet daarop zijn kans schoon en stelt Joop van Tijn kandidaat. Frits Abrahams veroordeelt dit als een \u2018machiavellistische\u2019 gang van zaken en noemt de gegadigde \u2018ongeschikt\u2019: deze heeft namelijk te vaak \u2018zijn plichten verzaakt\u2019 en \u2018zijn bijbanen altijd belangrijker gevonden\u2019 dan VN. Hij vindt geen gehoor. Het is dan dat Frits Barend zou hebben uitgeroepen: \u2018Als het zo moet, spring ik nog liever uit het raam.\u2019 Waarop Van Tijn hem toevoegt: \u2018Kom maar hier, dan help ik je een handje.\u2019 Het tekent de sfeer. Lang waren de sportredacteuren dikke maatjes met Van Tijn, die ze meetroonden naar het stadion, maar ze hebben de buik vol van zijn opportunisme. Bij gebrek aan alternatieven wordt Van Tijn in juni 1985 verkozen tot \u2018waarnemend hoofdredacteur\u2019. Hij zal, meldt VN, stoppen met zijn werk voor het televisieprogramma Het Capitool<\/span> en het radioprogramma Welingelichte Kringen<\/span>, maar aan het laatste werkt hij nog tien jaar mee, totdat het programma wordt opgeheven.<\/p>\n

\"\"
Frits Barend en Henk van Dorp, 1984<\/figcaption><\/figure>\n
Medeplichtig<\/h5>\n

In augustus 1986 zijn de vooruitzichten van VN zo deplorabel dat de directie een bezuiniging van zeven ton moet afkondigen. Er zullen redacteuren ontslagen moeten worden, en zo begint een dramatische episode. Een redactie die in goede tijden het aanstellingsbeleid voor haar eigen rekening neemt, moet in slechte tijden ook het ontslagbeleid voeren. Het is de keerzijde van de democratisering.<\/p>\n

Maar Doeschka Meijsing verklaart prompt: \u2018Over mij wordt niet gestemd.\u2019<\/q><\/p>\n

\u2018Je werd medeplichtig gemaakt aan het ontslag van collega\u2019s,\u2019 zegt documentalist Martin Koomen. \u2018We moesten beurtelings bij Ferdinandusse komen en vertellen hoe jij de oplossing en je eigen toekomst zag. Maar ik dacht: ik ben hier de man die alleen maar de kranten knipt, ik moet niet te hoog van de toren blazen, dus ik deed daar niet aan mee.\u2019 Na deze consultatieronde worden in overleg met de redactiecommissie Gerard Mulder, Jeroen Terlingen, Jan Stoof en Doeschka Meijsing voorgedragen voor ontslag. Ook hiervoor is een tweederde meerderheid vereist. Maar Doeschka Meijsing verklaart prompt: \u2018Over mij wordt niet gestemd.\u2019 Ze gaat naar huis, trekt de stekker uit de telefoon, doet de gordijnen dicht en blijft dagenlang in bed, waarmee ze volgens de hoofdredactie als het ware zelf ontslag genomen heeft.<\/p>\n

En hoezo staat Terlingen op dit omineuze lijstje? Hij is pas ruim een jaar geleden bijna verkozen tot adjunct-hoofdredacteur! Ge\u00ebmotioneerd spreekt hij in de redactievergadering zijn verbijstering uit over deze snelle ommekeer in waardering voor hem en dat blijkt voldoende om het tij alsnog te zijnen gunste te doen keren. Maar het ontslag van de andere twee wordt door de redactievergadering bevestigd.<\/p>\n

De drie ontslagenen voegen zich in de uittocht bij Vrij Nederland van halverwege de jaren tachtig die een hele optocht wordt: Martin van Amerongen wordt hoofdredacteur van De Groene Amsterdammer<\/span>. Lex Runderkamp en Feike Salverda schrijven hun vertrek naar de VPRO toe aan \u2018het falen van de hoofdredactie\u2019. Frans Peeters gaat naar Het Parool<\/span> en Frits Abrahams naar Elsevier<\/span>, terwijl het duo Barend & Van Dorp wordt ingelijfd door Nieuwe Revu<\/span>.<\/p>\n

Hij wordt depressief en krijgt nachtmerries, waarin hij Ferdinandusse en Van Tijn woest voor hun kop slaat.<\/q><\/p>\n

Zij vertrekken nog min of meer vrijwillig. Te worden ontslagen bij VN moet een traumatische ervaring zijn: verstoten uit het paradijs van de journalistiek. \u2018Jan zal nu vertellen waarom hij ontslag neemt,\u2019 heeft Ferdinandusse in de redactievergadering Stoof aangemoedigd. \u2018\u201cVertel het zelf, kleine rat,\u201d\u2019 antwoordt deze naar zijn zeggen. Hij wordt vervolgens met 24 tegen vier stemmen ontslagen. In eerste instantie is hij opgelucht \u2013 \u2018eindelijk bevrijd!\u2019 \u2013 en trekt thuis een fles Laphroaig open. Maar drie jaar later staat hij op station Schiedam en moet zich \u2018aan de railing vastklampen\u2019 om zich \u2018niet voor de aanstormende Intercity te storten\u2019. Hij wordt depressief en krijgt nachtmerries, waarin hij Ferdinandusse en Van Tijn \u2018woest voor hun kop slaat\u2019. Dertig jaar na zijn ontslag is hij nog onder psychiatrische behandeling voor zijn \u2018posttraumatisch stresssyndroom\u2019.<\/p>\n

Duistere praktijken<\/h5>\n

Iedereen die ik vertel dat ik een boek over de gloriejaren van Vrij Nederland schrijf, vraagt meteen of ik ga onthullen \u2018wie de anonieme brieven schreef\u2019. De affaire speelt zich dertig jaar geleden af, maar intrigeert nog steeds. Ze geeft, eind 1986, aanleiding tot veel opwinding en leedvermaak: Vrij Nederland, dat altijd zo hoog van de morele toren blaast, blijkt nu zelf een poel van duistere praktijken! Waarin nota bene de hoofdredacteur de voornaamste verdachte lijkt.<\/p>\n

In het begin van dat jaar vinden VN-redacteuren een getypt schrijven van een onbekende afzender op de mat, met een onaangename, hoogst persoonlijke strekking. Hoeveel van die brieven zijn verstuurd, is onbekend, van vier redacteuren kunnen we met zekerheid vaststellen dat ze zulke anonieme post ontvingen. Andere redacteuren blijken eerder anonieme brieven te hebben gekregen, soms samengesteld uit plakletters. Igor Cornelissen leest dat zijn kornuit Van Amerongen zich aan seksuele handtastelijkheden zou bezondigen (hetgeen ook in een anonieme brief aan diens echtgenote staat). Maar Cornelissen heeft de brief, naar hij zegt, niet bewaard, zoals bijna iedereen zegt ze te \u2018hebben verscheurd \u2019 of te \u2018zijn kwijtgeraakt\u2019. Twee anonieme brieven komen tijdens onze rondgang boven water: aan Ursula den Tex en aan Aukje Holtrop. De laatste heft aan: \u2018ZENDBRIEF VAN FLORRY DE MORRY AAN ALLE VROUWEN VAN BELANG. DIT IS DE VIJFDE BRIEF. Over Aukje. Hier is het getal drie, want Aukje heeft drie priorpunten. Een is Aukje de Snerpende. De eerste indruk is dat zij aardig en verlegen is. Maar na een tijdje van haar aanwezigheid wordt haar stem hoger en komt er een allesoverheersend, snerpend geluid uit.\u2019 Haar tweede \u2018priorpunt\u2019 is \u2018Aukje de luie\u2019, het derde \u2018Aukje de verongelijkte\u2019. Ze wordt \u2018de uier van het feminisme, de Emma Goldmann van de journalistiek\u2019 genoemd. Holtrop vindt het een \u2018rare brief\u2019, maar ook (en nog steeds) \u2018ontzettend onaangenaam\u2019, vooral doordat die \u2018uit je eigen redactie komt, dat kan niet anders\u2019: er staan details in over haar functioneren bij VN.<\/p>\n

De meeste ontvangers van de brieven zijn mensen die hoofdredacteur Ferdinandusse niet mag.<\/q><\/p>\n

Wat heeft de afzender ermee voor? Iemands zelfvertrouwen ondermijnen? Wegpesten? Het schrijven is van een kinderachtig soort schoolkrantenhumor die verre lijkt te staan van de schrijftrant bij Vrij Nederland. De meeste ontvangers van de brieven zijn mensen die hoofdredacteur Ferdinandusse niet mag of die zijn beleid bestrijden. Abrahams krijgt zijn anonieme brief kort nadat hij vlak voor kerst 1985 aan Ferdinandusse schriftelijk zijn bezwaren tegen diens wankelmoedig beleid heeft meegedeeld. Abrahams, van wie de anonieme brief \u2018vuige insinuaties\u2019 behelst over zijn journalistieke loopbaan, bespreekt de kwestie met Gerard Mulder. Zulke brieven blijken ook te zijn ontvangen door Hugo Arlman en Henk van Dorp, wie een buitenechtelijke verhouding wordt aangewreven. Mulder vraagt Aukje Holtrop, met wie hij in de redactieraad zit, of zij er ook een kreeg \u2013 en jawel. Ze hebben wel een idee wie de schrijver is en zetten diens initialen onafhankelijk van elkaar aan weerskanten op een bierviltje. \u2018En we hadden allebei RF.\u2019 Tijdens een redactievergadering zegt Holtrop: \u2018Zijn jullie het ermee eens dat dit wordt uitgezocht?\u2019 Op het bevestigende antwoord nemen zij, Mulder en Abrahams deze taak op zich. Abrahams\u2019 echtgenote, een ervaren directiesecretaresse, wijst hem op iets merkwaardigs in de brieven: na een leesteken volgt nooit een spatie. Hij kent een grafologisch deskundige bij de politie aan wie hij ze ter hand stelt.<\/p>\n

\"\"
Tijdelijk redactielokaal bij de Arbeiderspers na brand op de Raamgracht, 1984. Foto: J. Jansen van Galen<\/figcaption><\/figure>\n
Underwood of Remington<\/h5>\n

In afwachting van het onderzoek zoemt de kwestie rond op de redactie. \u2018We waren allemaal parano\u00efde,\u2019 zegt redactiesecretaresse Monica Keyzer. \u2018Redacteuren hadden enge brieven ontvangen, maar wilden ze niet laten zien. Bij alle andere conflicten wist je altijd wie je tegenstander was, nu was die onbekend maar in eigen huis.\u2019 Sommige redacteuren ontpoppen zich als ware amateurspeurders: met welke typemachine ter redactie komt het typoscript van de brieven overeen, op wiens stijl lijkt de schrijftrant in de brieven, op welke Underwood of Remington is het oogje van de g ook volgelopen?
\nOp 26 november 1986 barst de bom, wederom tijdens de rondvraag na de wekelijkse redactievergadering. Frits Abrahams vraagt het woord en begint aan een verhaal over de anonieme brieven. Hij rakelt de voorgeschiedenis op, meldt dat een kenmerkende vorm van interpunctie is gebruikt, zonder spatie na een punt of komma, en dat de epistels volgens zijn bron geschreven zijn op meerdere schrijfmachines, alle behorend tot het arsenaal van de VN-redactie, zodat de afzender \u2018vermoedelijk uit ons midden komt\u2019. Bovendien…<\/p>\n

Daarop wordt hem onverhoeds het woord ontnomen. \u2018Frits, je moet stoppen!\u2019 roept Holtrop schril, en Ageeth Scherphuis, de partner van Joop van Tijn die een jaar eerder tegen de algemene uittocht in als redacteur in vaste dienst is aangesteld, \u2018gilt\u2019 dat ze \u2018dit niet wil horen\u2019. Rudie van Meurs, lid van de redactiecommissie, informeert of Frits voor zeker is van zijn zaak, anders dient hij verder zijn mond houden.<\/p>\n

Iedereen zat verstijfd bij elkaar. En Rinus zei helemaal niks. Lijkbleek liep hij rond.<\/q><\/p>\n

Dan zegt Ferdinandusse ineens: \u2018Hij bedoelt dat ik die brieven heb geschreven.\u2019 In het \u2018gigantische pandemonium\u2019 dat volgt, compleet met huilbuien en uitbarstingen van woede, krijgt Abrahams niet meer de gelegenheid om te zeggen wat hij nog wil zeggen. Bijvoorbeeld dat twee ontvangers hem verzekerden dat de brieven informatie bevatten die alleen de hoofdredacteur bekend was. En dat er voldoende aanwijzingen zijn om een nader onderzoek door een onafhankelijke instantie in te stellen. Maar onverrichter zake verlaat hij de vergadering. Nadat Abrahams de mond gesnoerd is, blijft de redactie in grote verwarring achter. \u2018Iedereen zat verstijfd bij elkaar. En Rinus zei helemaal niks. Lijkbleek liep hij rond,\u2019 zegt Monica Keyzer.<\/p>\n

\u2018Het was totale chaos,\u2019 zegt Holtrop. Wat bewoog haar om Abrahams\u2019 uiteenzetting te onderbreken? Ze is er maandenlang van uitgegaan dat Abrahams zijn bevindingen eerst aan haar en Mulder zou voorleggen, waarna ze de zaak met Ferdinandusse konden bespreken. Nu ze het gevoel krijgt dat hij op het punt staat op eigen houtje in een soort \u2018volksgericht\u2019 een schuldige aan te wijzen, wordt ze kwaad.<\/p>\n

Wat beweegt Abrahams tot zijn Alleingang? Hij heeft een appeltje te schillen met de hoofdredactie. Eerder dat jaar heeft hij overhoop gelegen met Joop van Tijn over een artikel waarin hij onthult dat tot de klantenkring van een pater annex wondergenezer te Baarn ook Joops vriendin prinses Irene behoort. Er wordt aanzienlijke druk op hem uitgeoefend dit niet te publiceren, maar het artikel haalt ongeschonden de krant. Een paar weken later interviewt Abrahams acteur Carol van Herwijnen, die vertelt dat hij in de kleedkamer als homoseksueel gepest wordt door collega Ton van Duinhoven, met wie Van Tijn eveneens bevriend is. Deze eist dat die opmerking wordt geschrapt, waarin Abrahams tot Van Herwijnens (en achteraf ook zijn eigen) verdriet wel toestemt. Vervolgens wordt hij in september in de redactievergadering scherp aangevallen vanwege de verwoestende persiflage op VN die enige dagen daarvoor in Propria Cures<\/span> is verschenen. Diverse collega\u2019s verdenken hem ervan het blad gevoed te hebben met \u2018inside information\u2019, volgens Abrahams \u2018lasterlijke lariekoek\u2019.<\/p>\n

De stemming ter redactie is ver beneden peil: Hans Smits, die als lid van de redactiecommissie Abrahams niet in bescherming zou hebben genomen, wordt per brief voor respectievelijk \u2018kontkruiper\u2019 en \u2018jakhals\u2019 uitgemaakt. Hij van zijn kant klaagt dat deze collega\u2019s nooit \u2018een goed woord voor de krant over hebben\u2019 en \u2018op minachtende en op den duur verziekende wijze\u2019 over de hoofdredactie spreken. Mulder zou zelfs al enige malen bij de directeur hebben betoogd dat \u2018het zo niet langer gaat\u2019 met het leidende duo.<\/p>\n

Enige dagen later stellen directie en hoofdredactie de redactiecommissie voor Abrahams met spoed te ontslaan. Omdat daarvoor in de cao geen grond aanwezig is, laten zij dit voornemen voorlopig varen. Abrahams voelt niettemin dat hij op de schopstoel zit en heeft haast met het presenteren van zijn bevindingen, te meer daar de naam van Ferdinandusse als afzender op de redactie al steeds vaker genoemd wordt. Hij lijkt zich er niet van bewust dat hij daarvoor met de twee anderen zou moeten overleggen.<\/p>\n

De hamvraag blijft: wie schreef die brieven? Het is onbevredigend dat de zaak nooit is opgehelderd, Ferdinandusse zal tot het eind van zijn dagen het odium aan blijven kleven van een kleinzielige, rancuneuze geheimschrijver. Maar alle aanwijzingen leiden naar hem. Wie is nog meer op de hoogte van die intieme details? Wie anders maakt zulke taalfouten in zijn teksten? Wie hanteert er verder die curieuze interpunctie? Tijdens mijn rondgang blijkt Ferdinandusse voor de meeste oud-redacteuren de hoofdverdachte te zijn, dan komt er een tijd niemand, en ten slotte worden andere \u2018intriganten\u2019 aangewezen aan wie de aangever vermoedelijk een gloeiende hekel heeft.<\/p>\n

Bittere smaak<\/h5>\n

De anonieme-brievenaffaire is het einde van de mythe Vrij Nederland. Op 6 december 1986 wordt ze in geuren en kleuren uit de doeken gedaan in Propria Cures<\/span>. Het blad is stellig: Ferdinandusse heeft die epistels geschreven. De ban van de zwijgzaamheid lijkt gebroken in een stortvloed van negatieve publiciteit. \u2018Er zijn redacteuren geweest die de code verbrekend, en niet zozeer denkend aan het instituut Vrij Nederland als wel aan hun eigen belang, andere media van informatie hebben voorzien,\u2019 schrijven Ferdinandusse en Van Tijn in het kerstnummer van 1986. \u2018Informatie die in sommige gevallen sterk gekleurd was met jarenlang gekoesterde, vooral persoonlijke, rancunes en frustraties en die, voor zover er iets als objectieve waarheid bestaat, daar wel ver van verwijderd zijn. \u2018Code\u2019, \u2018instituut\u2019, het zijn termen die doen denken aan wat Gerard Mulder de \u2018kloostermentaliteit\u2019 van VN noemt. Het tweetal verwijt collega-hoofdredacteuren \u2018het broddelwerk van overijverige redacteuren\u2019 over VN te hebben afgedrukt. Doet de grote bestrijder van autoriteitswaan nu zelf een beroep op autoriteiten? \u2018De bittere smaak van het koekje van eigen deeg\u2019 staat terecht boven het paginagrote artikel in Vrij Nederland.<\/p>\n

Het dodelijkst voor het blad is de analyse van H.J.A. Hofland in de Haagse Post<\/span>: \u2018Jarenlang is VN de enige echte oppositie in Nederland geweest. Daar stond iedere week wat andere organen niet durfden te drukken. Nadat Rinus Ferdinandusse hoofdredacteur was geworden, groeide er een meedogenloosheid in het blad die voor Nederlandse verhoudingen revolutionair was.\u2019<\/p>\n

Maar \u2018meedogenloosheid uit naam van wat?\u2019 Vrij Nederland is \u2018het linkse weekblad\u2019, maar \u2018een duidelijk politiek standpunt heeft het niet\u2019. VN is \u2018in de verdrukking gekomen\u2019 doordat \u2018de buitenwereld niet meer de oude is\u2019. Het heeft \u2018de taboes doorbroken\u2019 en van taboes is \u2018bijna niets meer te merken\u2019. Nederland is \u2018een schiettent zonder schijven\u2019 geworden, besluit Hofland. De gloriejaren van VN waren de tijd van de polarisatie en het \u2018linkse levensgevoel\u2019 dat zich scherp afzette tegen de rechtse mentaliteit van behoudzucht en burgerlijkheid en op weg leek naar een progressieve meerderheid die Nederland tot een gidsland voor de wereld zou maken. De tijdgeest waarvan Vrij Nederland de heraut was, keert zich nu dus tegen het blad.<\/p>\n

\n

Dit is een ingekort hoofdstuk uit \u2018De gouden jaren van het linkse levensgevoel. <\/a><\/span>Het verhaal van VN<\/a>\u2019, John Jansen van Galen, Balans, 480 p., \u20ac 27,50<\/span><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De crisis begin jaren tachtig maakte op brute wijze een eind aan de hoogtijdagen van Vrij Nederland. De redactie in crisis: ‘Houden wij te weinig van elkaar? Heeft het weekblad nog zin?’ <\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-325562","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"John Jansen van Galen","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/325562","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=325562"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/325562\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"John Jansen van Galen","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=325562"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=325562"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}