{"id":309676,"date":"2016-01-30T14:30:10","date_gmt":"2016-01-30T13:30:10","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=309676"},"modified":"2016-01-30T15:03:18","modified_gmt":"2016-01-30T14:03:18","slug":"hoe-ellen-deckwitz-werd-gered-door-poezie-en-pillen","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/hoe-ellen-deckwitz-werd-gered-door-poezie-en-pillen\/","title":{"rendered":"Hoe Ellen Deckwitz werd gered door po\u00ebzie \u00e9n pillen"},"content":{"rendered":"
Toegankelijk maar niet debiliserend: zo wil Ellen Deckwitz (33) dat haar gedichten zijn. Haar missie is de po\u00ebzie\u00a0weer op te stuwen in de vaart der volkeren.\u00a0Maar vijf jaar geleden werd ze depressief. En toen hielp zelfs de po\u00ebzie niet meer.<\/span><\/div>\n

Wat langer verkeren in het gezelschap van Ellen Deckwitz blijft niet zonder gevolgen. Langzaam maar zeker verandert het steeds drukker wordende caf\u00e9 aan het Weesperplein in Amsterdam in een decor van een Deckwitz-gedicht. Als vanzelf begin je alles waar te nemen met wat zij haar \u2018filmblik\u2019 noemt. De ventilator waarin dweilen zijn gestopt. Is dat om de boze buitenwereld buiten te houden? De koffiemachine waarvan het geluid als een drilboor je trommelvlies perforeert. Een meedogenloos monster?<\/p>\n

Ondertussen zit zijzelf ogenschijnlijk kalm achter een grote kop groene thee. Maar wanneer de volgende espresso wordt gemalen, doet ze haar ogen dicht en houdt ze haar handen voor haar oren. \u2018Aargh, mag het ophouden?\u2019 Prikkels kunnen haar snel te veel worden, maar daarover later meer.<\/p>\n

Ze heeft iets theatraals over zich, dat was de mensen die haar op tv zagen ook al opgevallen. Haar stopwoordje is eigenlijk een reeks stopwoorden. Een haastig uitgesproken: \u2018Oooh, I love that.\u2019 Ze kan het zomaar opeens zeggen, als blijk van waardering voor de wending die het gesprek neemt. Maar vaker nog als het aanleiding geeft een gedicht voor te dragen. Dan wordt het opeens: \u2018Oooh, I l\u00f3ve that.\u2019 Deckwitz vervolgt bijvoorbeeld met:<\/p>\n

Maar hij wilde het zo graag dus ik kuste hem,
\nhet water kloste al op zijn enkels kant,
\nhet soort waarvan vitrage wordt gemaakt.<\/span><\/p>\n

Hij zakte. Luchtkralen
\nsnoerden zich aan elkaar vast,<\/p>\n

ik bleef nog heel lang bij
\nde rand. Mijn rug jeukte, ik dacht
\nnu komen vast mijn vleugels door.<\/p>\n

Goed klussen<\/h5>\n

Aan de ene kant lijkt ze echt een oude ziel, aan de andere kant ook weer helemaal niet. Ze praat net zo makkelijk over Jan Arends als over Michel Houellebecq en Laurent Binet, schrijver van de historische roman HhhH<\/span>. Wie goed wil schrijven, moet eerst lezen, is haar motto. Ze is verslingerd aan literatuur, aan taal, aan boeken, maar vooral aan po\u00ebzie. \u2018We zien de wereld alleen maar bij de gratie van taal, en de dingen die taal wel of niet aan ons openbaart. Gedichten laten een glimp zien van het onkenbare.\u2019 Ze kan Hans Lodeizen en Karel van de Woestijne foutloos en met een zeker aplomb declameren. Maar ze weet ook alles van het songfestival. Drinken doet ze niet, evenmin als drugs gebruiken, ze eet geen vlees, en met roken is ze een tijd geleden gestopt. Met grote ogen zegt ze: \u2018Ik kan goed klussen.\u2019<\/p>\n

Als er \u00e9\u00e9n ding gevaarlijk is voor de vrijheid van meningsuiting, dan is het common sense.<\/q><\/p>\n

Ellen Deckwitz (33) voldoet in vrijwel niets aan het archetypische beeld van de dichter. Toch is zij niets minder dan de zelfbenoemde \u2018vaandeldrager\u2019 van het genre, op een missie om po\u00ebzie weer op te stuwen in de vaart der volkeren. Daarvoor zet ze alle middelen in. Ze geeft lessen op middelbare scholen en universiteiten, ze publiceerde een handboek met de titel Zo word je een geweldige dichter<\/span> en ze schreef een reeks columns in nrc.next<\/span> als eerste hulp bij het lezen van po\u00ebzie. Op de website van die krant kiest ze elke woensdag bovendien een gedicht dat bij de stemming van de dag past. Daarnaast bracht ze ook nog drie geprezen bundels uit met po\u00ebzie zoals zij het voorstaat: \u2018Toegankelijk maar niet debiliserend.\u2019 Deckwitz won het Nederlands kampioenschap Poetry Slam en ze ontving de Meander Dichtprijs en de C. Buddingh\u2019-prijs. Zelf zegt ze, bescheiden: \u2018Ik ben niet de beste dichter van mijn generatie, maar ik z\u00e1l blijven leren.\u2019<\/p>\n

Vaag verhaaltje<\/h5>\n

Bij haar voordrachten komen er nog steeds veel mensen op haar af met de vraag: waarom zeg je niet gewoon wat je bedoelt? \u2018Oooh, jongens,\u2019 verzucht ze. \u2018Dat levert alleen maar gemeenplaatsen op. Je wauwelt common sense<\/span> na. Als er \u00e9\u00e9n ding gevaarlijk is voor de vrijheid van meningsuiting, dan is het d\u00e1t wel.\u2019 Common sense: ze spuugt de woorden uit alsof het een slechte kers betreft. \u2018Met common sense moeten we uitkijken. Het wordt gebruikt als argument om mensen monddood te maken die misschien wel een punt hebben. Ik bedoel, een vrouw moet geen auto kunnen rijden, dat was nog common sense in de jaren dertig. Maar goed, na de duizendste keer te hebben uitgelegd waarom ik in mijn gedichten niet zeg wat ik bedoel, ging ik nadenken: hoe kan dat nou, dat mensen zulke rare aannames hebben? Een gedicht vertelt toch iets? De meeste gedichten hebben nog steeds een narratief. Het is een verhaaltje. Een vaag verhaaltje, maar dat is juist het punt. Als ik gewoon huis-tuin-en-keukentaal wil, ga ik wel de gebruiksaanwijzing van mijn magnetron lezen, want dan weet ik precies hoe de werkelijkheid in elkaar steekt.\u2019<\/p>\n

Ze groeide op in een huis met \u2018meer boeken dan behang\u2019. Haar moeder is leraar Nederlands, van haar weet ze dat het onderwijs is afgegleden. Niet alleen zijn de lesuren sterk verminderd, bij het vmbo leren ze \u2018alleen nog spelling en sollicitatiebrieven schrijven\u2019, en ook op het vwo is aandacht voor literatuur minimaal. Deckwitz: \u2018Het eerste wat afviel was natuurlijk po\u00ebzie.\u2019<\/p>\n

Het gevoel voor po\u00ebzie is er bij de leerlingen weet ze, zij het latent. Ooit gaf ze tijdens de ramadan les op een vmbo-school. Een vijftienjarige in haar klas dichtte:<\/p>\n

mijn verliefdheid is als een ramadan,
\noverdag heb ik honger, maar
\n\u2019s nachts ben ik vervuld
\n<\/span>
\n\u2018Geweldig toch?\u2019 zegt ze, glunderend.<\/p>\n

Bij haar lessen gebruikt ze trucs, soms zelfs wat goedkope, maar ze werken. Deckwitz vertelt in de klas hoeveel ze verdient voor een po\u00ebzievoordracht. Ze vousvoyeert de scholieren, noemt ze dames en heren. En vraagt aan de vijftienjarigen of ze zeventien zijn. \u2018Nou, dan zitten ze een stuk rechter hoor. Ik informeer ook altijd of ze hier zitten omdat ze willen of omdat ze moeten. Als ze moeten, vertel ik ze meteen dat ik het zo pijnloos mogelijk zal doen. Twee keer vijftig minuten en dan zijn we klaar.\u2019 Po\u00ebzieonderwijs als een wortelkanaalbehandeling bij de tandarts.<\/p>\n

Ze heeft succes. Na afloop zijn er altijd minstens vier leerlingen die contact met haar zoeken. Deckwitz: \u2018Op een totaal van dertig is dat best een goed resultaat. En z\u00edj zijn het die het aanzwengelen he? Met hen Facebook ik. Maar het moet niet alleen bij mij blijven. Ik kan het niet alleen doen. Mensen moeten echt minder bang worden van po\u00ebzie.\u2019 Want dat is het kennelijk: angst.<\/p>\n

\n
\"\"
Hoon op Twitter: ‘Ik moest door een klein dalletje: de realisatie dat niet iedereen van je houdt.’ | Foto: Stephan Vanfleteren<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
Denkbeeldige muur<\/h5>\n

Een paar straten van het caf\u00e9 woont Deckwitz, samen met de jonge schrijver Yannick Dangre, die op hun kleine etage op dit moment de laatste hand legt aan alweer zijn derde roman. Morgen moet hij af zijn. Ze toont de slaapkamer. Het bed, dat niet eens zo groot is, past maar net in de ruimte. De linkerkant van de etage is van hem, rechts van haar. En dan schrijven ze daar. Tik, tik, tik, de hele dag. Tik, tik, tik, dat is de enige muziek die hier ten gehore wordt gebracht. Als het kan van negen tot zes. Ook in de weekenden.<\/p>\n

Deckwitz wijst op een denkbeeldige muur in het midden van de kamer. \u2018Dit is de glazen wand. Af en toe wordt er gezwaaid. In zijn boekenkast staat alles op alfabet, waarschijnlijk zelfs op volgorde van uitgave. En moet je bij mij kijken \u2013 een zootje.\u2019<\/p>\n

Maar de toekomst van Ellen Deckwitz is juist heel overzichtelijk gemarkeerd door boeken. De columns over po\u00ebzie zullen mei volgend jaar verzameld worden uitgegeven, onder de titel Olijf moet je leren lezen<\/span>. Eind 2016 verschijnt een bloemlezing met haar favoriete gedichten, die ze jarenlang heeft getest op scholieren waardoor ze weet dat ze aanslaan bij \u2018absolute beginners\u2019. Tussendoor werkt ze aan een vierde dichtbundel, gewoon omdat ze het niet kan laten. En is ze al jaren bezig met een roman. Ooit wil ze ook nog Zo word je een geweldige performer<\/span> laten verschijnen, een logisch vervolg op Zo word je een geweldige dichter. <\/span><\/p>\n

Dichtklappen<\/h5>\n

Po\u00ebzie hoort voor Ellen Deckwitz onlosmakelijk bij het podium. Optreden. Niet gek als je bedenkt dat ze al begin jaren negentig haar eerste professionele gig had, de rol van \u00c9ponine in de musical Les Mis\u00e9rables<\/span>, geproduceerd door Joop van den Ende. \u2018Op de basisschool in Twente stuiterde ik de hele dag over het podium, ik vond het zo enig. Ik nam andermans rollen over omdat die kinderen allemaal dichtklapten. Die klapten misschien ook dicht omd\u00e1t ik hun rollen overnam. Hahaha. Naderhand ontdekte men ook dat het goed zou zijn als ik minder suikers zou eten. En dat Yogho Yogho dus misschien niet zo\u2019n goed idee was.\u2019<\/p>\n

Op haar achtste stond ze al in Carr\u00e9, het theater waar ze nu vlakbij woont. Van de kinderbescherming mocht ze \u00c9ponine maar acht keer per jaar spelen. \u2018In de praktijk ging dat als volgt: je werd door een taxi thuis opgehaald, je speelde de eerste helft, de tweede helft mocht je met je begeleider in het publiek zitten. De tweede helft van Les Mis\u00e9rables <\/span>heb ik dus acht keer gezien, maar de eerste helft nog nooit van mijn leven. Tot afgelopen weekend. Ik zou toch al naar Londen gaan, en in een opwelling had ik een kaartje voor de musical gekocht. Vijfentwintig jaar na dato heb ik voor het eerst gezien wat ik op het podium deed. Fantastisch om te zien. Ik had niet de zangrol, en dat steekt je als kind natuurlijk, want we willen allemaal zangers zijn. Maar ik zag dat er veel meer acteerwerk vereist was. Ik dacht tevreden: zo ondergeschikt was die rol helemaal niet.\u2019<\/p>\n

Ongewilde danspasjes<\/h5>\n

Angst voor het podium heeft ze nooit gehad, maar ze bereidt zich terdege voor. Al haar gedichten kent ze \u2013 \u2018natuurlijk\u2019 \u2013 uit haar hoofd. Deckwitz laat zichzelf filmen bij al haar performances. Daar staat ze op. En alle opnamen kijkt ze terug. Nooit tot haar genoegen, want ze stoort zich altijd. Niet aan haar stem, al lijkt die enorm op die van Femke Halsema. Wel aan haar voeten die ongewild danspasjes maken, haar knie\u00ebn die de aandacht trekken, haar handen die haar woorden kracht willen bijzetten maar juist afleiden. Leuk vindt ze het niet, maar door haar eigen optreden te analyseren, wordt ze beter.<\/p>\n

Deckwitz bestaat bij de gratie van optreden. Bij optreden is er geen verleden of toekomst, alleen maar heden. En zelfs dat maak je niet bewust mee, zegt ze. \u2018Ik heb een vriendin die bang is voor honden. Laatst kwam er een grote hond op haar af en voor ze het wist, ze had echt geen idee hoe, zat ze hoog op zo\u2019n elektriciteitskastje. Ik dacht: dat is precies hoe ik me voel na een optreden. Soms weet ik werkelijk niet wat er is gebeurd.\u2019<\/p>\n

Maar als ze op televisie is geweest, kijkt ze dat bewust niet terug, of het nu bij de De Grote Bijbelquiz<\/span> is, een uitzending van DWDD<\/span> of De slimste mens<\/span>. \u2018Toen ik vorig jaar meedeed met De slimste mens,<\/span> werden er heel veel aardige en heel veel lelijke dingen over me gezegd. Ik had eerlijk gezegd geen flauw idee waaraan ik meedeed. Ik werd uitgenodigd en mijn moeder is fan van het programma, dus ik dacht: lachen. Ik had nooit een aflevering gezien. Tja, ik zal waarschijnlijk te enthousiast zijn geweest, en te manisch. Dat wekte kennelijk ergernis op. Ik werd op den duur ook fanatiek, ik denk ook niet dat dat heeft meegeholpen. Mijn focus lag niet op de communicatie met mijn medemens, maar op die quiz winnen.\u2019<\/p>\n

Deckwitz had het over de heftige reacties met kunstenaar Tinkebell, die zij leerde kennen tijdens de show. \u2018Zij, toch een ervaringsdeskundige, vertelde me: \u201cZe hebben geen hekel aan jou, ze meten je af aan het idee dat zij hebben van een vrouw van jouw leeftijd.\u201d Sindsdien gaat het beter. Ik betreur het ook totaal niet dat ik heb meegedaan. Bij De slimste mens<\/span> mocht ik ook af en toe een gedicht voordragen. Opeens kwamen er bij voordrachten ook mensen die mij hadden gezien op televisie. Ik zweer het je. Meteen daarna mocht ik ook die po\u00ebziecursus voor beginners voor de krant maken. In de missie was het dus een bruikbaar gereedschap, al had ik er zo niet over nagedacht. Maar ik moest wel eerst door een klein dalletje: toch de realisatie dat niet iedereen van je houdt.\u2019 Ze lacht. \u2018Al lijkt het me ook vermoeiend als wel iedereen van je houdt.\u2019<\/p>\n

Jappenkamp<\/h5>\n

Ellen Deckwitz heeft grotere hindernissen overwonnen dan hoon op Twitter. Na het verschijnen van haar debuut De steen vreest mij<\/span>, nu vijf jaar geleden, stortte ze volledig in. \u2018Ik ben altijd al somber geweest,\u2019 vertelt ze. \u2018Ik lachte veel, maar dat was een masker. Nu lach ik omdat ik het meen en geamuseerd ben, maar vroeger was het echt: jezelf blij houden. Op een gegeven moment, ik zal denk ik achtentwintig zijn geweest, kwam ik mijn bed niet meer uit. Mijn smaaksensoren en mijn geurzin vielen weg, en ik zag mijn leven niet meer zitten.\u2019<\/p>\n

Ze kan zelf allerlei oorzaken aanwijzen. De belangrijkste daarvan is: ongelukkig zijn met jezelf. \u2018Wat waarschijnlijk ook niet heeft meegeholpen, is mijn grootmoeder, die veel aanwezig was in mijn jeugd.. Zij heeft in de oorlog in een jappenkamp gezeten. Je hebt twee soorten mensen die uit zo\u2019n kamp komen: of je gelooft nog steeds in de mensheid, of je bent bitter. Zij was het laatste. Niemand was volgens haar te vertrouwen, elk moment kon het weer oorlog worden. Dat maakt indruk op je als kind, dat is geen cadeau geweest. Ik heb heel lang het idee gehad dat het leven mij overkwam, dat ik er geen grip op had. Dat ik niet wist h\u00f3\u00e9 ik moest leven. Het enige waar ik zeker van was, was die liefde voor gedichten. Niet om therapeutische redenen, nee, het gaf me het vermogen om vanuit andere kanten naar iets te kijken. Het bood een andere invalshoek. Daarmee heb ik mezelf heel vaak opgepept. Soms keek ik uit het raam en dan was de lucht lila. Je weet wel, als het koud begint te worden dan gebeurt dat soms. Ik dacht bij mezelf: \u201cDe lucht is niet grijs, de lucht is niet grijs. De lucht heeft de kleur van de mislukte haarverf van een oud vrouwtje.\u201d Dan moest ik lachen en kon ik weer. Maar op een gegeven moment hielp ook de po\u00ebzie niet meer.\u2019<\/p>\n

\n
\"\"
Oude ziel, en ook niet: ‘Gedichten laten een glimp van het onherkenbare zien.’ | Foto: Stephan Vanfleteren<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
Onherstelbare schade<\/h5>\n

Ze vindt het moeilijk om erover te praten, niet alleen vanwege de emotionele kant, maar ook omdat er destijds zoveel in haar hoofd omging dat ze de chronologie van de gebeurtenissen niet makkelijk kan reproduceren. \u2018Het is \u00e9\u00e9n kluwen wol. Ik weet eerlijk gezegd niet hoe ik het invoelbaar moet maken zonder er zelf weer helemaal doorheen te moeten. Maar om kort te gaan: ik heb hulp gezocht. Dat is het beste wat ik ooit heb gedaan. Opeens realiseerde ik me heel sterk dat ik een enorme last was voor mijn omgeving. Want dat ben je als je een depressie hebt. Mijn vrienden uit mijn studietijd hadden een hotline<\/span>. Ellenwatch. Ze brachten me te eten. Mijn ouders belden me elke avond doodongerust op: wat is er toch, wat is er toch? De hulp zocht ik niet eens voor mezelf, want als ik alleen op de wereld was geweest, had ik er waarschijnlijk een einde aan gemaakt.\u2019<\/p>\n

Ze zeggen dat pillen alles afvlakken, dat klopt wel, voor een deel, maar je krijgt er ook heel veel voor terug.<\/q><\/p>\n

Maar zelfmoord was nooit werkelijk een optie. Ieder mens is onderdeel van een systeem, zo redeneert ze. Als je zelfmoord pleegt, breng je dat systeem onherstelbare schade toe. Dus maakte ze een afspraak met zichzelf. \u2018Ik mocht van mezelf zelfmoord plegen, maar eerst moest ik in therapie. Eerst moest ik aan de pillen. Als dat twee jaar later niet bleek te hebben geholpen, dan\u2026 Nu stel ik het wel veel rooskleuriger voor dan het was. Ik was helemaal niet tot handelen in staat. Ik ben door vrienden met de auto naar de GGZ van Utrecht gereden, totaal apathisch. Ik ben op de oxazepam gezet, meteen daarna aan de antidepressiva. Je hebt een inwerkperiode van zes weken, waardoor het even nog slechter gaat dan daarvoor. Veel zelfmoorden vinden dan plaats. Je moet in de gaten gehouden worden door mensen die van je houden maar ook streng genoeg kunnen zijn. Ik heb zes weken bij mijn ouders gewoond, die mij fantastisch hebben opgevangen.\u2019<\/p>\n

Kraaienveren<\/h5>\n

Daarna ging bij Deckwitz het licht stukje bij beetje weer aan. \u2018Voordat ik in behandeling was, had ik een panische angst voor alles wat met bankzaken te maken had. Ik had ze altijd prima voor elkaar, juist omdat ik er zo bang voor was. Via via ritselde ik Ritalin, om het \u00e9\u00e9n keer per maand helemaal op orde te krijgen. Aan het eind van die zes weken dacht ik opeens: even kijken hoeveel geld ik nog op mijn rekening heb staan. Zo wist ik dat ik aan de beterende hand was, want normaal moest ik daarvoor aan de kalmeringsmiddelen. Ik voelde me toen z\u00f3 gelukkig. Ze zeggen dat pillen alles afvlakken, dat klopt wel, voor een deel, maar je krijgt er ook heel veel voor terug. Ik zat voor dat stomme oranje ING-scherm, en dat was mooi, het maakte me heel blij. Vervolgens ben ik heel langzaam uit het dal geklommen.\u2019<\/p>\n

Later keek Deckwitz ook of er verschil was tussen de teksten die ze schreef toen ze nog niet aan de pillen was en de teksten daarna. \u2018Ik had van die lange zwarte veren als oorhangers. Daar heb ik blijkbaar twee keer over geschreven. De eerste keer was het: ik draag kraaienveren in mijn oren. De tweede keer, na de Prozac: ik draag merelveren. Zie je? Prozac heeft mijn denken veranderd. En mijn pleinvrees is er drastisch door verminderd. Een van de kwalijke gevolgen daarvan was dat ik op een gegeven moment de supermarkt niet meer in durfde. Nou, dat is een handicap. Het enige dat eigenlijk constant is gebleven, is mijn liefde voor de letteren. Die heeft me gered, naast de pillen en de therapie natuurlijk, dat meen ik. De veelheid aan blikken die po\u00ebzie je biedt. En ook het inlevingsvermogen dat je eraan overhoudt. Want je wordt echt stukken empathischer als je veel leest.\u2019<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

aan het archetypische beeld van de dichter <\/span>voldoet Ellen Deckwitz (33) in het geheel niet. Toch is zij niets minder dan de zelfbenoemde vaandeldrager van het genre, op een missie om po\u00ebzie weer op te stuwen in de vaart der volkeren. \u2018Mensen moeten echt minder bang worden van po\u00ebzie.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[3463,4532,4534],"class_list":["post-309676","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","tag-david-kleijwegt","tag-ellen-deckwitz","tag-poezie"],"acf":[],"author_name":"David Kleijwegt","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/309676","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=309676"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/309676\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"David Kleijwegt","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=309676"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=309676"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}