{"id":301695,"date":"2015-10-16T15:34:12","date_gmt":"2015-10-16T13:34:12","guid":{"rendered":"http:\/\/www.vn.nl\/?p=301695"},"modified":"2015-10-16T15:34:55","modified_gmt":"2015-10-16T13:34:55","slug":"de-filosofie-van-de-bureaucratie","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/de-filosofie-van-de-bureaucratie\/","title":{"rendered":"De filosofie van de bureaucratie"},"content":{"rendered":"
\n

De \u2018manager\u2019 is de laatste jaren uitgegroeid tot een kille regelaar van bovenaf, los van waar het in een bedrijf of organisatie echt om gaat. Hij is van familie van de bureaucraat. Over de manager en de bureaucratie schreef de filosoof Ren\u00e9 ten Bos een boek.<\/p>\n<\/div>\n

Bureaucratie is synoniem met saai, een monster met tentakels waar je niet in terecht moet komen.<\/q>Bureaucratie is geen onderwerp dat warme gevoelens oproept. De eerste associaties gaan in de richting van uitgestrekte kantoortuinen met employees die half verscholen achter triplex wandjes zitten te werken. Ook komen er reusachtige vierkante gebouwen in je op, kafka-achtig ondoordringbaar. Bureaucratie is synoniem met saai en afschrikwekkend, een monster met tentakels waar je niet in terecht moet komen. Het lijkt dan ook onwaarschijnlijk dat iemand zegt bureaucratie \u2018fascinerend\u2019 te vinden, zoals de filosoof Ren\u00e9 te Bos doet in zijn boek Bureaucratie is een inktvis<\/em>.<\/p>\n

Getuige zijn eerdere boek Water, een geofilosofische geschiedenis <\/em>moet Ten Bos zijn fascinatie voor bureaucratie niet uit zijn duim gezogen hebben. Er moet iets met bureaucratie zijn dat voor hem meer dan saai is. Ten Bos weet als geen ander dat het onderwerp meestal wordt behandeld door \u2018bedrijfskundigen\u2019, mensen uit wiens \u2018klauwen\u2019 je volgens Ten Bos moet zien te blijven. Naast filosoof is Ten Bos zelf \u2018organisatiedeskundige\u2019, hij weet dus alles over die klauwen. Hij pakt het dan ook anders aan.<\/p>\n

Kern van bureaucratie is dat het onaangenaam en tegelijk onvermijdelijk is, even noodzakelijk en onontkoombaar als, zegt Ten Bos, \u2026poepen. Iemand die dit vervelende maar noodzakelijk werk doet, noemde men in de negentiende eeuw in Frankrijk een chieur de l\u2019encre<\/em>, door Ten Bos voor zijn boek vertaald als \u2018inktschijter\u2019. Dat zijn mensen die \u2018stront\u2019 produceren in de vorm van notulen, kopie\u00ebn, rapporten, notities, circulaires, jaarverslagen, aanmaningen en dwangbevelen. Het is papier (of digitaal) werk met een belabberde status: het moet er zijn, maar het ontbeert elke charme. Het wordt doorgedraaid in de administratieve molen. Jammer is dat Ten Bos dit toch niet erg welluidende woord \u2018inktschijter\u2019 het hele boek door moet gebruiken. Het zal, anders dan \u2018bureaucraat\u2019, nooit ingang vinden.<\/p>\n

De wereld van de inktschijter is de wereld van ons allen geworden.<\/q><\/p>\n

Ten Bos beschouwt bureaucratie als een verschijnsel met twee kanten: als iets dat je tegelijk belachelijk wilt maken en toch serieus moet nemen. Dat is niet zoals men doorgaans tegen bureaucratie aankijkt. Op bureaucratie wordt, begrijpelijkwijs, alleen maar afgegeven. Wat zou er ook goed zijn aan onpersoonlijkheid, gezichtloosheid, formalisme, stiptheid, ondubbelzinnigheid, rationalisme, anonimiteit, stroperigheid, regelzucht en onbuigzaamheid? Ten Bos heeft er ook voortdurend kritiek op, maar tegelijk komt hij er steeds op terug dat bureaucratie en \u2018inktschijterij\u2019 een onderdeel van ons is: \u2018de wereld van de inktschijter is de wereld van ons allen geworden.\u2019 Hij zegt het \u2018met een brede grijns\u2019, maar wel met \u2018betrokkenheid en liefde zelfs voor het thema.\u2019<\/p>\n

Ten Bos worstelt met de bureaucratie: enerzijds moet hij constateren dat we ermee verstrengeld zijn, dat we er middenin zitten, maar anderzijds wil hij dat we er los van komen. Bureaucratie zet onze menselijkheid op het spel, dreigt voortdurend te verstenen in procedures en regelgeving. Bureaucratie zorgt voor ontzieling en depersonalisatie. Ze is verslaafd aan papierwerk, vandaar dat het onderwijs, de politie, gemeenteambtenaren, zorgverleners omkomen in protocollen, verslagen en notities. De zucht tot testen en meten is grenzenloos. Maar Ten Bos laat het niet bij deze jammerklachten, er komt steeds een punt waarop hij zinnen schrijft als: \u2018Wat je ook van inktschijters kunt zeggen, ze ontveinzen niet dat ze dingen kunnen regelen, oplossen en aansturen. En dat zijn kwaliteiten waar niet mee te spotten valt.\u2019 Vandaar dat Ten Bos niet helemaal meegaat met de bureaucratiekritiek van een filosoof als Sygmunt Bauman of van de socioloog van de Occupy-beweging David Graeber, schrijver van het boek The Utopia of Rules. On Technology, Stupidity and the Secret Joys of Bureaucracy<\/em>. Wanneer Greaber zegt dat bureaucratie een systeem is dat mensen medeplichtig maakt, dan geeft Ten Bos hem gelijk: omdat dat dit volgens Ten Bos onvermijdelijk is. Het behoort tot \u2018de noodzakelijkheden van het bestaan.\u2019<\/p>\n

\"\"
Rene ten Bos. Foto: Joost van den Broek\/HH<\/figcaption><\/figure>\n

Typerend voor Ten Bos dubbele of genuanceerde positie is zijn behandeling van het \u2018Taylorisme\u2019, genoemd naar de Amerikaanse bedrijfskundige (1856-1915) en schrijver van The Principles of Scientific Management<\/em>. Taylor was een systeembouwer, de Machiavelli van de bedrijfskunde, die mensen als functies beschouwde, alles op winst richtte, verantwoordelijk was voor het genus \u2018manager\u2019, de regelaar van bovenaf, alleen rekening houdend met regels en systemen en niet met mensen. Maar Ten Bos vindt het niet moeilijk om passages in zijn werk te vinden waarin hij het belang van het individu benadrukt. Een \u2018nauwe, intieme en persoonlijke band\u2019 tussen managers en arbeiders beschouwde hij als essentieel. Toch (je blijft heen en weer gaan bij Ten Bos) is Taylor de initiator van kurkdroge managersopleidingen waarin alles alleen maar gericht is systematiek en praktische oplossingen. Algemene culturele vorming (\u2018Bildung\u2019) komt er niet in voor, vandaar dat managers niet voor niets de reputatie hebben gespeend te zijn van enige culturele bagage. Het is onduidelijk of Ten Bos het al of net erg vindt dat door Taylor een mens in het leven is geroepen \u2018die enthousiast de voorkeur geeft aan dociliteit in plaats van intellectuele scherpzinnigheid of kunstzinnig talent.\u2019 In ieder geval waren onder het \u2018tayloristische regime\u2019 geen afwijkingen van het systeem mogelijk, laat staan \u2018ideosyncratie\u2019.<\/p>\n

Een bureaucraat is een soort niemand.<\/q><\/p>\n

Je zou denken dat het toch niet zo moeilijk moet zijn om een ondubbelzinnige visie te hebben op het verschijnsel bureaucratie. Daar moeten we zo min mogelijk van hebben, want onpersoonlijkheid, anonimiteit, regelzucht, formalisme, stroperigheid en al die andere kenmerken zijn om van te huiveren. Maar zo afwijzend wil Ten Bos niet zijn. Er zit wat hem betreft een bureaucraat in ons allemaal. Aan een bureaucraat zitten volgens Ten Bos aantrekkelijke kanten: hij werkt op routine, is aangenaam middelmatig, is niet ambitieus, is dociel, steekt zijn kop niet boven het maaiveld uit en maakt geen ruzie. Het is een soort niemand.<\/p>\n

Wanneer je dit geconstateerd hebt komt Ten Bos tegen het einde van zijn boek nog te spreken over de Deense filosoof S\u00f8ren Kierkegaard. Dan gaat het over \u2018innerlijkheid\u2019. Nu blijkt bureaucratie toch weer lichtelijk verderfelijk: \u2018Kierkegaard\u2019, schrijft Ten Bos, \u2018is zo relevant voor ons omdat hij streed tegen alles wat de innerlijkheid van de mens bedreigde.\u2019 Wat het innerlijk bedreigt is onder meer het onpersoonlijke en systematische van de bureaucratie. Dat trof Kierkegaard aan in de staat, de massa, de kerk, de algemene opinie, en \u2018alles wat de innerlijkheid van de mens uitholt en wegslijt.\u2019<\/p>\n

Ten Bos noemt de bureaucraat, de inktschijter, een \u2018mengwezen\u2019, iets tussen mens en functionaris in. Dat is een veel te vriendelijke omschrijving. Een bureaucraat is in zijn hoedanigheid van bureaucraat louter een functionaris, geen mengwezen. Bureaucraat is geen beroep, het is een scheldwoord voor een enghartig iemand die zijn werk niet goed doet omdat hij zijn menselijkheid heeft thuisgelaten. Daar hoef je niet gemengd over te doen.<\/p>\n

\n

Bureaucratie is een inktvis<\/a><\/em> is uitgegeven door Boom<\/p>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De \u2018manager\u2019 is de laatste jaren uitgegroeid tot een kille regelaar van bovenaf, los van waar het in een bedrijf of organisatie echt om gaat. Hij is van familie van de bureaucraat. Over de manager en de bureaucratie schreef de filosoof Ren\u00e9 ten Bos een boek. Bureaucratie is synoniem met saai, een monster met tentakels […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[4355,3328,4357,4359],"class_list":["post-301695","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","tag-bureaucratie","tag-carel-peeters","tag-manager","tag-rene-ten-bos"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/301695","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=301695"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/301695\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=301695"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=301695"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}