Nietzsches \u2018Zarathoestra\u2019<\/p>\n
A lso sprach Zarathustra, Nietzsches literaire magnum opus, lijkt weggedeemsterd. Zo populair als het in de eerste helft van de twintigste eeuw was, is het al lang niet meer en hele volksstammen kunnen waarschijnlijk alleen de titel nog met goed fatsoen reproduceren. Niettemin verscheen zojuist een nieuwe vertaling, de vierde sinds het werk in 1905 voor het eerst in het Nederlands te krijgen was. Het werd tijd: de meest verbreide \u2018volks\u2019editie in het Nederlands dateerde nog uit de Tweede Wereldoorlog, toen Nietzsche om verkeerde redenen niet veel kwaad kon doen. Een recentere vertaling uit 1996, met het onhandige \u2018Bovenmens\u2019 voor \u00dcbermensch, bereikte nooit het grote publiek.<\/p>\n
De jongste vertaling is van Ria van Hengel, die het goddank weer gewoon over \u2018\u00dcbermensch\u2019 heeft. En Aldus sprak Zarathoestra is Zo sprak Zarathoestra geworden. Hm. Van Hengels vertaling is vanzelfsprekend moderner dan die uit 1941 en heeft fracties meer vaart. \u2018Stijg op, afgrondelijke gedachte, uit mijne diepte! Ik ben uw haan en ochtendgloren, slaapbevangen worm: ontwaak en sta op! Mijn stem zal u wel wakker kraaien!\u2019 werd bij haar: \u2018Kom tevoorschijn, afgronddiepe gedachte, uit mijn diepte! Ik ben je haan en je ochtendgloren, slaperige worm! Sta op! Sta op! Mijn stem zal je wel wakker kraaien!\u2019 \u2018Tevoorschijn komen\u2019 in plaats van \u2018opstijgen\u2019, tutoyeren in plaats van \u2018U\u2019, \u2018slaperig\u2019 in plaats van \u2018slaapbevangen\u2019, het is allemaal net iets vlotter en bijdetijdser.<\/p>\n
Toch blijft Zo sprak Zarathoestra, dat in het origineel zo zwaar op bijbeltaal en andere oude geschriften leunt, een behoorlijk archa\u00efsch werk. Mijn hemel, wat schotelt de filosoof met de mokerhamer ons in dit werk een hoogdravend, overspannen en bij tijd en wijle krankzinnig werk voor! De stap van de uitbundig orakelende en schaterlachende Zarathoestra uit 1885 naar de filosofieprofessor die vier jaar later in een Turijnse straat zou instorten, is eerlijk gezegd helemaal niet zo groot (het verhaal van het paard dat hij snikkend zou hebben omhelsd, is een fabeltje, ontleend aan een sc\u00e8ne bij Dostojevski).<\/p>\n
Oercolumnist<\/p>\n
In de jaren zeventig van de vorige eeuw startte de Arbeiderspers in haar Synthese-reeks een heuse Nietzsche-golf, maar Also sprach Zarathustra lieten ze links liggen. Gek eigenlijk, je zou denken dat het ori\u00ebntaalse karakter van Zarathoestra met zijn dichterlijke zoektocht naar waarheid juist gefundenes Fressen was voor dat tijdperk vol esoterische belangstelling en spirituele verlichting. Kennelijk was Nietzsches profetie aangaande de mens van de toekomst al niet salonf\u00e4hig meer.<\/p>\n
Op het programma staat sinds die tijd niet langer de dichterlijke ziener Nietzsche maar de filosoof en psycholoog, de producent van weergaloze aforismen over mens en maatschappij, met zijn uitspraken die \u00f3\u00f3k en j\u00fa\u00edst in onze tijd nog opgeld doen. Hier, een willekeurig stukje uit Morgenrood, \u2018De praktischen\u2019:<\/p>\n
\u2018Wij denkers dienen de smakelijkheid aller dingen eerst vast te stellen en zo nodig te decreteren. De praktische mensen nemen die uiteindelijk van ons aan, hun afhankelijkheid van ons is ongelooflijk groot en het belachelijkste schouwspel ter wereld, zo weinig als ze daarvan af weten en zo trots ze liefst over ons onpraktischen heen praten: ze zouden zelfs hun praktisch leven geringschatten wanneer wij het wilden geringschatten \u2013 waartoe ons af en toe een kleine wraakzucht zou kunnen prikkelen.\u2019<\/p>\n
Kijk, daar kun je ook in onze populistische tijd van kunstenaartje pesten nog een flinke boom over opzetten, relevante opmerkingen over elite en gepeupel, over geestelijke vrijheid en religieuze domheid, over nut en noodzaak van het nihilisme. De aforistische Nietzsche is er een ware denker van onze tijd mee geworden, de oercolumnist in dit columnistentijdperk.<\/p>\n
Parodie\u00ebn op Christus<\/p>\n
Die toegenomen belangstelling voor de scherpzinnige filosoof\/psycholoog Nietzsche en de ermee samenhangende verwaarlozing van de kunstenaar Nietzsche heeft trouwens beslist iets tragisch. Zoals Safranski in zijn befaamde Nietzsche. Een biografie van zijn denken vaststelt, waren de twee grote hartstochten in het leven van Nietzsche immers de muziek en het immense. Hij wilde de kunstenaar, de dichter van zijn eigen leven zijn. Maar juist dat aspect interesseert ons niet zoveel meer. Als dichter heeft Nietzsche eigenlijk weinig van belang gefabriekt, en als musicus stelde hij al helemaal niks voor. Toen hij eens in alle ernst een compositie van zijn hand naar de dirigent Hans von B\u00fclow stuurde, reageerde die met een wreed: \u2018Uw Manfred-Meditatie is het meest extreme geval van fantastische extravagantie, het meest onverheven en anti-muzikale voorbeeld van noten op muziekpapier dat ik in lange tijd heb gezien. Meermalen moest ik mezelf afvragen: is de hele zaak een grap, en hebt u misschien een parodie op de zogenaamde muziek van de toekomst willen schrijven?\u2019 Exit Nietzsche de musicus.<\/p>\n
Ook Also sprach Zarathustra, Nietzsches meest ambitieuze werk waarin hij als een bezetene het immense van zijn gedachtewereld literair vorm tracht te geven, laboreert onder de dichterlijke inspiratie van de maker. Het had allemaal vast heel anders uitgepakt als Nietzsche een oorspronkelijk plan om de Griekse presocratische filosoof Empedocles tot hoofdfiguur te bombarderen, had uitgevoerd (Also sprach Empedocles), maar het werd de Perzische profeet Zarathoestra, die vrij van rechten was en die Nietzsche naar believen kon kneden en voor eigen doeleinden inzetten. Loeiend en galmend, schaterend en schreeuwend verkondigt Zarathoestra zijn boodschap van de nakende \u00dcbermensch en de \u2018Ewige Widerkehr\u2019:<\/p>\n
\u2018O, die leraren van de overgave! Als luizen kruipen ze overal naartoe waar het klein en ziek en schurftig is; en alleen mijn walging voorkomt dat ik ze plet. Welaan! Dit is mijn prediking voor hun oren: ik ben Zarathoestra, de goddeloze, die spreekt: \u201cWie is er goddelozer dan ik, zodat ik mij kan verheugen in zijn onderwijzing?\u201d Ik ben Zarathoestra, de goddeloze: waar vind ik mijns gelijken? Al diegenen zijn mijns gelijken die zichzelf hun wil geven en alle overgave afwerpen. Ik ben Zarathoestra, de goddeloze: ik kook ieder toeval in mijn pot. En pas als het gaar is, heet ik het welkom, als mijn voedsel.\u2019<\/p>\n
Geen teksten om eens rustig in je te laten bezinken. En in het slotdeel, het vierde, gaat de profeet helemaal als een waanzinnige uit zijn dak met bijvoorbeeld slapstickachtige parodie\u00ebn op Christus, van wie hij overigens veronderstelt dat die bij tijd van leven zijn leer wel zou hebben herroepen.<\/p>\n
Iets koddigs<\/p>\n
Zelf beschouwde Nietzsche, niet gehinderd door enige bescheidenheid, zijn Zarathustra als het hoogste geschrift dat de mensheid tot dusver had gekend, en veel van zijn eerste lezers vonden dat ook. In Nederland liepen vooral de Tachtigers, Nietzsches tijdgenoten, ermee weg. Aan Frederik van Eeden, die zichzelf ongetwijfeld net als Nietzsche een groot mens achtte, was Also sprach Zarathustra bijzonder besteed. Hij las het diverse malen en het noopte hem zelfs tot onkarakteristieke nederigheid: \u2018Maar nu ik de wereld ken, en met klaarder oogen aanzien, nu begrijp ik hoe sterk en groot zijn werk is tegenover die wereld. Veel sterker en grooter dan het mijne tot nu toe geweest is. Omdat het raak slaat op het juiste niveau. Het is een middending tusschen preek en kunst, hij is een middending tussen profeet en kunstenaar. Maar hij is dat goed, en beter dan iemand anders.\u2019<\/p>\n
Een generatie later was het effect al danig uitgewerkt. Menno ter Braak noemt Also sprach Zarathustra \u2018zeer ten onrechte in Nederland meestal als zijn belangrijkste geschrift naar voren (…) gebracht\u2019, en Hendrik Marsman, toch een echte nietzscheaan, moet zich in zijn (postuum verschenen) inleiding bij de vertaling van 1941 in alle mogelijke bochten wringen om er iets goeds over te zeggen. Over de dichterlijke Nietzsche is hij in elk geval duidelijk: \u2018waar hij in dichterlijk proza zogenaamd dionysisch en dithyrambisch wordt, is zijn werk vaak zo kreupel en reumatisch, zo houterig en links in zijn streven naar schuimende losheid en overvloed, dat men voortdurend de wildgeworden kamergeleerde, de Duitse professor in geklede jas voor zich ziet, die zich op een onbezonnen zomermiddag tijdens het bal champ\u00eatre aan een dans met een Zwitserse schoonheid waagt.\u2019<\/p>\n
Een vrij dodelijk oordeel waar de onbevangen lezer het wel mee eens kan zijn, al heeft het ongeremde, dionysische karakter van Also sprach Zarathustra in de loop der tijden ook iets koddigs gekregen, iets van een groteske opera.<\/p>\n
Zelf lees ik dit rare mengsel van overspannen orakeltaal, ori\u00ebntaalse kitsch en bijbelse parodie het liefst als het product van een geniale, mateloze puber, die de veertiger Nietzsche in zijn hoofd allicht nog was. De eenzelvigheid van de hoofdpersoon, met zijn ondoordringbare preken, zijn ontmoetingen met vreemde vogels (letterlijk en figuurlijk) en zijn voortdurende tirades en retirades in een spelonk doen me vooral denken aan het werk van de Franse proto-surrealist le comte de Lautr\u00e9amont met zijn Chants de Maldoror: fantastische verhalen vol goddelijke losbandigheid. En ook herinnert Also sprach Zarathustra hier en daar aan de vreemde egocentrische visioenen van Arthur Rimbaud. Zelfs komt het zo nu en dan in de buurt van de Alice in Wonderland-verhalen van Lewis Carroll. Allemaal tijdgenoten van Nietzsche, overigens. Zo te zien hing er in de tweede helft van de negentiende eeuw veel fantastisch en absurds in de lucht. Nietzsche dus als surrealistische mythenbouwer met de sprookjes van \u2018de grote gewetens-bloedzuiger Zarathoestra\u2019. In te nemen met een korreltje zout of, allicht, onder het genot van een flinke hoeveelheid wiet.<\/p>\n
Nee<\/p>\n
Friedrich Nietzsche, \u2018Zo sprak Zarathoestra. Een boek voor iedereen en niemand\u2019, vertaling Ria van Hengel, De Arbeiderspers, 288 p., \u20ac 17,95<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Klassieker – \u2018Also sprach Zarathustra\u2019 is opnieuw vertaald. Een product van een geniale, mateloze puber, die de veertiger Nietzsche in zijn hoofd allicht nog was.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-31249","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Rob Schouten","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/31249","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=31249"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/31249\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Rob Schouten","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=31249"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=31249"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}