{"id":314907,"date":"2016-02-12T16:30:14","date_gmt":"2016-02-12T15:30:14","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=314907"},"modified":"2016-02-12T16:31:42","modified_gmt":"2016-02-12T15:31:42","slug":"de-letteren-17","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/de-letteren-17\/","title":{"rendered":"Het associ\u00ebrende schrijvershoofd van Hanna Bervoets"},"content":{"rendered":"
Het bijzondere Ivanov\u00a0<\/em>laat zien:\u00a0Bervoets is bovenal\u00a0een denkende schrijver, die zich in haar eigengereide romanoeuvre weigert te laten begrenzen.<\/div>\n

Eerst dit: veel pleit voor de wijze waarop Hanna Bervoets (1984) haar schrijverschap ontwerpt. Ze is een populaire lifestyle-columniste, maar reikt in haar fictie gelukkig hoger dan waar het in dat gemakkelijke feelgood-<\/span>genre om draait. Haar laatste drie romans kun je als niet minder zien dan een toetsing van sociale en\/of wetenschappelijke experimenten. In Alles wat er was<\/span> (2013) gaat het om een groep mensen die in een schoolgebouw vastzitten, met een slinkende voedselvoorraad. In de toekomstroman Efter<\/span> (2014) geldt verliefdheid als een ziekte, waar een groep jongeren tegen behandeld moet worden. In haar nieuwe roman<\/a>, Ivanov<\/span>, staat een (vroeg- en laat-twintigste-eeuws) onderzoek centraal waarbij de mens met een chimpansee wordt gekruist.<\/p>\n

Zoveel is duidelijk: Bervoets is vooral een denkende schrijver, die zich in haar eigengereide romanoeuvre weigert te laten begrenzen. Ze neemt zich roman na roman opnieuw de maat, from scratch<\/span> \u2013 ook dat waardeer ik. Ze houdt nauw voeling met onze tijd, schrijft met evenveel gemak over een beklemmende dystopische wereld als over modernige relaties die fastfood vormen voor haar cross-over<\/span> lezers.<\/p>\n

Haar boeken zijn v\u00f3l, waarmee ik bedoel dat er veel in omgaat, dat ze vermoedelijk afkomstig zijn uit een druk hoofd, dat niet alle opgeworpen of aangeboorde denkbeelden evenveel reli\u00ebf krijgen. De ene keer pakt dat ronduit wezenloos uit (Alles wat er was<\/span>), de andere keer intrigerend (Efter<\/span> en Ivanov<\/span>).<\/p>\n

Bervoets lezen is een oefening in evenwichtskunst.<\/q><\/p>\n

Bervoets lijkt mij iemand die geneigd is haar associatieve invallen te honoreren. Natuurlijk is het als metaknipoogje buiten de kaften van Ivanov<\/span> geinig als een Amerikaanse faculteitsmanager lijkt op de betreurde, Nederlandse schrijfster Doeschka Meijsing, en uiteraard k\u00e1n het dat Bervoets\u2019 hoofdpersoon Meijsing ooit gekend heeft. Maar m\u00f3\u00e9t het? Waarom niet, kun je zeggen en dat is zo langzamerhand een conditio sine qua non<\/em> als het om Bervoets lezen gaat. Dus ja, best, het personage Helena oogt als \u2018Popeye\u2019s Olijfje\u2019.<\/p>\n

Voordeel van die open sluizen is wel weer dat er uit dat associ\u00ebrende schrijvershoofd geregeld rake zinnen opborrelen: \u2018Jongens en meisjes hieven synchroon hun hoofd en keken me aan, meelevend, nee, medelijdend, alsof ik voor ze op de grond zat, mijn ogen ten hemel geslagen: een bloedhoestende minnaar in mijn armen.\u2019<\/p>\n

Er zit kortom een zekere grilligheid in Bervoets\u2019 vertelstem, die weet te verrassen maar die ook blijkt geeft van gebrek aan consistentie. Bervoets lezen is daardoor een oefening in evenwichtskunst. Niet door halsbrekende capriolen die ze voor het geestesoog van de lezer volvoert, maar doordat je bij bepaalde zinnen, sc\u00e8nes, passages opveert, verscherpt leest, om kort daarna weer pagina\u2019s lang letters maar geen sensatie toegediend te krijgen. En toch, ondanks mijn bezwaren, buiten kijf staat dat Ivanov <\/span>een bijzondere, onalledaagse, ambitieuze roman is. Dat vloeit vrijwel geheel uit de opzet voort, of liever het idee.<\/p>\n

De roman begint met een proloog waarin de (bestaande) Russische wetenschapper Ilya Ivanov samen met zijn zoon in 1927 in Frans-Guinee bezig is mensenzaad in vrouwtjeschimpansees te insemineren. Na dat in cursieve letters gestelde begin maken we kennis met de verteller en vierenveertigjarige hoofdpersoon Felix van der Elsken, die zich bij het bericht van haar verscheiden herinnert hoe hij twintig jaar daarvoor, in 1994, de virologe Helena Frank ontmoette. De aidsepidemie woedde destijds, toen hij als jonge homoseksueel naar New York toog om daar journalistiek en culturele studies te studeren.<\/p>\n

Frankenstein<\/h5>\n

Ik stap nu even met grote stappen over de breed uitgemeten relatiebesognes in Ivanov<\/span> heen naar dat waar echt wat op het spel staat: Helena Frank (haar naam echoot natuurlijk niet zomaar Frankenstein) is bezig met de reprise van het onderzoek van Ivanov, ze wil de herkomst van het hiv-virus achterhalen. Ivanovs onderzoek was erop gericht de theorie\u00ebn van Darwin te ondersteunen; om die reden werd hij ook gesteund door de athe\u00efstische bolsjewieken. Helena heeft een minder ideologisch doel; om een eind te kunnen maken aan de aidsepidemie, wil ze de hypothese toetsen dat het apenvirus siv in hiv ge\u00ebvolueerd is.<\/p>\n

Helena is daarbij even weinig ethisch als Ivanov destijds. Op de vraag in hoeverre haar geheime onderzoek moreel door de beugel kan, zegt ze: \u2018Morele normen van nu zijn de fundamentalistische geloofsovertuigingen van ooit. Wie niet in God gelooft, zou ook ethiek moeten afwijzen, want net als religie is moraal zand in de wielen van vooruitgang, ethiek het tegendeel van progressie.\u2019<\/p>\n

\n
\"\"<\/figure>\n<\/div>\n

Deze passages over het onderzoek, tezamen met die waarin verhaald wordt van Ivanovs historische strevingen, geven Bervoets roman vleugels. Door die twee tijden waarin min of meer hetzelfde sinistere onderzoek verricht werd te spiegelen, geeft Bervoets de lezer het nodige ongemak voor de kiezen. Daarbij oordeelt ze niet, ook niet bij monde van Felix \u2013 goed gedaan. We lezen bijvoorbeeld: \u2018Volgens de Franse kolonialisten waren zwarte Afrikanen niet alleen ondergeschikt aan witte westerlingen, maar ook fundamenteel andere wezens: de levende schakel tussen mensen en apen. Ivanov was niet van plan een mens met een aap te kruisen, hij was van plan een Afrikaan met een aap te kruisen: dat was iets anders, vonden de Fransen.\u2019 Even onbecommentarieerd trekt de als politieke correctheid gemaskeerde heksenjacht voorbij tijdens de jaren negentig-studie Social and Cultural Analysis<\/span> aan een Amerikaanse universiteit \u2013 daar begon eenzelfde vergiftiging van de geest als ten tijde van het diepracistische kolonialisme.<\/p>\n

Inhumaan onderzoek<\/h5>\n

Bervoets heeft daar een bedoeling mee. In Ivanov<\/span> communiceert Felix met zijn jongere ik; zo bezien is dit een coming-of-age verhaal, dat een pleidooi behelst voor empathie: \u2018Ouder worden is transformeren, en dan heb ik het niet over veranderen, nee, ik bedoel iemand \u00e1nders worden: niet per se iemand met meer kennis, eerder in iemand met \u00e1ndere kennis, andere karaktertrekken \u2013 een groter empathisch vermogen misschien.\u2019<\/p>\n

Ja, dat zijn sympathieke woorden, die we mogen toewuiven voor we ze vergeten. Maar de empathie in Ivanov<\/span> die zich niet laat uitwissen, is die met Helena Frank, op de keper beschouwd een monster, geoordeeld naar haar inhumane onderzoek. Maar tegelijk brengt Ivanov<\/span> in herinnering \u2013 en dat is het verontrustende \u2013 hoe aids destijds dood en verderf zaaide. Loont het doel de middelen? Hoeveel levens mag het redden van levens kosten? Het antwoord is aan de lezer en elk antwoord daarop zal per lezer verschillen. Geslaagde literatuur is altijd maatwerk.<\/p>\n

\n


\n<\/span>Hanna Bervoets, Ivanov<\/em>,\u00a0Atlas Contact, 319 p., \u20ac 19,90. Bestel het hier.<\/a><\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Bervoets is vooral een denkende schrijver die zich in haar eigengereide romanoeuvre weigert te laten begrenzen.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-314907","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Jeroen Vullings","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/314907","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=314907"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/314907\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jeroen Vullings","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=314907"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=314907"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}