{"id":303182,"date":"1987-03-28T11:01:27","date_gmt":"1987-03-28T10:01:27","guid":{"rendered":"http:\/\/www.vn.nl\/?p=303182"},"modified":"2015-10-29T15:24:35","modified_gmt":"2015-10-29T14:24:35","slug":"de-morele-plicht-derdewereld-architect-charles-correa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/de-morele-plicht-derdewereld-architect-charles-correa\/","title":{"rendered":"De morele plicht van de derdewereld-architect"},"content":{"rendered":"
\n

De Indiase architect en activist Charles Correa schreef in\u00a01987 dit\u00a0essay over de morele implicaties van de\u00a0enorme\u00a0groei van ‘Derde-Wereldsteden’. Architectuur zal\u00a0een instrument van verandering zijn, voorspelt\u00a0hij. ‘Bombay wordt als fysieke omgeving almaar erger…\u00a0en toch almaar beter als stad.’<\/p>\n<\/div>\n

Over de gehele aardbol groeien in de Derde-Wereldlanden de steden uitermate snel. In de meeste van die landen schommelt de jaarlijkse bevolkingsaanwas rond de twee \u00e0\u00a0drie procent. Maar de steden groeien meer dan twee maal zo snel. Want hun groei wordt nog versterkt door de grote golven waarin de plattelandsbevolking uit armoede naar de stad trekt. De landbouw kan niet voorzien in de behoeften van de bevolking en dus komen er daklozen naar de steden die clandestien op straat wonen of in wat voor kieren ze maar kunnen vinden. Dit is het spectaculairste groeicijfer van allemaal. Neem het geval van Bombay. Twintig jaar geleden waren er nog geen 400.000 daklozen op een bevolking van 4,5 miljoen. Momenteel zijn er bijna 4,5 miljoen op een bevolking van 9 miljoen. Terwijl de bevolking van de stad dus verdubbelde, namen de daklozen toe tot meer dan het elfvoudige.<\/p>\n

Door dit soort feiten zullen de beelden gaan veranderen die in ons hoofd opkomen bij het woord \u2018stad\u2019. Want op het ogenblik ligt het merendeel van de mammoetsteden van tien miljoen en meer (New York, Londen, Tokio, Los Angeles) in de rijke industrielanden.<\/p>\n

Vandaar dat het woord \u2018stad\u2019 duidelijk omlijnde voorstellingen oproept: hoogbouw, auto\u2019s en verkeersknooppunten, enzovoorts. Toch zullen er naar schatting van de Wereldbank zeer binnenkort, in het jaar 2000, over de aardbol vijftig steden zijn van vijftien miljoen inwoners \u2014 waarvan er meer dan veertig in de Derde Wereld zullen liggen! De meeste daarvan zijn steden die een heel vaag beeld oproepen \u2014 dat wil zeggen, als er al iets wordt opgeroepen door de klank van hun naam: Dacca, Jakarta, Bombay, Kanton. Net als de wijk Tondo in\u00a0Manila, doen ze u vermoedelijk denken aan een grote mensenzee, een vormloze, ongedifferentieerde menselijke massa op fietsen en te voet, die in alle richtingen de weg verstopt. Precies zoals de laatste veertig jaar ons bewustzijn is beheerst door het beeld van de paddestoelwolk, zo zal dit nieuwe stadsbeeld een doorslaggevende factor worden bij de bepaling van de morele thema\u2019s in de komende eeuw.<\/p>\n

Hoe vertel je een arme Mexicaanse boer dat de wereld naar de bliksem gaat als hij tien kinderen neemt, als zijn leven al naar de bliksem is?<\/q> Uiteraard hebben die migranten hun eigen prioriteiten. Zoals een Latijns-Amerikaanse vriend zegt die zich bezighoudt met geboorteregeling: \u2018Hoe vertel je een arme Mexicaanse boer dat de wereld naar de bliksem gaat als hij tien kinderen neemt, als zijn leven al naar de bliksem is?\u2019 Onze zorg om het lot van de mensheid bij de aanstaande apocalyps is misschien hoe dan ook wel zelfzuchtig. We maken ons ongerust of we het er bij die wereldbrand z\u00e9lf al dan niet levend afbrengen zonder onze gebruikelijke beademingsapparatuur; de armen kunnen gemakkelijk overleven met niets. Net als ze nu al doen. De veerkracht \u2014 en vindingrijkheid \u2014 van de mensheid is werkelijk ongelooflijk. Een jaar of wat geleden zag ik\u00a0weer eens een paar van die neorealistische films die Itali\u00eb voortbracht na de\u00a0Tweede Wereldoorlog. Een openbaring waren ze. Schoenpoetser<\/em>, Fietsendieven<\/em>,\u00a0Rome<\/em>, open stad<\/em>; ze geven een beeld van het huidige leven van miljoenen\u00a0en miljoenen in steden over de hele Derde Wereld. Een film als Fietsendieven<\/em> zou zelfs vrijwel ongewijzigd kunnen worden opgenomen in honderd willekeurige Aziatische steden \u2014 Bangkok, Poona, Jakarta. Want niet alleen was het Itali\u00eb van die hero\u00efsche naoorlogse tijd de geestelijke vader van een groot deel van het machinepark \u2014 de scooters bij voorbeeld \u2014 dat tegenwoordig overheerst in onze Aziatische steden; het belichaamde tevens de wezenlijke\u00a0tegenstelling op sociaalpolitiek gebied, namelijk familiegerichte mensen die de genadeloze confrontatie ondergaan met een nieuwe, industri\u00eble levensstijl, en die overleven met \u2014 en dank zij hun menselijkheid. Voor mij is het Itali\u00eb uit die tijd het schoolvoorbeeld van een ontwikkelingsland, even relevant voor de mensen in de derde wereld als Mahatma Gandhi\u2019s India of Mao\u2019s China.<\/p>\n

\"\"
Architect Charles Correa in Amsterdam, 1987. Foto: Steye Raviez\/HH <\/figcaption><\/figure>\n

Het jaar 2000 is niet zover meer weg \u2014 het is zelfs dichterbij dan 1973. En naarmate we het begin van de volgende eeuw naderen, rijst het vermoeden dat de steden in de Derde Wereld het misschien zullen kunnen redden. Steeds vaker worden er, als stukjes van een legpuzzel, flarden van de toekomst zichtbaar. Langzaam, onverbiddelijk, vormen die gaandeweg een nieuw landschap.<\/p>\n

Ik zou willen stilstaan bij een paar van die flarden \u2014 vooral die welke in verband staan met bouwvorm. Ik heb elders al geschreven over enkele van de andere stukjes \u2014 namelijk het soort stedelijke strategie en beleid inzake landgebruik dat de Derde Wereld moet ontwikkelen om die fenomenale stadsgroei het hoofd te bieden \u2014 dus daar zal ik hier alleen terloops op ingaan. In het kort komen ze erop neer dat de capaciteit van de dorpen zou moeten worden vergroot en dat marktplaatsen en kleinere steden moeten worden aangewezen als groeikern waar nieuwe investeringen heen gaan, zodat de druk op de bestaande grote steden wordt verlicht. Als die strategie\u00ebn werken, dan zou Bombay, dat nu 9 miljoen inwoners telt, zich in de komende twintig jaar kunnen stabiliseren rond de 15 miljoen (waartoe een uitbreiding van het stedelijke grondaanbod nodig is door middel van de herstructurering van de stad \u2014 werklocaties, vervoerslijnen, et cetera). Zo niet, dan zal het ongetwijfeld de weg gaan van\u00a0Mexico-Stad, dat naar verwachting rond de eeuwwisseling gegroeid zal zijn tot 30 miljoen inwoners. (In feite heeft Mexico een voordeel: de totale bevolking bedraagt maar 55 miljoen, zodat er een bovengrens is aan de omvang die de steden kunnen bereiken. De bevolking van India \u2014 en onze stedelijke toekomst \u2014 kan veel meer kanten op.)<\/p>\n

Steden zijn een substituut voor emigratie.<\/q> Voor het ge\u00efndustrialiseerde Westen zijn dit soort getallen natuurlijk traumatisch. Toch is een massale trek naar stedelijke gebieden niets nieuws. De Europese maatschappij is ook verveelvoudigd tussen de zeventiende en negentiende eeuw en was evenzeer op drift \u2014 en merendeels om dezelfde redenen. Maar dat precedent vertoont \u00e9\u00e9n wezenlijk verschil: de Europeanen waren bij de nieuwe ordening niet gebonden aan hun eigen nationale grenzen. Dank zij hun militaire macht konden ze naar believen uitzwermen over de aardbol \u2014 wat weer leidde tot een hogere levensstandaard en derhalve tot kleinere gezinnen.<\/p>\n

Helaas is een dergelijke mondiale herverdeling tegenwoordig geen mogelijkheid die de Derde Wereld openstaat. Wie dit inziet, begint de essenti\u00eble rol te begrijpen die onze steden in feite spelen. Ze zijn een substituut voor emigratie: ze fungeren eigenlijk als mechanismen om werkgelegenheid te scheppen. Elke ingreep die we doen in het stedelijk geheel, moet derhalve gericht zijn op vergroting van die opnamecapaciteit.<\/p>\n

Laagbouw<\/h5>\n

En hier komen uiteraard de eerste flarden van het landschap \u2014 vooral die welke te maken hebben met de bouwvorm\u2014 naar voren. Want de fysieke vorm van een stad heeft een beslissende invloed op het aantal \u2014 en het soort \u2014 banen dat geschapen wordt. Het is duidelijk dat hoogbouw de bedrijvigheid beperkt tot het handjevol ontwikkelaars dat de duizelingwekkende bedragen bij elkaar kan trommelen die voor dergelijke projecten nodig zijn, tot het zeer geringe aantal ingenieurs en architecten dat die bouwwerken kan ontwerpen en tot het nog geringere aantal bouwbedrijven dat ze bouwt. Vergelijk dat eens met het aantal banen in de ambachtelijke sector (metselaars, timmerlui, kleine aannemers, et cetera) dat dezelfde hoeveelheid investering zou scheppen als het ontwikkelingspatroon bestond uit kleine, dicht opeengehoopte gebouwen van elk twee \u00e0 drie verdiepingen. Laagbouw heeft nog een doorslaggevend voordeel: ruimte met openluchtcontact. Zoals ik al vaak heb beklemtoond, hebben terrassen en binnenplaatsen in een warm klimaat een zeer hoge bruikbaarheidsco\u00ebffici\u00ebnt. Ze hebben ook produktiekosten (meer grond en dus langere bevoorradingslijnen, et cetera), net als ingesloten ruimten (meer cement, stenen, et cetera). Afhankelijk van de kosten van die variabelen en de relatieve bruikbaarheid van de locaties, kan een optimaal compromise worden vastgesteld. Dat compromis is waar het bij verstandige, economische \u2014 en bovenal bruikbare \u2014 woningbouw om draait.<\/p>\n

Natuurlijk is bij het gebruik van ruimten met openluchtcontact de privacy van de gezinnen van doorslaggevend belang. Want naarmate de omringende gebouwen hoger worden, wordt de functie van die ruimten steeds beperkter. Een binnenplaats op de begane grond kan door een gezin voor tal van doeleinden worden gebruikt, waaronder \u2019s nachts slapen. Twee verdiepingen en je kunt er nog steeds koken. Vijf verdiepingen en er spelen alleen nog kinderen. Tien verdiepingen en het is een parkeerplaats. In elk geval bespaart hoogbouw weinig grond. Gelijkvloerse bouw kan ongeveer 125 gezinnen per hectare huisvesten, \u00e9\u00e9n per 45m2. Flatgebouwen van vier verdiepingen zonder lift verdubbelen dit aantal tot ongeveer 250 gezinnen; gebouwen van twintig verdiepingen verdubbelen dat weer tot ongeveer 500 gezinnen. Terwijl de hoogte van de gebouwen dus toeneemt tot het twintig<\/em>voudige, neemt de totale buurtdichtheid tot niet meer toe dan het vier<\/em>voudige. En als we een stap achteruit doen om een bredere context te zien \u2014 de stad als geheel \u2014 dan worden de variaties in dichtheid nog minder uitgesproken. Want maar ongeveer een derde van een stad wordt gebruikt voor huisvesting (de rest is voor industrie, vervoer, groenvoorzieningen, onderwijsinstellingen, et cetera). Verdubbeling van de vestigingsdichtheid in de woonwijken bespaart niet meer dan een zesde van het totaaloppervlak van de stad. Dat is natuurlijk marginaal \u2014 want terwijl een cirkel met een straal van 4,1 kilometer een oppervlak beslaat van 5280 hectare, wordt door een cirkel met een straal van 4,5 kilometer dat oppervlak vergroot tot 6360 hectare \u2014 waarbij de afstand van de rand tot het stadscentrum toeneemt met een te verwaarlozen vierhonderd meter.<\/p>\n

Het heeft er alle\u00a0schijn van dat we willen geloven dat die armen geen huis hebben omdat ze\u00a0dom zijn.<\/q> Veel van dit alles is dertig jaar geleden al gedemonstreerd in de conceptplannen\u00a0die werden ontwikkeld voor Hook\u00a0New Town in Engeland; wat ik hier wil\u00a0beklemtonen is dat in de context van\u00a0het warme klimaat dat in de Derde Wereld\u00a0overheerst, die variaties in woondichtheid\u00a0beslissende wijzigingen zullen\u00a0veroorzaken in het leefpatroon \u2014\u00a0ja, de levensstijl \u2014 van de mensen! In\u00a0ruil voor een hoogstens marginale vermindering\u00a0van de stadsgrootte als geheel,\u00a0verkleinen ze drastisch de ruimte\u00a0met openluchtcontact (en dus de bruikbaarheid)\u00a0van de woningbouw.\u00a0Daarnaast zullen die variaties een wezenlijk\u00a0verschil maken voor zowel de produktiewijze (gebruikersmedewerking,\u00a0et cetera) als de bouwkosten.\u00a0<\/em>Want hogere gebouwen vereisen een\u00a0opvijzeling van het bestek en jagen\u00a0daardoor de bouwkosten scherp omhoog\u00a0\u2014 veel sterker dan in het klimaat\u00a0van Europa. In de Derde Wereld moet\u00a0een gebouw van een aantal verdiepingen\u00a0(of dat er nu vijf of twintig zijn) onvermijdelijk\u00a0gebouwd worden van\u00a0baksteen en gewapend beton, niet omdat\u00a0het weer dat eist (zoals in Europa),\u00a0maar om de constructie sterk genoeg\u00a0te maken. Laagbouw daarentegen kan\u00a0worden gemaakt van een grote verscheidenheid\u00a0van eenvoudige materialen\u00a0\u2014 uiteenlopend van zandsteen en\u00a0gedroogde blokken klei tot modder en\u00a0bamboe \u2014 tegen niet meer dan een\u00a0fractie van de kosten. Met laagbouw is\u00a0dan niet alleen bedoeld eigenhandige\u00a0bouw van woningen, maar de traditionele\u00a0lokale architectuur in het algemeen\u00a0\u2014 die wonderlijk rijke talen geschapen\u00a0door mensen over de hele wereld\u00a0(zonder hulp van beroepsarchitecten)\u00a0die geld in de economie pompen op\u00a0het ambachtelijk niveau, precies daar\u00a0waar het werkgelegenheid cre\u00ebert\u00a0voor die migranten die binnenstromen\u00a0van het platteland.\u00a0Eeuwenlang nu al heeft elke maatschappij\u00a0dit soort woonomgeving van\u00a0nature en uit eigen beweging voortgebracht.<\/p>\n

Mykonos, Jaisalmer, San\u2019a…\u00a0geen omgeving die een buitenstaander\u00a0hoeft te komen \u2018ontwerpen\u2019, maar het\u00a0eindprodukt van een proces dat een organisch\u00a0deel is van de maatschappij,\u00a0als bloemen die bloeien in een weiland.\u00a0Dus als ze niet zijn opgekomen, is dat\u00a0een teken dat er iets mis is met het\u00a0systeem. Onze taak is om erachter te\u00a0komen wat er hapert en te proberen het\u00a0te herstellen.\u00a0Maar natuurlijk interpreteren architecten\u00a0de situatie niet op die manier.\u00a0Integendeel, wij beginnen meteen huizen\u00a0te ontwerpen voor die mensen.<\/p>\n

Waarom doen ze dat? Het heeft er alle\u00a0schijn van dat we willen geloven dat die armen geen huis hebben omdat ze\u00a0dom zijn; dus moeten wij hun het voorbeeld\u00a0geven. Dat is veel geruststellender\u00a0voor ons geweten dan de waarheid:\u00a0namelijk dat ze dakloos zijn omdat ze\u00a0binnen het systeem aan het kortste\u00a0eind trekken.\u00a0Het is een ongerijmde toestand… alsof\u00a0er een hongersnood heerst en architecten\u00a0(of huisvrouwen) om de stervende\u00a0miljoenenmassa te voeden kookboeken\u00a0lopen te schrijven. Als mensen verhongeren\u00a0komt dat door dat het hun ontbreekt\u00a0aan ingredi\u00ebnten \u2014 niet doordat\u00a0ze niet kunnen koken.<\/p>\n

37 graden<\/h5>\n

Wat zijn die magische ingredi\u00ebnten\u00a0waardoor bloemen van nature en spontaan\u00a0gaan bloeien? We hebben zo juist\u00a0gezien dat een van de belangrijkste\u00a0factoren die bevolkingsdichtheid is.\u00a0Voorbij een bepaald niveau stagneren\u00a0de sociale processen. Door vergroting\u00a0van de hoeveelheid stedelijke grond\u00a0zou de bewoningsdichthlid binnen de\u00a0optimale grenzen van 250 tot 1000 personen\u00a0per hectare kunnen worden gehouden.\u00a0Boven die dichtheid geraakt\u00a0de Derde-Wereldstad in ernstige moeilijkheden.\u00a0Erg verleidelijk is de parallel\u00a0met de lichaamstemperatuur: we\u00a0weten allemaal dat we ziek zijn als we\u00a0boven de 37 graden komen; misschien\u00a0is er ook zo\u2019n graadmeter voor steden?\u00a0Men krijgt de indruk dat dit niet alleen\u00a0geldt voor de Derde Wereld, maar ook\u00a0voor de industrielanden. Zo is bij voorbeeld\u00a0het verschil in totale dichtheid\u00a0tussen Londen en Parijs niet meer dan\u00a0marginaal, maar maakt het een opzienbarend\u00a0verschil voor het soort\u00a0huisvesting dat in elk van die steden\u00a0beschikbaar is voor de gemiddelde bewoner.\u00a0Parijs is een prachtige creatie,\u00a0maar je moet rijk zijn om goed te wonen\u00a0en de gemiddelde burger moet het\u00a0doen met het miezerigste kleine flatje\u00a0\u2014 terwijl zo ongeveer ieder Engels gezin\u00a0een rijtjeshuis met een tuin heeft.<\/p>\n

\n
\"\"
In Parijs moet de gemiddelde burger moet het\u00a0doen met het miezerigste kleine flatje. Foto: Rob van Esch\/HH<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n

Ik zal niet opnieuw de verdiensten opsommen\u00a0(verscheidenheid, identiteit,\u00a0et cetera) van laagbouwhuisvesting\u00a0met een hoge dichtheid, aangezien die\u00a0overbekend zijn. Ik wil er alleen een\u00a0paar signaleren die van beslissend belang\u00a0zijn binnen de context van Derde\u00a0Wereld:<\/p>\n

    \n
  • Uitbreidbaarheid. Oftewel: de eenheid\u00a0kan groeien met het inkomen van\u00a0de eigenaar. Evenals een kip in elke\u00a0pan, zou dit wel eens snel een politiek\u00a0gebod kunnen worden in tal van DerdeWereld-landen,\u00a0waar de beschikbare\u00a0middelen \u2014 althans de komende paar\u00a0jaar \u2014 zullen worden opge\u00ebist door andere\u00a0prioriteiten.<\/li>\n
  • Een dergelijke\u00a0bouw is veel gevoeliger voor de sociaal\/cultureel\/religieuze elementen\u00a0die onze omgeving bepalen \u2014 factoren\u00a0die van toenemend belang zijn voor de\u00a0ontwikkelingslanden. Want binnen een\u00a0dergelijk patroon is het voor de mensen\u00a0betrekkelijk eenvoudig om de\u00a0ruimte aan te passen aan hun eigen gewenste levensstijl.<\/li>\n
  • Er is ruimte voor\u00a0gebruikersparticipatie en dus gaat de\u00a0bouw sneller, want iemand die zijn eigen\u00a0huis bouwt, is uiterst gemotiveerd.\u00a0Maar voor de Derde Wereld heeft dit\u00a0patroon van woningbouw \u00e9\u00e9n doorslaggevend\u00a0voordeel dat misschien wel het\u00a0belangrijkst zal blijken van allemaal,\u00a0namelijk: rechtvaardigheid. Op dit moment\u00a0is de hoeveelheid stedelijke ruimte\u00a0waar iemand over beschikt recht\u00a0evenredig met zijn status en\/of inkomen\u00a0\u00a0ze houdt geen verband met de feitelijke\u00a0gezinsgrootte (arme mensen\u00a0hebben even grote gezinnen als rijke —\u00a0grotere zelfs). Zet daartegenover eens\u00a0de steden in Australi\u00eb, waar vrijwel elk\u00a0gezin een stuk grond heeft van zo\u2019n duizend\u00a0vierkante meter \u2014 niet meer en\u00a0niet minder. Australi\u00eb is veroordeeld\u00a0tot gelijkheid \u2014 het kan nooit elitair\u00a0worden. Het volstrekte tegendeel is het\u00a0geval in het merendeel van de Derde\u00a0Wereld. Ondanks al onze retoriek over\u00a0sociale gerechtigheid en gelijke kansen,\u00a0zijn wij veroordeeld tot ongelijkheid.\u00a0Daar zorgen onze steden wel\u00a0voor.<\/li>\n<\/ul>\n

     <\/p>\n

    Bombay wordt als fysieke omgeving almaar erger…\u00a0en toch almaar beter als stad<\/q>\u00a0Dit nieuwe woningbouwpatroon biedt\u00a0ons een uitweg uit het dilemma, want\u00a0het is gemakkelijk in te zien dat percelen\u00a0vari\u00ebrend van vijftig tot honderd\u00a0vierkante meter zowel levensvatbaar\u00a0zouden zijn voor de armste sectoren\u00a0van de maatschappij (misschien met\u00a0alleen maar een paar bomen, een vastgebonden\u00a0geit en een afdak voorzien\u00a0van aarden pannen) als voor de welgestelden\u00a0(getuige de hoogst elegante\u00a0herenhuizen in Amsterdam, San Francisco,\u00a0Udaipur en andere steden). Dit\u00a0soort optimaal bemeten percelen \u2014 of\u00a0zullen we ze rechtvaardige percelen\u00a0noemen \u2014 zou levensvatbaar kunnen\u00a0zijn voor meer dan 95 procent van onze\u00a0stedelijke bevolking. Voorwaar een\u00a0concept met verregaande sociaal-politieke\u00a0implicaties, dat een beslissende\u00a0stap zou kunnen vormen in de richting\u00a0van een waarlijk gelijke stedelijke\u00a0maatschappij, geheel anders dan de\u00a0maatschappijvorm die de boventoon\u00a0voert in de overgrote meerderheid van\u00a0de Derde-Wereldsteden.\u00a0Als er dus ooit een grondwet komt voor\u00a0de woningbouw in de Derde Wereld,\u00a0zou die zeker de volgende hoofdbeginselen\u00a0moeten bevatten (en hoog houden!):\u00a0Uitbreidbaarheid; Pluralisme;\u00a0Participatie; Schepping van inkomen;\u00a0Ruimte met openluchtcontact; Rechtvaardigheid.<\/p>\n

    Zwaard<\/h5>\n

    Maar ook als dat allemaal zo is, hoe zal\u00a0nu de komende twintig jaar de feitelijke\u00a0kwaliteit zijn van het leven in de\u00a0Derde-Wereldsteden? Het antwoord is\u00a0gelegen in het feit dat we misschien te\u00a0veel aandacht schenken aan de fysieke\u00a0en economische aspecten van een stad,\u00a0en niet voldoende aan de mytische, de\u00a0metafysische kanten ervan. Een stad\u00a0kan mooi zijn als fysieke woonomgeving\u00a0\u2014 bomen, rustige straten, open\u00a0ruimten \u2014 en toch niet dat speciale, onverwoordbare\u00a0kenmerk van stedelijkheid\u00a0bieden dat we bestempelen als:\u00a0stad.<\/p>\n

    We kennen hier allemaal voorbeelden\u00a0van. Bombay is uiteraard een illustratie\u00a0van het volstrekte tegendeel. Elke\u00a0dag wordt het als fysieke omgeving almaar\u00a0erger… en toch almaar beter als:\u00a0stad. Dat wil zeggen, elke dag biedt het\u00a0meer in de zin van vaardigheden, bedrijvigheid,\u00a0kansen \u2014 op elk niveau,\u00a0van dakloze tot student tot ondernemer\u00a0tot kunstenaar. De vitaliteit van het\u00a0theater (en de immer groeiende belangstelling),\u00a0de vari\u00ebteit en kwaliteit\u00a0van kranten en tijdschriften, er zijn\u00a0tientallen gevolgen waaruit duidelijk\u00a0blijkt dat opeenpersing (implosie!)\u00a0van energie en mensen echt een tweesnijdend\u00a0zwaard is… dat Bombay als\u00a0omgeving vernietigt, maar zijn kwaliteit\u00a0als stad versterkt.\u00a0Teilhard de Chardin heeft die toenemende\u00a0complexiteit (die we ook ervaren\u00a0als we van dorp naar stad gaan)\u00a0vergeleken met het telkens opnieuw\u00a0dubbelvouwen van een zakdoek \u2014 waarbij elke vouw het aantal lagen\u00a0stof, oftewel de dichtheid van de ervaring,\u00a0verdubbelt. Als bioloog had hij\u00a0het gevoel dat er een parallel was met\u00a0de blinde drang waarmee zich het leven\u00a0ontwikkelt, van een enkele cel tot\u00a0steeds complexer vormen \u2014 een beweging\u00a0even dwingend en even onomkeerbaar.<\/p>\n

    We gaan alleen\u00a0maar terug naar de Walden-vijver als\u00a0we onze complexiteit kunnen meenemen.<\/q> Dat is een boeiend inzicht, en het\u00a0verklaart wellicht niet alleen waarom\u00a0de migrant van het dorp naar de stad\u00a0trekt, maar (belangrijker nog) waarom\u00a0hij na de fysieke verloedering van\u00a0zijn nieuwe leven te hebben ondervonden\u00a0toch niet teruggaat naar zijn dorp.\u00a0Hij heeft geen keus. We gaan alleen\u00a0maar terug naar de Walden-vijver als\u00a0we onze complexiteit kunnen meenemen.\u00a0Alleen de gek, of de mysticus,\u00a0trekt de woestijn in. En in feite neemt\u00a0de mysticus zijn God, zijn complexiteit,\u00a0met zich mee. Resteert alleen de\u00a0gek.\u00a0Een even scherpzinnige verklaring van\u00a0de lokroep van steden is afkomstig van\u00a0de Griekse planoloog Doxiades. Ik herinner\u00a0me een diavertoning die hij jaren\u00a0geleden gaf. (Kolossale 60mm-dia\u2019s die\u00a0heldere, monumentale vierkante beelden\u00a0op het scherm wierpen). Eerste\u00a0dia: diagram van een dorp: 250 rode\u00a0stippen en \u00e9\u00e9n blauwe \u2014 dat is een\u00a0blauwe persoon. Einstein? De dorpsgek?\u00a0Hoe dan ook, hij is anders dan de\u00a0rest. Volgende dia: een stadje van 1000\u00a0mensen. Nu zwerven er vier of vijf\u00a0blauwe stippen rond. Volgende: een\u00a0stad van 25.000 mensen. Aha! Een\u00a0historisch moment: voor het eerst ontmoeten\u00a0twee blauwe mensen elkaar.\u00a0Nu een stad van 100.000… en we hebben\u00a0een aantal koloni\u00ebn waar blauwe mensen\u00a0wonen… en bovendien worden sommige\u00a0van de rode stippen aan de rand\u00a0van die koloni\u00ebn paars!<\/p>\n

    Dat is het wezen van steden. Blauwe\u00a0mensen die samenkomen. Communiceren.\u00a0Elkaar sterken. De roden uitdagen\u00a0(en veranderen.). Vandaar de afkondiging\u00a0van de \u2018Verlaat Indi\u00eb-actie\u2019 door\u00a0Mahatma Gandhi vanaf een plein in\u00a0Bombay. En Calcutta, in zijn hoogtij in\u00a0de jaren twintig, een rijke bron van\u00a0idee\u00ebn en hervormingen: politiek, religieus,\u00a0artistiek. Vandaar ook de paradox:\u00a0Bombay dat als fysieke plant wegkwijnt,\u00a0maar vooruitgaat als stad… als\u00a0plaats waar blauwe mensen elkaar ontmoeten,\u00a0waar van alles gebeurt, waar\u00a0idee\u00ebn rijpen.<\/p>\n

    Maar misschien geldt dit voor alle grote\u00a0wereldsteden. We zien hun fysieke\u00a0werkelijkheid niet, zozeer gaan we op\u00a0in hun mythische eigenschappen. Als\u00a0je Manhattan zou zoeken maar niet\u00a0zijn mythen zou kunnen voelen of bevatten…\u00a0wat zou je dan zien? Een monotoon\u00a0raster van verkeerskruispunten\u00a0en gebouwen als duiventillen \u2014 weinig\u00a0anders dan Cleveland, Detroit en nog\u00a0een tiental Noord-Amerikaanse steden.\u00a0Maar Fifth Avenue… Central Park…\u00a0Forty-second Street… alleen de namen\u00a0al zijn magisch! We horen ze niet als\u00a0dat wat ze eigenlijk zijn \u2014 niet meer\u00a0dan cijfers op een plattegrond, planologensteno.\u00a0Ze zijn \u2018de stof waar dromen\u00a0van gevormd zijn\u2019.<\/p>\n

    Dat is het wezen van steden. Blauwe\u00a0mensen die samenkomen.<\/q> Zo is het ook met de welig tierende steden\u00a0van de Derde Wereld. Wat op de\u00a0buitenstaander misschien overkomt\u00a0als niet meer dan een menselijke massa\u00a0die zich tot in het oneindige naar alle\u00a0kanten uitstrekt, zou voor de mensen\u00a0zelf heel goed een oord van unieke\u00a0mogelijkheden\u00a0kunnen zijn, met waarlijk\u00a0mythische dimensies.\u00a0Hetgeen ons doet belanden bij een essentieel\u00a0punt: om het nieuwe landschap\u00a0te ontdekken, moeten we leren mensen\u00a0te zien \u2014 niet alleen cijfers. De cijfers\u00a0als zodanig zijn werkelijk astronomisch,\u00a0gaan het menselijk begrip te boven\u00a0\u2014 hetgeen natuurlijk een dubbel\u00a0gevaar inhoudt. Want ten eerste leidt\u00a0het tot paniek en waanvoorstellingen\u00a0van een komende apocalyps; en ten\u00a0tweede kunnen we van die rekenarij\u00a0gaan hallucineren \u2014 zoals sommige\u00a0van de onderkoningen is overkomen\u00a0wanneer ze dachten aan al die inboorlingen\u00a0die nog op de beschaving wachtten.\u00a0En de missionarissen, als ze stilstonden\u00a0bij de miljarden Aziatische en\u00a0Afrikaanse zieltjes die gered moesten\u00a0worden.<\/p>\n

    \u00a0<\/em>Om dit zeer re\u00eble gevaar te vermijden,\u00a0is het essentieel dat we de cijfers loskoppelen.\u00a0Pas dan zullen we ze duidelijk\u00a0gaan zien. Neem bijvoorbeeld het\u00a0opmerkelijke opus van de moderne architectuur\u00a0in deze eeuw: waarom heeft\u00a0het meest flagrante fiasco plaatsgehad\u00a0op het terrein van de massawoningbouw\u00a0(en niet bij de priv\u00e9-woningen,\u00a0musea, scholen, et cetera, waar juist\u00a0het tegenovergestelde is gepresteerd)?\u00a0Zonder twijfel waren de betrokken architecten\u00a0er oprecht van overtuigd dat\u00a0ze een menselijker en leefbaarder\u00a0woonomgeving gingen ontwerpen. Wat\u00a0ze hebben voortgebracht is voornamelijk\u00a0kleurloos, lelijk, saai.\u00a0Is dat een kwestie van talent? Ik geloof\u00a0van niet. Het is eerder een onontkoombaar\u00a0gevolg geweest van onze methodiek,\u00a0van de manier waarop we het\u00a0probleem hebben aangepakt. Want\u00a0vanwege het enorme succes van Henry\u00a0Ford, lieten architecten zich door de\u00a0parallel met de auto verleiden tot massaproduktie\u00a0\u2014 zelfs le Corbusier (of\u00a0liever gezegd, vooral le Corbusier) met\u00a0zijn Citrohan-huizen. Het uitgangsprincipe\u00a0was klaarblijkelijk om eerst het\u00a0ideale huis te ontwerpen en dat daarna\u00a0te klonen. Helaas werkt dat niet. Want\u00a0vast staat: Ideaal huis X 10.000 \u2260 Ideale\u00a0gemeenschap.<\/em><\/p>\n

    Ideaal huis X 10.000 \u2260 Ideale\u00a0gemeenschap.<\/q> Helaas hielden Fords methoden geen\u00a0rekening met tal van dingen die essentieel\u00a0zijn bij woningbouw: verscheidenheid,\u00a0identiteit, participatie enzovoorts.\u00a0Kortom: pluralisme. Gevreesd\u00a0moet worden dat het ook tegenwoordig\u00a0nog altijd grotendeels zo toegaat in de\u00a0woningbouw. De eerste stap (in de val)\u00a0is om de vraag te totaliseren. Dat wil\u00a0zeggen niet alleen de lopende vraag,\u00a0maar ook de achterstallige en vaak ook\u00a0nog de toekomstige. De cijfers waar\u00a0men op uitkomt zijn natuurlijk gigantisch\u00a0\u2014 en doen de adrenaline stromen!\u00a0De volgende stap is grote gecentraliseerde\u00a0bureaus op te richten om zich\u00a0met die vraag bezig te houden. Nu is de\u00a0val gesloten. Het maakt niet uit of dat\u00a0gecentraliseerde bureau een overheidsinstantie\u00a0is of wordt georganiseerd\u00a0door particuliere ontwikkelaars. De\u00a0uitkomst is hetzelfde: tel hun benen en\u00a0deel door vier.<\/p>\n

    Schoon dossier<\/h5>\n

    Heel vaak wordt ten onrechte gedacht\u00a0dat de kleurloze, onmenselijke resultaten\u00a0het gevolg zijn van een bepaalde\u00a0politieke ideologie. Maar dat is natuurlijk\u00a0niet zo. De politiek heeft er niets\u00a0mee te maken. Dat soort woningbouw\u00a0vind je over de hele wereld: in de\u00a0Bronx, in Moskou, in Singapore, in\u00a0Bombay, aan de uitvalswegen van Parijs.\u00a0Het is het rechtstreekse gevolg\u00a0van dat proces. Want zodra je getotaliseerde\u00a0cijfers hebt, heb je de verleiding\u00a0om te klonen. Gevraagd om 10.000\u00a0gezinnen te huisvesten, ontwerpt de architect\u00a0een gebouw dat plaats biedt\u00a0aan, zeg 500 \u2014 wat inhoudt dat er twintig\u00a0van zulke gebouwen moeten worden\u00a0neergezet en klaar ben je quod erat demonstrandum).\u00a0De ambtenaar op het\u00a0grote gecentraliseerde bureau vindt dit\u00a0natuurlijk fantastisch. Dat betekent\u00a0een lekker schoon dossier! Heel nauwkeurige\u00a0schattingen van hoeveel cement\u00a0en steen en staal er precies nodig\u00a0zal zijn en een nette, ordelijke begroting\u00a0voor zijn politieke bazen. Geen\u00a0wonder dat hij gelukkig is. Het is het\u00a0volstrekte tegendeel van de pluralistische,\u00a0ontkoppelde, rommelige, op gebruikersparticipatie\u00a0gerichte personen waarover we het hebben gehad.\u00a0Moderne architecten in de jaren twintig\u00a0waren de eersten die in de val liepen\u00a0\u2014 dat was tijdens de nasleep van de\u00a0Eerste Wereldoorlog, vermoedelijk de\u00a0eerste keer dat de Europeanen zich bewust\u00a0werden van zulke grote cijfers.\u00a0En het gevolg was een nachtmerrie.\u00a0Het gaf de stoot tot een grote uitbarsting\u00a0van koortsachtige bedrijvigheid.\u00a0De volgende keer dat het gebeurde\u00a0was net na de Tweede Wereldoorlog.\u00a0Opnieuw volgde er een bezeten reactie,\u00a0merendeels \u2014 onvermijdelijk! \u2014\u00a0misplaatst. Het gevaar heeft zich nu\u00a0verplaatst naar de Derde Wereld.\u00a0Want daar zijn de grote cijfers te vinden.\u00a0Kolossale totalen, waarbij alles\u00a0wat Europa heeft te bieden in het niet\u00a0zinkt.\u00a0Om herhaling van dezelfde fouten te\u00a0voorkomen, moeten wij het proces veranderen.<\/p>\n

    Wellicht is hier een parallel\u00a0met voedsel nuttig. Je zou bij voorbeeld\u00a0nauwkeurig kunnen voorspellen\u00a0dat er, zeg in Parijs op een willekeurige\u00a0avond behoefte is aan negen miljoen\u00a0maaltijden. Dat is de eerste stap in de\u00a0val: we hebben de vraag getotaliseerd.\u00a0Nu de volgende. Onthutst over de\u00a0grootte van dat getal berekenen we\u00a0haastig dat de meest doeltreffende manier\u00a0om het probleem aan te pakken\u00a0zou zijn om, zeg zestig centrale keukens\u00a0in te richten die elk 150.000 maaltijden\u00a0bereiden. De maaltijden zouden\u00a0er misschien die avond zijn, maar ze\u00a0zouden ook grotendeels oneetbaar zijn.<\/p>\n

    Wat die gemeenschappen nodig hebben\u00a0is niet alleen ons mededogen, maar ook\u00a0onze vaardigheden.<\/q>\u00a0Gelukkig gebeurt er niet iets dergelijks\u00a0met de voedselproduktie in Parijs. Niemand\u00a0totaliseert de vraag, en de negen\u00a0miljoen maaltijden worden bereid in\u00a0honderdduizenden keukens en restaurants\u00a0over de hele stad. We hebben een\u00a0analoge methodiek nodig voor de produktie\u00a0van woningen. Er zal een behoorlijk\u00a0vernuftige manager aan te pas\u00a0moeten komen om die te bedenken,\u00a0maar ze is noodzakelijk, want een essentieel\u00a0vereiste voor het nieuwe landschap.\u00a0De grote Egyptische architect Hasan\u00a0Fathy heeft eens gezegd: \u2018Niemand zou\u00a0meer dan twaalf huizen tegelijk moeten\u00a0ontwerpen. Als je de grootste chirurg\u00a0ter wereld neemt en hem vraagt\u00a0tweehonderd mensen op een dag te\u00a0opereren \u2014 dan is er niet een die het\u00a0overleeft. \u2019\u00a0Dat is natuurlijk het geweldige aan Fathy.<\/p>\n

    Het gaat er niet alleen om dat het\u00a0dorp Gourna van modder is gemaakt,\u00a0maar dat het zo adembenemend mooi <\/em>is.\u00a0Fathy bevoogdde \u2014 en beledigde \u2014\u00a0de armen niet door voor hen een povere\u00a0woonomgeving te scheppen. Hij heeft\u00a0zijn uiterste best gedaan. Helaas komt\u00a0dat maar heel zelden voor. Te vaak zijn\u00a0architecten die menselijk genoeg zijn\u00a0om de armen te willen bereiken, tegelijkertijd\u00a0a-visueel \u2014 in sommige gevallen\u00a0zelfs agressief anti-visueel; ze\u00a0bewegen zich tussen de armen als Florence\u00a0Nightingale tussen de gewonden,\u00a0genietend van de onafzienbare lelijkheid\/goedheid van het geheel.<\/p>\n

    Wat die gemeenschappen nodig hebben\u00a0is niet alleen ons mededogen, maar ook\u00a0onze professionele (dat wil zeggen visuele\u00a0en topologische) vaardigheden.\u00a0Zonder dat zullen de kolonies van daklozen\u00a0nachtmerries blijken \u2014 en zich in\u00a0de komende decennia verspreiden op\u00a0een schaal waar het verstand bij stilstaat.\u00a0En die zullen dan op hun beurt\u00a0hele generaties Derde-Wereldkinderen\u00a0verminken die gedoemd zijn om in die\u00a0omgevingen op te groeien.\u00a0Paradoxaal genoeg wordt dit doorgaans\u00a0gerechtvaardigd door aan te\u00a0voeren dat zin voor esthetiek iets is wat\u00a0de armen zich niet kunnen veroorloven.<\/p>\n

    Niets is natuurlijk minder waar!\u00a0Het scheppen van een menselijke\u00a0woonomgeving vergt visuele vaardigheden.\u00a0De armen hebben dat altijd onderkend.\u00a0Met \u00e9\u00e9n streek van een roze\u00a0kwast transformeert een Mexicaanse\u00a0ambachtsman zijn aarden pot. Het\u00a0kost hem niets, maar het kan uw leven\u00a0veranderen. Het is geen toeval dat het\u00a0beste handwerk afkomstig is uit de\u00a0armste landen van deze wereld \u2014 Nepal,\u00a0Mexico, India. En de Arabier had\u00a0alleen de eenvoudigste hulpmiddelen:\u00a0modder en buitenlucht, dus hij m\u00f3est\u00a0wel inventief zijn \u2014 waarbij hij en passant\u00a0enkele van de meest glorieuze oasesteden\u00a0produceerde (laag-energetisch,\u00a0hoog-visueel) die de wereld ooit\u00a0heeft gezien. We kunnen niet zo maar vertrouwen op\u00a0geluk en een blind geloof in de mensheid; voor elk Mykonos dat de geschiedenis\u00a0heeft opgeleverd, zijn er tien andere\u00a0deprimerende steden.<\/p>\n

    Architectuur dient nieuwe deuren te openen, naar nieuwe idealen.<\/q> Het verbluffend\u00a0mooie hand- en weefwerk van\u00a0bepaalde maatschappijen is het (gelukkige!) resultaat van een cumulatief\u00a0proces, uitgesmeerd over vele decennia\u00a0\u2014 waarbij elke generatie marginale\u00a0verbeteringen aanbracht aan het\u00a0eindprodukt. Zonder de hulp van zo\u2019n\u00a0erfgoed om een context te verschaffen,\u00a0kiezen mensen vaak voor lelijke dingen\u00a0(het Miami Beach-principe). Als we de\u00a0waarschijnlijkheid willen opvoeren om\u00a0op den duur iets moois als Udaipur te\u00a0krijgen, dan zulen de strategie\u00ebn inzake\u00a0locaties en voorzieningen daarnaar\u00a0geprogrammeerd moeten worden.\u00a0Misschien wel door extra toewijzingen\u00a0aan die bewoners die visueel gevoeliger\u00a0zijn, teneinde het proces te verhaasten?\u00a0(Zo werden bij een zelfhulpprogramma\u00a0in Nieuw-Bombay als katalysator\u00a0bijvoorbeeld volkskunstenaars\u00a0betrokken, om samen te werken\u00a0met de gezinshoofden.)<\/p>\n

    Waardering hebben voor de visuele\u00a0component, zo duidelijk in de traditionele\u00a0woonomgeving, betekent niet dat\u00a0men zich aansluit bij de halfslachtige,\u00a0lukrake voorliefdes van de huidige mode.\u00a0Verre van dat. We moeten ons verleden\u00a0goed genoeg begrijpen om te weten\u00a0waarom (en hoe) het moet worden\u00a0veranderd. Architectuur is niet alleen\u00a0maar een bekrachtiging van bestaande\u00a0waarden \u2014 sociaal, politiek, economisch.\u00a0Integendeel. Ze dient nieuwe\u00a0deuren te openen \u2014 naar nieuwe idealen.<\/p>\n

    Ghandi\u2019s visioen<\/h5>\n

    Architectuur als instrument van verandering…om die reden wordt een leider\u00a0als Mahatma Gandhi de architect\u00a0van de natie genoemd. Niet de tandarts,\u00a0niet de historicus, maar de architect\u2014 oftewel de generalist die overdenkt\u00a0hoe de stukken op voordeliger\u00a0manier in elkaar zouden kunnen passen.\u00a0Iemand die zich bezighoudt met\u00a0wat heel goed zou kunnen zijn.\u00a0Eigenlijk is het verontrustend om te\u00a0beseffen hoe zelden we erbij stilstaan\u00a0hoe ruim onze keuzen eigenlijk zijn.\u00a0Misschien moeten we niet gewoon\u00a0meer steden cre\u00ebren (in de conventionele\u00a0zin), maar een nieuw soort gemeenschap\u00a0die half-stedelijk, halflandelijk is.<\/p>\n

    Met bewoningsdichtheden\u00a0hoog genoeg om een onderwijssysteem\u00a0en een busdienst te dragen, maar laag\u00a0genoeg om elk gezin er een buffet of\u00a0geit \u2014 of bananeboom \u2014 op na te laten\u00a0houden. Sterker nog, als men de dichtheid\u00a0terug kan brengen tot zo\u2019n vijftig\u00a0huishoudens per hectare, wordt het uitvoerbaar\u00a0om af te stappen van centrale\u00a0rioleringssystemen en in plaats daarvan\u00a0afvalmateriaal (menselijk zowel\u00a0als dierlijk) met aanzienlijk profijt te\u00a0hergebruiken: kookgas, bemesting,\u00a0kleine groentetuintjes, et cetera. Onder\u00a0de Indiase omstandigheden zou dat\u00a0het bijkomende voordeel hebben dat\u00a0het levenspatroon wordt voortgezet\u00a0waaraan de mensen gewend zijn \u2014 alsof\u00a0Gandhi’s visioen van een landelijk\u00a0India een vrijwel exacte half-stedelijke\u00a0parallel heeft.<\/p>\n

    Net als gobar en biogas is voor ons in\u00a0India natuurlijk ook de zon een grote\u00a0voorbode van het nieuwe landschap.\u00a0Het beste gebruik van zonne-energie\u00a0schuilt hier misschien niet in apparaten\u00a0als zonnekoekepannen (duur om te\u00a0maken en betrekkelijk ondoelmatig),\u00a0maar in het opzetten van biologische\u00a0kringlopen (zoals visvijvers). Zulke\u00a0kringlopen kunnen de economische basis\u00a0voor de gemeenschappen leggen en\u00a0eveneens hun fysieke patroon bepalen\u00a0\u2014 precies zoals de huidige steden zijn\u00a0voortgebracht door de koets en de auto.\u00a0Ze vormen een nieuw type menselijke\u00a0nederzetting, waarin gebruikt wordt\u00a0gemaakt van de unieke combinatie in\u00a0de Derde Wereld van zeer veel zonlicht\u00a0en overvloedige menselijke arbeidskracht.\u00a0Als \u2014 en zodra \u2014 die nederzettingen\u00a0ontstaan, zullen ze twee fundamentele\u00a0veranderingen ten gevolge hebben.<\/p>\n

    Ten eerste valt Gods zonlicht zo ongeveer\u00a0gelijkelijk op al die Derde-Wereldlanden\u00a0en zal het demografische\u00a0patroon van de bevolkingsdistributie\u00a0dit voorbeeld volgen en de centralisatie\u00a0vermijden die inherent is aan conventionele\u00a0industrialisatie. Daarnaast zal in\u00a0zo\u2019n wereld van gelijkmatig verdeelde\u00a0onafhankelijke gemeenschappen de\u00a0politieke machtsstructuur ingrijpend\u00a0moeten veranderen, aangezien niemand\u00a0in staat zal zijn om een hendel\u00a0over te halen in Delhi (of Lagos, of Sao\u00a0Paolo) en miljoenen mensen over het\u00a0gehele land te be\u00efnvloeden.<\/p>\n

    Toch is de postulering van die uiterst\u00a0belangrijke prototypische nederzettingen\u00a0voor de Derde Wereld niet alleen\u00a0een kwestie van werkgelegenheid \u2014\u00a0wat we moeten omvormen is het sociale\u00a0systeem, de levensstijl van die nieuwe\u00a0nederzettingen. Tenslotte zijn de\u00a0communes van Mao niet alleen maar\u00a0een contract dat een bepaald aantal\u00a0mensen wettelijk verbindt om gezamenlijk\u00a0te oogsten, maar echt de enige\u00a0politiek-sociaal-menselijke werkelijkheid\u00a0die de communeleden kennen (zoals\u00a0vissen het water waarin ze zwemmen\u00a0kennen). Het zal een even inventieve\u00a0inspanning vergen om de modus\u00a0operandi voor die nieuwe nederzettingen\u00a0te vinden.<\/p>\n

    Met welk moreel\u00a0recht beslis je voor tienduizend, voor\u00a0honderdduizend, voor twee miljoen\u00a0mensen?<\/q> Daartoe moet, binnen de context van\u00a0de Derde Wereld, de architect de moed\u00a0hebben zeer zorgwekkende thema\u2019s onder\u00a0ogen te zien. Want met welk moreel\u00a0recht beslis je voor tienduizend, voor\u00a0honderdduizend, voor twee miljoen\u00a0mensen? Anderzijds, wat is het morele\u00a0voordeel om niets te doen, om alleen\u00a0maar passief toe te kijken bij de langzame\u00a0verloedering van het leven om je\u00a0heen?<\/p>\n

    Aan de ene kant de gevaren van het\u00a0fascisme, aan de andere de verlamming\u00a0van Hamlet. Het is een uiterst\u00a0zorgwekkend thema, dat, zoals ik in\u00a0het begin al stelde, de voornaamste\u00a0morele waarden van de eerste helft\u00a0van de eenentwintigste eeuw zal bepalen.\u00a0Daarbij zal de architect een centrale\u00a0rol spelen: kunnen we werkelijk\u00a0elkaars idealen doorgronden? Neem\u00a0het wrede dilemma dat een foto van de\u00a0skyline van Bombay zo treffend illustreert.\u00a0In silhouet op de voorgrond\u00a0zijn de daklozen te zien. Achter hen\u00a0rijst een stel nieuwe wolkenkrabbers.\u00a0Voor ons zijn die gebouwen lelijk en\u00a0betreurenswaardig \u2014 maar voor hen is dit het surrealistische, mythische\u00a0beeld van de stad, waar ze naar verlangen\u00a0maar dat ze misschien nooit zullen\u00a0bereiken.<\/p>\n

    \"\"
    Een sloppenwijk in Bombay\/Mumbai\u00a0met op de achtergrond de skyline van het welvarende gedeelte van de stad, 2010. Foto: Arie Kievit\/HH<\/figcaption><\/figure>\n

    Het beoordelen van andermans prioriteiten\u00a0en oogmerken is inderdaad een\u00a0riskante taak. In de jaren zestig, toen\u00a0er voor het eerst Europese hippies\u00a0naar Bombay begonnen te komen, waren\u00a0er heel wat rijke Indi\u00ebrs die daar\u00a0verbitterd over klaagden, tijdens\u00a0etentjes hadden ze het over die \u2018vreselijke, vieze mensen, met luis in hun\u00a0haar, die op straat liggen te bedelen\u2019.\u00a0Daar reageerde je dan op met: \u2018Het\u00a0stoort je niet als je Indi\u00ebrs in die omstandigheden\u00a0ziet. Waarom vreet je je\u00a0dan zo op als je een Europeaan ziet?\u2019\u00a0Ten slotte gaf een vriend me het antwoord:\u00a0\u2018De reden waarom een rijke Indi\u00ebrs\u00a0des duivels wordt als hij in zijn\u00a0Mercedes zit en een hippie ziet, is dat\u00a0die hippie hem de boodschap voorhoudt:\u00a0\u201cWaar jij heengaat, daar kom\u00a0ik vandaan \u2014 en het is er niet de moeite\u00a0waard.\u201d Dat vreet verschrikkelijk\u00a0aan hem.\u2019<\/p>\n

    De hippie houdt hem een boodschap voor: ‘Waar jij heengaat,\u00a0daar kom ik vandaan.’<\/q>\u00a0<\/em>Maar nu ik erover nadenk is dat natuurlijk\u00a0wel een boodschap die net zo\u00a0goed de andere kant op moet werken!\u00a0Die hippie moet beseffen dat de Indi\u00ebr\u00a0in zijn Mercedes, hoe lomp hij ook is,\u00a0eveneens een boodschap stuurt, en wel\u00a0exact dezelfde: \u2018Waar jij heengaat,\u00a0daar kom ik vandaan.\u2019<\/em><\/p>\n

    We zijn slechts schepen die passeren in\u00a0de nacht \u2014 en dat moeten we nooit vergeten.\u00a0Een twintigste-eeuwse componist \u2014 ik\u00a0denk dat het Hindemith was \u2014 kreeg\u00a0eens de brandende vraag voorgelegd:\u00a0Hoe componeert u uw muziek? Waarop\u00a0hij een verbazend beeldend en toch\u00a0nauwkeurig antwoord gaf: Het is alsof\u00a0je bij een onweer uit het raam kijkt in\u00a0de zwarte nacht. Opeens is er een bliksemflits\u00a0die het hele landschap verlicht.\u00a0In die fractie van een seconde\u00a0heb je alles gezien \u2014 en niets. Wat men\u00a0een compositie noemt, is de geduldige\u00a0herschepping van dat landschap, steen\u00a0voor steen, boom voor boom.\u00a0Van \u00e9\u00e9n ding kunnen we zeker zijn: de\u00a0steden van de Derde Wereld zullen het\u00a0redden. De vraag is of wij het waarnemingsvermogen\u00a0zullen hebben om de\u00a0stenen en bomen te bespeuren en te\u00a0herkennen naarmate die zich gaandeweg\u00a0samenvoegen tot het nieuwe landschap.<\/p>\n

    \n

    Vertaling: Rien Verhoef<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    De Indiase architect en activist Charles Correa schreef in\u00a01987 dit\u00a0essay over de morele implicaties van de\u00a0enorme\u00a0groei van ‘Derde-Wereldsteden’. Architectuur zal\u00a0een instrument van verandering zijn, voorspelt\u00a0hij. ‘Bombay wordt als fysieke omgeving almaar erger…\u00a0en toch almaar beter als stad.’ Over de gehele aardbol groeien in de Derde-Wereldlanden de steden uitermate snel. In de meeste van die landen […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-303182","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Charles Correa","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/303182","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=303182"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/303182\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Charles Correa","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=303182"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=303182"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}