{"id":308557,"date":"2015-12-04T15:32:22","date_gmt":"2015-12-04T14:32:22","guid":{"rendered":"https:\/\/www.vn.nl\/?p=308557"},"modified":"2015-12-04T15:32:22","modified_gmt":"2015-12-04T14:32:22","slug":"nog-niets-verouderd-habermas-over-het-publieke-domein","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/nog-niets-verouderd-habermas-over-het-publieke-domein\/","title":{"rendered":"Nog niets verouderd: Habermas over het publieke domein"},"content":{"rendered":"

Twitter, Youtube, internet of sms waren er nog niet in 1962 toen de Duitse socioloog en politicoloog J\u00fcrgen Habermas zijn boek over de geschiedenis van de \u2018polis\u2019, het publieke domein, publiceerde. Maar het is desondanks nog niet verouderd.
\n<\/strong><\/p>\n

Een boek uit 1962 over wat nu \u2018media\u2019 en \u2018communicatie\u2019 wordt genoemd, maar toen \u2018het publieke domein\u2019 heette, moet wel hopeloos verouderd zijn. In J\u00fcrgen Habermas\u2019 Der Strukturwandel der \u00d6ffenlichkeit, <\/em>dat nu door Jabik Veenbaas is vertaald als De structuurverandering van het publieke domein, <\/em>wordt de televisie wel genoemd, maar veel meer ook niet. Laat staan dat de digitalisering, Twitter, sms, Youtube, videocamera\u2019s op de openbare weg of afluisteren ter sprake komt \u2013 ook al schreef Habermas in 1990 een uitvoerig nieuw voorwoord.<\/p>\n

Toen de verlichte minister Necker onder Lodewijk XVI in 1774 de euvele moed had de omvang de staatsschuld openbaar te maken vloog hij er snel uit.<\/q><\/p>\n

Tot zijn kern teruggebracht gaat het boek over de geschiedenis van de vrije meninguiting. Die kern moet je wel zoeken in de vaak hermetische taal van de Duitse sociologie. Het blijft desondanks fascinerend om te lezen hoe lang er geen \u2018publieke opinie\u2019 bestond en men in de zestiende en zeventiende eeuw de opinies nog in gedichten en toneelstukken verstopte.\u00a0Daarna gebeurde dat in de eerste krantjes en geleerdentijdschriften als Journal des savants <\/em>(1665) en Acta Eruditorum <\/em>(1682), gevolgd door de bloei van de opinie in de koffiehuizen in de jaren 1680-1730. Die werden weer opgevolgd door de vooral Franse salons waar de verlichte geesten van de achttiende eeuw, veelal onder leiding van scherpzinnige dames, de opinie beheersten. Maar toen de verlichte minister Necker onder Lodewijk XVI in 1774 de euvele moed had de omvang de staatsschuld openbaar te maken vloog hij er snel uit. Toen was het kwaad geschied: nu een minister zich op het publieke domein had begeven voelden anderen zich ook gerechtigd er hun domicilie te kiezen. Er verschenen Cahiers de Dol\u00e9ance<\/em>, een soort klachtenboeken, waarin publieke kwesties werden aangekaart. De kring rond Diderots Encyclop\u00e9die<\/em> werkte ook als breekijzer in dit toen nog absolutistische systeem. Die invloed zorgde ervoor dat in 1789 paragraaf 11 van de Verklaring van de rechten van de mens<\/em> over \u2018De vrije uitwisseling van gedachten en meningen\u2019 ging als \u2018een van de kostbaarste rechten van de mens.\u2019 De bloedige ironie wilde dat dit artikel een paar jaar later door de terreur van Robespierre met voeten werd getreden. Er werd jacht gemaakt op \u2018empoisonneurs\u2019, op vergiftigers van de publieke opinie en de drukpersen werden in beslag genomen.<\/p>\n

\n
\"\"
Denis Diderot. | Foto: Thierry Ehrmann \/ Flickr<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n

Ook al lukte het Napoleon daarna nog geruime tijd een straffe censuur in te stellen, de lokroep van de vrije mening was in heel Europa gehoord en liet zich niet meer onderdrukken. Met de omwenteling in 1848 deed zich een nieuwe \u2018structuurverandering\u2019 voor. Het tot dan toe dominante burgerlijke publieke domein kreeg gezelschap van wat Habermas het \u2018plebejische publieke domein\u2019 noemt: er ontstond een \u2018stereoscopisch perspectief\u2019 waarin nu ook de arbeiders, handwerkslieden en kleine zelfstandigen te horen en te zien waren.<\/p>\n

Habermas hecht aan dit proces, waarbij burgers tot op het laagste niveau deel hebben aan het publieke debat.<\/q><\/p>\n

Het boek van Habermas gaat over het ontstaan van \u2018een machtsvrij politiek domein\u2019, een domein dat vrij is van machten die het kunnen be\u00efnvloeden en manipuleren. Dat is het terrein waar de \u2018civil society<\/em>\u2019 zich op bevindt, de civiele maatschappij van verenigingen, academies, onafhankelijke media, debatclubs, vakbonden, beroepsorganisaties en burgerinitiatieven. Daar speelt zich de \u2018ethiek van het discours\u2019 af: het proces<\/em> waarin meningen kunnen worden gevormd. Habermas hecht aan dit proces, waarbij burgers tot op het laagste niveau deel hebben aan het ontstaan van idee\u00ebn over de inrichting van de samenleving.<\/p>\n

De grote vraag is of de massamedia (radio, televisie, internet) niet voor een structuurverandering van het publieke domein hebben gezorgd die nog maar weinig ruimte laat aan deze civil society<\/em>, en dus aan het publieke proces van meningsvorming. Of, om de vraag in de wat omslachtige woorden van Habermas te stellen: \u2018in welke mate een door de massamedia beheerst publiek domein de dragers van de civiele maatschappij de kans geeft om op perspectiefrijke wijze te concurreren met de mediamacht van de politieke en economische indringers, dus om het spectrum van de waarden, thema\u2019s en motieven te veranderen, op innovatieve wijze open te breken en kritisch te filteren?\u2019 Of zijn de massamedia misschien een onderdeel van de civil society<\/em>?<\/p>\n

\n

J\u00fcrgen Habermas,\u00a0Structuurverandering van het publieke domein,<\/a>\u00a0<\/em>vertaald door Jabik Veenbaas, Boom uitgevers, 380p., \u20ac49,90<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Twitter, Youtube, internet of sms waren er nog niet in 1962 toen de Duitse socioloog en politicoloog J\u00fcrgen Habermas zijn boek over de geschiedenis van de \u2018polis\u2019, het publieke domein, publiceerde. Maar het is desondanks nog niet verouderd. Een boek uit 1962 over wat nu \u2018media\u2019 en \u2018communicatie\u2019 wordt genoemd, maar toen \u2018het publieke domein\u2019 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[3328,4501],"class_list":["post-308557","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","tag-carel-peeters","tag-literaire"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/308557","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=308557"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/308557\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=308557"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=308557"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}