{"id":27003,"date":"2014-01-17T11:07:00","date_gmt":"2014-01-17T09:07:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/snowden-en-greenwald-de-mannen-die-%e2%80%a8de-geheimen-lekten\/"},"modified":"2014-01-17T11:07:00","modified_gmt":"2014-01-17T09:07:00","slug":"snowden-en-greenwald-de-mannen-die-%e2%80%a8de-geheimen-lekten","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/snowden-en-greenwald-de-mannen-die-%e2%80%a8de-geheimen-lekten\/","title":{"rendered":"Snowden en Greenwald: de mannen die \u2028de geheimen lekten"},"content":{"rendered":"
Hoe Edward Snowden en Glenn Greenwald, twee vervreemde, boze mannen, met de ene spectaculaire scoop na de andere kwamen.<\/div>\n
\n

Op een vroege ochtend in december 2012 opende Glenn Greenwald zijn laptop, keek even naar zijn e-mail en nam een beslissing die hem bijna het verhaal van zijn leven kostte.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Als columnist en blogger met een grote, trouwe aanhang krijgt Greenwald dagelijks honderden e-mails, vaak van lezers die beweren \u2018iets groots\u2019 te hebben. Soms blijken die beweringen geloofwaardig, meestal is het apekool. Ook lijken ze weleens veelbelovend, maar vergen ze serieus onderzoek. Dat kost tijd en Greenwald, die elke ochtend met berichten wordt overstroomd, komt al zoveel tijd tekort. \u2018Mijn inbox is mijn vijand,\u2019 zei hij laatst tegen me.<\/p>\n

En zo kreeg Greenwald op 1 december 2012 een briefje van iemand die hem vroeg om de publieke sleutel van zijn PGP (Pretty Good Privacy, een van de encryptiemethodes op internet, red.), zodat hij hem veilig een e-mail kon sturen. Greenwald had er geen, vrij onvergeeflijk naar hij nu erkent, omdat hij immers bijna dagelijks over nationale veiligheid schreef en zich vermoedelijk al een tijdje op de radar van de overheid bevond vanwege zijn openlijke steun aan Bradley Manning en WikiLeaks. \u2018Ik wist niet echt wat PGP was,\u2019 geeft hij toe. \u2018Ik had geen idee hoe ik het moest installeren of gebruiken.\u2019 Het leek hem tijdrovend en ingewikkeld, en Greenwald, die werkte aan een boek over de controle van het politieke debat door de media en ook nog zijn column voor The Guardian schreef, had dringender zaken te doen.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\n

‘Glenn spreekt tegen elke prijs de waarheid, en daar gaat het om’<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\n

\u2018Het klonk een beetje alsof het van Anonymous kwam (het hackerscollectief, red.),\u2019 zegt Greenwald. \u2018Het was van dat cryptische \u201cIk en een aantal anderen hebben dingen die u zullen interesseren…\u201d Het stond er zeker niet in neonletters in \u2013 het was heel wat dubbelzinniger.\u2019<\/p>\n

Dus liet hij het briefje voor wat het was. Korte tijd later stuurde de informant Greenwald een stapsgewijze uitleg over encryptie. Daarna stuurde hij hem een video die Greenwald omschrijft als \u2018Encryptie voor journalisten\u2019, waarin \u2018het proces met mij werd doorlopen alsof ik volslagen idioot was.\u2019 Toch nam Greenwald nog altijd niet de moeite om de beveiligingsprotocollen te leren. \u2018Hoe meer hij me stuurde, hoe moeilijker het leek,\u2019 zegt hij. \u2018Ik bedoel, nu moest ik een fucking video bekijken…\u2019 Greenwald had nog steeds geen idee wie de informant was of wat hij wilde zeggen. \u2018Het was zo\u2019n Catch-22: zolang hij me niet iets vertelt wat me prikkelt, ga ik daar mijn werk niet voor onderbreken, en van zijn kant: zolang ik mijn werk niet onderbreek en PGP neem, kan hij me niets vertellen.\u2019<\/p>\n

Ze draaiden een maand om elkaar heen. Nadat de informant tevergeefs Greenwalds aandacht had proberen te trekken, gaf hij het ten slotte op.<\/p>\n

De haat van die mensen<\/b>
Greenwald ging verder met zijn boek en zijn column en publiceerde onder meer vernietigende aanvallen op het Guant\u00e1namo- en dronebeleid van de regering-Obama. Pas in mei, zes maanden na de toenaderingspoging van de anonieme vreemdeling, hoorde Greenwald weer iets van hem, via een vriendin, de documentairemaakster Laura Poitras, die de informant had benaderd met het voorstel dat zij en Greenwald de handen ineen zouden slaan. In juni zouden ze elkaar persoonlijk ontmoeten op een hotelkamer in Hongkong, waar de geheimzinnige informant, Edward Snowden, hun vele duizenden ultra-geheime documenten zou overhandigen die het bouwwerk van de nationale-veiligheidsstaat blootlegde. Het was het \u2018ernstigste lek van geheime informatie in de geschiedenis van de Amerikaanse inlichtingenwereld\u2019, zoals voormalig adjunct-directeur van de CIA Michael Morell zei. Het lek openbaarde de schijnbaar onbeperkte macht van de National Security Agency en bracht een mondiale discussie teweeg over het gebruik van surveillance \u2013 zogenaamd ter bestrijding van het terrorisme \u2013 versus het persoonlijke recht op privacy. En de onthulling daarvan was ook een triomf voor het unieke soort journalistiek van Glenn Greenwald.<\/p>\n

Greenwald is een gewezen advocaat wiens messiaanse verdediging van burgerlijke vrijheden hem in links-libertaire kringen tot een held heeft gemaakt, al heeft hij over het hele politieke spectrum de elite van zich vervreemd. Zijn strijdlust is befaamd en volgens een collega \u2018leeft hij om mensen op te naaien\u2019. De afgelopen acht jaar heeft hij uitstekend werk gedaan: hij heeft de presidenten Bush en Obama aangepakt, het Congres, de Democratische Partij, de Tea Party, de Republikeinen, het \u2018progressieve establishment\u2019 en vooral de gevestigde media, die hij verwijt \u2013 vaak terwijl hij door diezelfde gevestigde journalisten van het progressieve establishment wordt ge\u00efnterviewd \u2013 tegen de macht aan te schurken. \u2018Niets is me liever dan de haat van die mensen,\u2019 zegt Greenwald over de kleine, ietwat incestueuze politieke viskom van deskundigen, ambtenaren, denktank-experts en andere opiniemakers die hij geregeld op de korrel neemt. \u2018Als je die reactie niet bij mensen oproept, prikkel je ze niet of daag je niemand uit, en dan ben je dus nutteloos.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\"Edward
Edward Snowden<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Deze kijk heeft Greenwald enorme steun opgeleverd, vooral onder jonge, idealistische lezers die hunkeren naar een compromisloze stem. \u2018Er lopen maar weinig schrijvers rond die zo bevlogen ongemakkelijke waarheden overbrengen,\u2019 vertelt Snowden, een van Greenwalds trouwe lezers, me in een e-mail. \u2018Glenn spreekt tegen elke prijs de waarheid, en daar gaat het om.\u2019<\/p>\n

Hetzelfde kan natuurlijk gezegd worden van Edward Snowden, die vanaf het moment dat hij heeft bekend de bron van de lekken te zijn, de gevestigde critici die probeerden iets van hem te begrijpen voor een raadsel heeft gesteld. \u2018De Verenigde Staten zijn niet gesticht om een 29-jarige eenling eenzijdig te laten beslissen wat er onthuld moet worden,\u2019 schreef New York Times-columnist David Brooks, die Snowden een voorbeeld noemde van \u2018een schijnbaar groeiend aantal jonge mannen van in de twintig dat een technologisch leven leidt in het wazige land tussen de vaste waarden van hun kindertijd en de gezinsverplichtingen van een volwassene.\u2019<\/p>\n

Voor Brooks en consorten was Snowden een verontrustend raadsel, maar Glenn Greenwald begreep hem meteen. \u2018Hij had geen macht, geen aanzien, hij groeide op in een lower-middle-class gezin, volstrekt obscuur, volstrekt gewoon,\u2019 zegt Greenwald. \u2018Hij had niet eens een middelbareschooldiploma. Maar hij zou de wereld veranderen \u2013 en ik wist dat.\u2019 En Greenwald zelf ook, geloofde hij. \u2018In allerlei opzichten was mijn hele leven een voorbereiding op dit moment,\u2019 zegt hij.<\/p>\n

Een soort ‘Fuck you’<\/b>
Sinds 2005 woont Glenn Greenwald in Brazili\u00eb, een minuut of tien van het strand in de heuvels boven Rio de Janeiro, in een luchtig vierkamerhuis van hout en glas dat rechtstreeks aan het oerwoud grenst. Met zijn spaarzame inrichting heeft het huis wel iets weg van een boomhut. Het ruikt er uitgesproken naar honden \u2013 waarvan er tien zijn, gered door Greenwald en zijn partner David Miranda.<\/p>\n

Als persoon is Greenwald eigenlijk heel aardig. Hij verontschuldigt zich voor zijn auto, een lichtelijk aftandse rode Kia die naar honden ruikt, met tenniskleding op de achterbank en een roze cd-doosje op het dashboard waarvan Greenwald (46) snel uitlegt dat het van Miranda (28) is. \u2018Ik luister nog altijd naar alles waar ik op de middelbare school van hield \u2013 Elton John, Queen,\u2019 zegt hij, en hij vraagt zich meteen daarna af of het raar is dat \u2018muziek me gewoon nooit zo heeft aangesproken\u2019. Politiek daarentegen had hem van jongs af aan krachtig in haar greep. Hij komt oorspronkelijk uit Queens, maar het gezin vestigde zich in Zuid-Florida, in de saaie, eenvormige enclave Lauder dale Lakes. Greenwald was de oudste van twee kinderen. Zijn moeder, naar zijn zeggen \u2018een typische huisvrouw uit de jaren zestig en zeventig die jong getrouwd was en nooit had gestudeerd\u2019, haar zoons uiteindelijk onderhield door onder meer als caissi\u00e8re bij McDonald\u2019s te werken. <\/p>\n<\/p><\/div>\n

\"Snowden
Snowden verbleef in het Mira-hotel in Hongkong. Foto: Jessica Hromas \/ Getty Images<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Greenwalds rolmodel was zijn opa van vaderskant, Louis \u2018L.L.\u2019 Greenwald, gemeenteraadslid en \u2018min of meer het standaardtype Joodse socialist uit de jaren dertig\u2019, die een kruistocht voerde tegen de vraatzuchtige huisjesmelkers die de stad beheersten. \u2018Het belangrijkste wat ik van mijn opa heb geleerd, is dat de nobelste manier om onze vaardigheden te gebruiken, is de mensen in de marge te verdedigen tegen degenen met de grootste macht \u2013 en dat de vijandigheid van de machthebbers die daaruit voortvloeit een ereteken is.\u2019 Het was een nuttige raad voor een homoseksuele tiener die opgroeide begin jaren tachtig, tijdens de opkomst van de aids, toen \u2018homoseksualiteit oprecht als een ziekte werd beschouwd en je die veroordeling en afwijzing gewoon voelde.\u2019 <\/p>\n

Natuurlijk gaan alle homoseksuele tieners op een andere manier met hun seksualiteit om. \u2018Een daarvan is om dat oordeel te verinnerlijken en te zeggen: \u201cOh, God, ik ben zo\u2019n akelig, verdorven, gemankeerd persoon\u201d,\u2019 zegt Greenwald. Een andere manier is om geheel aan dat oordeel te ontsnappen door een alternatieve wereld te scheppen, zegt hij. Greenwald koos een derde weg. \u2018Ik besloot oorlog te voeren tegen dat systeem en dat gevestigde gezag die hadden geprobeerd mij af te wijzen en te veroordelen,\u2019 zegt hij. \u2018Het was een soort \u201cFuck you. In plaats van jullie over mij te laten oordelen, oordeel ik over jullie, want ik accepteer het niet dat jullie zelfs maar in de positie zijn om een oordeel over mij te vellen.\u201d\u2019<\/p>\n

Neonazi\u2019s verdedigen<\/b>
Zo begon een levenslange strijd tegen autoritaire structuren, om te beginnen met zijn leraren, met wie Greenwald naar eigen zeggen epische gevechten over \u2018onrechtvaardige regels\u2019 voerde. \u2018Glenn was zo\u2019n superslimme, volstrekt onmogelijke, excentrieke jongen,\u2019 zegt vriend Norman Fleisher. \u2018Hij was waarschijnlijk de slimste jongen van de school, maar het mag een wonder heten dat hij zijn diploma heeft gehaald.\u2019<\/p>\n

Met zijn tegendraadse natuur werd Greenwald een ster in het debating-team, waar hij kampioen van de staat werd. Hij schreef zich in 1985 in bij de George Washington University en stak daar zoveel tijd in het debatteren dat hij pas na vijf jaar afstudeerde. Na een vrijwel perfecte toelatingstoets schreef hij zich in bij de rechtenfaculteit van de New York University, waar hij als aankomend homo-activist besloot progressieve reputatie van de NYU te testen: hij leidde een geslaagde campagne om bedrijven uit Colorado te verbieden op de campus te werven nadat de kiezers van die staat een amendement hadden aangenomen om de bestaande antidiscriminatiewetgeving ongedaan te maken.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\"Greenwald
Greenwald (rechts) met zijn partner David Miranda in Rio de Janeiro. Foto: AP\/Reporters<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Na zijn afstuderen trad hij als bedrijfsjurist in dienst bij Wachtell, Lipton, Rosen & Katz, met gerenommeerde klanten als de Bank of America, JPMorgan en AT&T. In zijn eerste jaar verdiende Greenwald meer dan 200.000 dollar \u2013 meer geld dan hij ooit van zijn leven had gezien. Maar hij vond de wereld van het ondernemingsrecht \u2018saai en geestdodend\u2019. \u2018Ik kon niet gedijen of zelfs maar functioneren in zo\u2019n gecontroleerde instelling. Er is een enorme kloof tussen mensen die opgroeien met vervreemding, wat voor mij van onschatbare waarde was, en mensen die zo volstrekt bevoorrecht opgroeien dat ze zelfgenoegzaam worden en geen enkele behoefte hebben om vragen te stellen of discussies aan te gaan of iets belangwekkends te doen. Dat soort mensen wordt partner bij bedrijfsadvocatenkantoren.\u2019<\/p>\n

Begin 1996 besloot de 28-jarige Greenwald dat hij de machtigen liever aanpakte dan in de rechtbank hun belangen te verdedigen. Hij opende zijn eigen praktijk. Consequent onderschat door de grote kantoren behaalde hij in de ene zaak na de andere successen \u2013 vaak na de wederpartij te bedelven onder verzoekschriften en honderden pagina getuigenverklaringen. Hij eiste dat zijn kleine staf zelfs op kantoor in pak liep, om een zakelijk soort discipline op te leggen in een praktijk die zich vooral op grondwettelijke zaken en burgerlijke vrijheden richtte. <\/p>\n

Hij verdedigde vijf jaar lang de vrijheid van meningsuiting van neonazi\u2019s. Dat is een van zijn wapenfeiten als advocaat waar Greenwald trots op is. \u2018Voor mij is het een teken van heldhaftigheid om een beginsel zo toegedaan te zijn dat je het ook toepast als het mensen verdedigt en beschermt die je verafschuwt.\u2019<\/p>\n

Homo in Rio<\/b>
Maar het recht was uiteindelijk een teleurstellende onderneming, vol \u2018onrechtvaardige regels\u2019. Boeiender, vooral na 11 september 2001, waren de egalitaristische gesprekken die online plaatsvonden. Greenwald ontdekte die wereld halverwege de jaren negentig, toen hij zich op zijn werk verveelde en de internetfora van CompuServe ging afstruinen, zoals Town Hall, een conservatief forum opgericht door de Heritage Foundation en de National Review. Greenwald bezweek onmiddellijk voor de verleiding om in debat te gaan met anti-abortusactivisten en andere sociaal-conservatieven en voerde al snel urenlang verhitte discussies met onzichtbare onbekenden. Met een paar raakte hij tot zijn verbazing zelfs bevriend. Hij besefte dat het internet misschien wel de enige plaats was waar de regels gewoon niet golden. \u2018Ik geloof in de botsing van idee\u00ebn,\u2019 zegt hij, \u2018en de mijne werden zinvol op de proef gesteld.\u2019<\/p>\n

Deze discussies in de virtuele wereld deden zich voor op precies op hetzelfde moment dat ze uit het algemene debat verdwenen door, zoals Greenwald zegt, de golf van \u2018nationalisme en chauvinisme\u2019 die op 9\/11 volgde. Greenwald besefte voor het eerst hoeveel er in de politieke cultuur was veranderd na de arrestatie van dirty bomber Jos\u00e9 Padilla van Al-Qaeda. \u2018Het idee dat een Amerikaans staatsburger op Amerikaanse bodem gearresteerd en vervolgens jarenlang opgesloten kon worden, zonder aanklacht en toegang tot een advocaat, dat leek altijd een grens die niet kon worden overschreden,\u2019 zegt Greenwald. \u2018En het punt was niet alleen dat dit gebeurde \u2013 het punt was ook dat niemand er tegenin ging.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\n

‘Ik geloof in de botsing van idee\u00ebn. De mijne werden op de proef gesteld’<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\n

In de winter van 2005 wilde Greenwald proberen zijn bestaan als jurist achter zich laten en ging hij naar Brazili\u00eb. Op de tweede dag van zijn voorgenomen zeven weken vakantie in Rio ontmoette hij Miranda, een knappe 19-jarige Braziliaan die niet ver van Greenwalds handdoek beachvolleybal speelde. Sindsdien zijn ze onafscheidelijk. \u2018Als je als homo naar Rio gaat, is een monogame relatie wel het laatste waar je op zit te wachten,\u2019 zegt Greenwald. \u2018Maar, ja, de liefde laat zich niet bedwingen.\u2019<\/p>\n

Binnen een jaar had Greenwald besloten naar Brazili\u00eb te verhuizen en omdat hij daar niet als advocaat aan de slag kon, probeerde hij zijn geluk als politiek blogger. Greenwalds eerste week als blogger, in oktober 2005, viel samen met de aanklacht tegen Scooter Libby, adviseur van toenmalig vicepresident Dick Cheney, in de zaak van de gelekte identiteit van CIA-agente Valerie Plame. Greenwald postte een lange, nauwgezette deconstructie van de conservatieve afwijzing van de aanklacht tegen Libby uit juridisch oogpunt en toen The New Republic hiernaar verwees, stroomden er duizenden lezers naar zijn site, Unclaimed Territory. Algauw richtte Greenwald zijn aandacht op de explosieve onthulling dat de National Security Agency (NSA) Amerikanen bespioneerde krachtens een geheim onbegrensd afluisterprogramma dat de regering-Bush had goedgekeurd.<\/p>\n

Het programma werd onthuld in een artikel in The New York Times van 16 december 2005, geschreven door onderzoeksjournalisten James Risen en Eric Lichtblau. Maar de NYT hield dat stuk onder druk van de regering-Bush en Bush zelf al meer dan een jaar onder zich. De krant publiceerde het verhaal uiteindelijk met dertien maanden vertraging, en een jaar nadat Bush was herkozen. \u2018Zo beschamend had The New York Times nog nooit verraden wat ze als journalistiek instituut behoort te doen,\u2019 zegt Greenwald. \u2018Daarna besloot ik dat ik zelf uit moest zoeken wat er nu eigenlijk wel en niet waar was.\u2019<\/p>\n

The TrueHOOHA<\/b>
Iemand die zich ook druk maakte over hoe de New York Times het verhaal over het onbegrensde afluisteren \u2013 en nog een aantal andere verhalen op basis van gelekte geheimen \u2013 had aangepakt, was Edward Snowden, een jonge patriot die droomde van een buitenlands spionnenleven. \u2018Die lui moeten ze voor hun kloten schieten,\u2019 schreef de toen 25-jarige computertechnicus Snowden in 2009 op een online forum. Hij had zowel kritiek op de anoniem gelekte informatie als op de publicaties waarin die werd afgedrukt. \u2018Ze berichten over geheime shit,\u2019 zei hij. \u2018Dat soort shit zet je niet in de krant… Die shit is niet voor niets geheim.\u2019<\/p>\n

Snowden groeide op in Crofton, Maryland, in de schaduw van de grootste inlichtingendienst ter wereld: de NSA. Crofton, een solide middenklassegemeenschap met 27.000 inwoners, leverde net als de omliggende plaatsen personeel voor de toeleveranciers van Defensie en de inlichtingendiensten in de streek. De NSA, die werk biedt aan tienduizenden mensen in de publieke en particuliere sector, was maar twintig kolometer verderop, in Fort Meade. Vrijwel iedereen werkte bij de overheid of in de \u2018computertechniek\u2019, vertelt Joshua Stewart (30), die in 1999 naar Crofton verhuisde. \u2018Van veel volwassenen wist je eigenlijk nooit precies wat ze voor de kost deden,\u2019 zegt hij. Er waren huizen met speciale beveiligde telefoonlijnen \u2013 \u2018hotlines\u2019, zoals Stewart, nu verslaggever bij de Orange County Register, ze noemde. Sommigen hadden in huis zelfs hun eigen \u2018gevoelige-informatiecentrum\u2019.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\"Het
Het NSA-hoofdkwartier in Fort Meade. Foto: Department of Defense<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Snowdens vader Lon werkte bij de kustwacht, zijn moeder Wendy bij de districtsrechtbank in Baltimore. Hij was een magere, stille jongen die niet veel indruk lijkt te hebben gemaakt op zijn vroegere klasgenoten of leraren. Het internet was zijn universum, zou hij later tegen Greenwald zeggen. Hij postte regelmatig berichten op de technologische nieuws- en cultuursite Ars Technica, waar hij onder de gebruikersnaam TheTrue HOOHA over videogames schreef en de hulp van ervarener nerds inriep ter verbetering van zijn computervaardigheden. Hoewel volgens iedereen briljant was Snowden een onverschillige leerling die voortijdig van de middelbare school ging. Daarna studeerde hij wat aan een community college, maar hij haalde nooit een diploma. In zijn late tienerjaren surfte hij dagenlang op het internet, deed aan Kung Fu, speelde Tekken en probeerde koortsachtig te bedenken wat hij moest gaan doen. \u2018Ik heb er altijd van gedroomd het in Japan te \u201cmaken\u201d,\u2019 chatte hij in 2002. Maar de weg naar succes was onduidelijk. Op zijn twintigste had hij, zoals hij in een berichtje schreef, \u2018geen diploma of toegangsbewijs\u2019 op een terrein dat werd overheerst door de NSA en zijn particuliere uitlopers. \u2018Te lezen als \u201cwerkloos\u201d.\u2019<\/p>\n

Een soort gewetenscrisis<\/b>
Evenals Bradley Manning, in wiens zaak hij zich later zou verdiepen, had Snowden een ge\u00efdealiseerde kijk op de Verenigde Staten en hun rol in de wereld. Ook had hij een gamersbeeld van zijn eigen vermogen om tegen de verwachting in succes te hebben \u2013 later zou hij tegen Greenwald zeggen dat zijn morele visie was gevormd door de videospelletjes die hij als kind speelde. Daarin neemt een doodgewoon iemand het op tegen een schijnbaar onkwetsbaar onrecht en overwint nog ook. Vanuit die instelling, en diep getroffen door 9\/11, nam Snowden in 2004 dienst in het leger, met de hoop bij de Special Forces te komen en in Irak te gaan vechten. \u2018Ik geloofde dat het goed was wat we deden,\u2019 zei hij. \u2018Ik geloofde in onze nobele bedoeling om verdrukten te bevrijden.\u2019 Maar van dat idee werd hij snel afgeholpen \u2013 \u2018De meesten van de mensen die ons trainden leken er vooral op uit om Arabieren te doden, niet om iemand te helpen,\u2019 zei hij \u2013 en na enkele maanden van zijn Special Forces-opleiding in Fort Benning brak hij allebei zijn benen en werd ontslagen.<\/p>\n

Terug in Maryland vond Snowden werk als bewaker bij het Center for Advanced Study of Language aan de Universiteit van Maryland, een afdeling die werd bekostigd door het ministerie van Defensie. Hij zou die afdeling later als \u2018geheim\u2019 omschrijven, maar zoals The Washing ton Post opmerkte \u2018staat op de website een routebeschrijving\u2019. Snowden schreef zich weer in bij het community college en poetste zijn computervaardigheden op. In 2006 vond hij een baan als computertechnicus bij de CIA, de meest elitaire van de Amerikaanse overheidsdiensten. Maar het mooie van de IT-sector, zoals Snowden zei, was het egalitarisme. \u2018Ik heb niet eens een middelbareschooldiploma,\u2019 schreef hij in 2006. \u2018Maar ik heb dan ook 0 dollar schuld aan studieleningen, ik verdien zeventigduizend dollar, ik heb net aanbiedingen van 83 en 180 duizend moeten afslaan… De werkgevers vechten om me. En ik ben 22.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\"Het
Het huis in Crofton waar Snowden opgroeide. Foto: Jonathan Newton \/ Getty Images<\/figcaption><\/figure>\n
\n

In 2007 werd hij gestationeerd op de CIA-post in Gen\u00e8ve. Mavanee Anderson, een jonge juridische stagiaire, raakte daar bevriend met Snowden en herinnerde zich hem als bedachtzaam, maar onzeker. \u2018Hij had het er vaak over dat hij de middelbare school niet had afgemaakt,\u2019 schreef Anderson later in een opiniestuk voor de Chattanooga Times Free Press. \u2018Maar hij is een IT-kei.\u2019
Snowden zag bij de CIA veel wat hem ging storen. Hij zou later een operatie noemen om een Zwitserse bankier te recruteren, waartoe de man gearresteerd moest worden wegens rijden onder invloed. In een interview met James Risen van The New York Times vertelde hij over een fout die hij in bepaalde CIA-software had gevonden en waarop hij zijn superieuren had gewezen. Een chef die zulk ondernemend gedrag niet op prijs stelde, plaatste daarop een kritische noot in zijn personeelsdossier, waarmee Snowden in feite zijn kans op promotie verspeelde. Uiteindelijk verliet hij de dienst \u2018in een soort gewetenscrisis\u2019, naar Anderson zich herinnerde. Maar hij leerde ook een waardevolle les: als hij via het systeem probeerde te werken, zei hij tegen Risen, zou dat alleen maar tot straf leiden.<\/p>\n

Kritiek op Obama<\/b>
Terwijl Snowden zich een weg zocht door de doolhof van de Amerikaanse inlichtingenwereld, bleef Greenwald tekeergaan tegen de regering-Bush. Hij richtte zijn pijlen ook op het Democratische Congres omdat dit weigerde een einde te maken aan de oorlog in Irak. Tijdens spreekbeurten, en steeds vaker ook op televisie, vervolgde hij zijn strategie om de status quo te ondermijnen door zich in pak te steken en met onmogelijk tegen te spreken retoriek het soort radicale ideologie te spuien \u2013 wijzend op de causale keten tussen de Amerikaanse buitenlandse politiek en het terrorisme \u2013 waarvoor iemand anders in een talkshow zou zijn gekruisigd. Maar Greenwald werd een regelmatige gast bij MSNBC. \u2018Je moet het spel leren,\u2019 zegt hij. \u2018Ik trek een pak aan. Ik spreek in soundbites. Ik weet waarover ik praat \u2013 en ik blijf niet doorzeuren. Een van mijn grootste bezwaren tegen Noam Chomsky is dat hij zich heeft laten marginaliseren door nooit strategisch na te denken over hoe dat te vermijden. Wie iets nastreeft en in politieke waarden gelooft, heeft de plicht te bedenken hoe hij maximale invloed kan uitoefenen.\u2019<\/p>\n

Na de verkiezing van Obama vervreemde Greenwald veel van zijn voormalige progressieve bondgenoten van zich door te zweren dat hij de nieuwe president net zo hard zou aanpakken als zijn voorganger. Hij had vooral kritiek op Obama\u2019s mandaat van \u2018Vooruit, niet achteruit kijken\u2019, dat neerkwam op onschendbaarheid van functionarissen die misdrijven hadden begaan onder Bush, terwijl het ministerie van Justitie nota bene ijverig doorging met zijn eigen \u2018oorlog\u2019 tegen de klokkenluiders op het terrein van de nationale veiligheid.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\"Documentairemaakster
Documentairemaakster Laura Poitras<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Dit \u2018dubbellaagse rechtsstelsel\u2019, zoals Greenwald het betitelde, was opvallend in het geval van een oud-NSA-medewerker genaamd Thomas Drake, over wie Greenwald in 2010 heeft geschreven. Drake is in klokkenluiderskringen beroemd omdat hij het Congres informatie verstrekte over de surveillanceprogramma\u2019s van na 9\/11 en The Baltimore Sun inlichtte over wanbeheer binnen de NSA. Drake werd in 2010 krachtens de Spionagewet uit 1917 aangeklaagd wegens misbruik van geheim materiaal, al kreeg de overheid de zaak tegen hem uiteindelijk niet rond. Toch kostte het onderzoek hem zijn baan, zijn spaargeld en zijn reputatie. <\/p>\n

Reusachtig inlichtingenapparaat<\/b>
Drake, met wie ik kennismaak op het kantoor van zijn advocaat in Washington, is een lange, gedreven man met de ernstige maar ook cynische uitstraling van een ontgoochelde padvinder. Als oud-inlichtingenofficier bij de marine werkte Drake twaalf jaar in de particuliere sector, waar hij onder meer systeemsoftware testte. In 2001 werd hij aangenomen door de NSA en ingezet bij de afdeling Signals Intelligence, als onderdeel van de poging van de nieuwe NSA-directeur generaal Michael Hayden om de dienst klaar te maken voor de eenentwintigste eeuw.<\/p>\n

Ooit was de NSA wereldleider op terreinen als cryptologie en elektronisch afluisteren, maar na de val van de Sovjet-Unie slonk de financiering en ontbrak een duidelijke missie. De verkalkte leiding verzuimde te anticiperen op de ontwikkelingen in de glasvezel- en cellulaire technologie, waardoor de dienst volgens NSA-historicus Matthew Aid \u2018doof, stom en blind dreigde te worden\u2019. Ook had ze geen enkel benul van het belang van het internet, zegt Drake. Op 11 september 2001, toevallig ook de eerste dag van Drake in Fort Meade, veranderde de zaak. Ten eerste, zegt Drake, door een enorme uitbreiding van de Amerikaanse spionagemogelijkheden doordat de dienst \u2018zich van de Grondwet loskoppelde\u2019 en in binnen- en buitenland Amerikanen en buitenlandse burgers ging bespioneren. Ten tweede door een snelle uitbreiding van de NSA zelf. \u2018Na 9\/11 werden enorme hoeveelheden geld in de NSA gepompt,\u2019 zegt Drake. Volgens The Washington Post heeft de NSA zijn personeelsbestand in 2013 met een derde uitgebreid, tot ongeveer 33.000 medewerkers. Het aantal particuliere toeleveringsbedrijven is in die tijd meer dan verdrievoudigd. Dankzij deze toevloed van geld en de groeiende afhankelijkheid van de particuliere sector om gevoelig werk uit te voeren, was de kern van de Amerikaanse inlichtingeninfrastructuur binnen de kortste keren aan derden uitbesteed. \u2018In wezen was 9\/11 een enorm banenplan, waarbij het kaartje dat je voor het feestje nodig had ook je toegangspasje tot geheime informatie was,\u2019 zegt Drake. \u2018En hele volkstammen kregen dat pasje.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\"Greenwald
Greenwald in Rio de Janeiro. Foto: Sergio Maraes \/ Reuters<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Snowden, die in 2009 wegging bij de CIA, was geknipt voor de NSA. \u2018De NSA hield van aanpakken, was veel praktischer dan de CIA,\u2019 zegt Drake. \u2018Als je met computers uit de voeten kon, maakte het niet uit wat je achtergrond was of welke cijfers je had gehaald. We hadden bij de NSA veel mensen als Snowden, die ik nog heb aangenomen.\u2019<\/p>\n

Schatkist met documenten<\/b>
Snowden kwam aanvankelijk binnen als medewerker van Dell, dat grote contracten had om de interne IT-netwerken van de NSA te onderhouden. Ook werkte hij voor het adviesbureau Booz Allen Hamilton, dat betrokken lijkt te zijn bij vrijwel elk aspect van het inlichtingenwerk en de surveillance.<\/p>\n

Binnen de wereld van de NSA bestaat weinig verschil tussen de medewerkers van de dienst en die uit de particuliere sector. Wel was er een duidelijk verschil tussen de conventionele managementtypes en de sjofele hackers en IT-genie\u00ebn die de gelederen versterkten. \u2018Het was een rare wereld \u2013 er liepen van die jongens door de gangen van wie ik nooit wist wat voor kleur haar ze zouden hebben als ik ze tegenkwam,\u2019 zegt Richard \u2018Dickie\u2019 George, een 40-jarige oudgediende van de NSA die voor zijn vertrek in 2011 jarenlang de afdeling Information Assurance onder zich had en tientallen jonge hackers in dienst nam. \u2018Zij hadden idee\u00ebn die wij ouderen niet hadden, en wij vertrouwden daarop.\u2019<\/p>\n

Voor sommige insiders van de inlichtingendiensten vormden ze daardoor ook een risico. \u2018In het begin was er wat discussie in de trant van: \u201cWij maken jacht op hackers, dus hoe weten we nou dat die lui deugen?\u201d\u2019 zegt James Lewis, directeur van het Technology and Public Policy Program bij het Center for Strategic and International Studies. \u2018Het werkelijke probleem is het generatieverschil. Bij de NSA heerst een ingegraven cultuur en opeens haal je die jongens van buiten erbij, en die hebben een heel andere houding tegenover informatie.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\n

‘Ze bouwden een geheim surveillancesysteem en Snowden zag dat’<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\n

Toen Snowden bij de NSA in dienst trad, was de surveillance die hij later zou onthullen niet alleen ge\u00efnstitutionaliseerd, maar ook al tot big business uitgegroeid. \u2018Zo rond 2009, 2010 zag je de volle bloei van die gigantische geldzeepbel,\u2019 zegt Drake. \u2018Ze gingen zo ver als ze konden.\u2019
Maar dit systeem had ook zo zijn interne problemen. \u2018Als je allerlei mensen inhuurt om taken te verrichten die in wezen aan de overheid zijn, heb je de documenten nodig die voor dit soort toegang en operaties volmacht verlenen,\u2019 zegt Drake. In recordtempo werd een hele administratieve rompslomp opgetuigd. Documenten die eerst geheim waren, zoals de buitengerechtelijke FISA-orders, en die voorheen werden opgeborgen in speciale kluizen waartoe maar een enkeling zich toegang kon verschaffen, werden nu gedigitaliseerd en opgeborgen in een grote schatkist met digitale documenten die het hele bouwwerk van de nationale-veiligheidsstaat bevatte.<\/p>\n

Een ander, geheim bewind<\/b>
Snowden begon zijn NSA-loopbaan in Japan, waar hem de nogal alledaagse taak werd toebedeeld om toe te zien op de upgrades van de NSA-computersystemen. Later zou hij weer naar de VS verhuizen \u2013 en in maart 2012 een bijdrage leveren aan de campagne van voormalig Congreslid Ron Paul \u2013 en zich in Hawa\u00ef vestigen. Hij werkte als systeembeheerder en uiteindelijk als infrastructuuranalist, ook binnen de speciale NSA-dienst Threat Operations Center (NTOC) op Oahu. Ook al behoorde hij niet tot de elite-hackers, toch bezat hij de sleutels van zeer geheime computernetwerken, had hij vermoedelijk ook de verantwoordelijkheid voor de opstelling van lijsten met doelen ter voorbereiding op een toekomstige cyberconflict en was hij op zoek naar elektronische achterdeuren in buitenlandse netwerken. Volgens Aid, die tal van informanten heeft gesproken die bekend zijn met Snowdens werk, \u2018had hij toegang tot dingen waar niemand bij de NSA in Hawa\u00ef toegang toe had.\u2019 Maar dat vond niemand verontrustend: \u2018Ed deed gewoon zijn werk.\u2019
Snowden had al voor 2009, toen hij bij de CIA zat, overwogen staatsgeheimen te laten lekken. Hij had er toen van afgezien, zei hij later, omdat hij geen agenten in het veld wilde schaden en hoopte dat Obama het systeem zou hervormen. <\/p>\n

Zijn optimisme duurde niet lang. \u2018Ik zag dat Obama gewoon het beleid voortzette dat naar ik dacht zou worden beteugeld,\u2019 zei hij later. En daardoor \u2018verhardde ik\u2019. Hoe meer Snowden van het werkelijke doen en laten van de NSA zag \u2013 en vooral hoe meer \u2018waarachtige informatie\u2019 hij las, zoals een rapport van de inspecteur-generaal uit 2009 met de details van het onbegrensde surveillanceprogramma uit de tijd van Bush \u2013 hoe meer hij besefte dat er eigenlijk twee overheden waren: de gekozen regering en een ander, geheim bewind, dat in het duister regeerde. \u2018Als de hoogste overheidsfunctionarissen de wet kunnen overtreden zonder angst voor straf of ook maar enige weerslag, dan worden geheime krachten ontzettend gevaarlijk.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\"Chelsea
Chelsea Manning, hier nog Bradley. Foto: Jose Luis Magaua \/ Reuters<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Een andere zorg was dat wat hij beschouwde als de bereidheid van grote bedrijven om de geheimzinnigheid van de overheid te bevorderen. In 2010 reageerde Snowden op een bericht op Ars Technica over een zwakke plek in het afluistersysteem van Cisco, dat bestemd was om in de behoeften van de Amerikaanse justitie te voorzien. \u2018Ik vind het echt zorgelijk hoe weinig mensen buiten technologische kringen zich aan dit soort gedrag van ondernemingen storen,\u2019 schreef hij. \u2018De maatschappij lijkt echt een onvoorwaardelijke gehoorzaamheid aan enge types te hebben ontwikkeld.\u2019<\/p>\n

Litanie van leugens<\/b>
Inmiddels sloeg Snowden zijn vleugels uit naar geavanceerdere niveaus van cyber-beveiliging. In 2010 volgde hij een cursus \u2018ethisch hacken\u2019, waarop computerbeveiligers leren hoe hackers grote computersystemen binnendringen en onzichtbaar te werk gaan. Dit soort vaardigheid wordt bij de hedendaagse NSA op hoge prijs gesteld, want Haydens opvolger generaal Keith Alexander was een gewiekst promotor van cyberbeveiligingsprogramma\u2019s die vrijwel niemand in het Congres begreep. Hij zette de overheid onafgebroken onder druk om de NSA meer spionagebevoegdheid en meer middelen toe te kennen. \u2018Hij bezat een onwankelbare geloofwaardigheid en ze voegden zich gewoon naar hem,\u2019 zegt een oud-medewerker van het Witte Huis die schrok van Alexanders vermogen om de leden van beide Huizen van het Congres \u00e9n de president een rad voor ogen te draaien. \u2018Tot voor kort was cyberbeveiliging tovenarij en Keith Alexander was de Tovenaar van Oz.\u2019<\/p>\n

Hierdoor wist Alexander een concept te verwezenlijken waarop Hayden al had aangedrongen: dat de NSA \u2018het Net zou bezitten\u2019 en tot vrijwel alles toegang zou krijgen. In een mission statement van vijf pagina\u2019s had de dienst in februari 2012 haar strategische visie ontvouwd en het voornemen uitgesproken om gegevens van \u2018iedereen\u2019 te verwerven. Een van de programma\u2019s ter ondersteuning van dit doel heette \u2018Schatkaart\u2019 en was zo alomvattend dat het naar verluidt de informatie in kaart kon brengen uit \u2018elk apparaat, waar dan ook, de hele tijd\u2019. De dienst sprak over het heden als de \u2018gouden eeuw van SIGINT\u2019.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\"Edward
Edward Snowden. Foto: Getty Images<\/figcaption><\/figure>\n
\n

\u2018Ze bouwden een geheim surveillancesysteem dat in het weefsel van onze samenleving doordrong en Snowden zag dat allemaal,\u2019 zegt Drake, die met Snowden heeft gesproken en hem beschrijft als \u2018een soort Tron: hij doorkruiste de netwerken en drong verschillende systemen binnen \u2013 allemaal om legitieme redenen. Maar in de loop van zijn omzwervingen besefte hij: \u201cWauw, kon hij dit systeem wel in stand helpen houden? Kon hij wel met zichzelf leven als hij dat bleef doen?\u201d\u2019<\/p>\n

Snowden blijft vaag over het moment dat hij besloot om te gaan lekken, maar hij is wel heel duidelijk over zijn drijfveer. \u2018Het kwam door die voortdurende litanie van leugens die ik zag van hoge functionarissen tegen het Congres \u2013 en dus tegen het Amerikaanse volk \u2013 en het besef dat het Congres die leugens volledig ondersteunde,\u2019 zei hij. \u2018Dat ik iemand in de positie van James Clapper \u2013 directeur van de National Intelligence \u2013 plompverloren tegen het publiek zag liegen zonder dat het consequenties had, bewijst dat de democratie is ondermijnd.\u2019<\/p>\n

Rechtstreeks naar Hongkong<\/b>
In april 2012, toen hij nog bij Dell werkte, begon Snowden naar verluidt documenten te \u2028downloaden, veelal met betrekking tot de afluisterprogramma\u2019s van de NSA en zijn Britse evenknie, de Government Communications Head quarters oftewel GCHQ. Elf maanden later nam hij ontslag en ging bij Booz Allen werken, naar zijn zeggen speciaal met het oog op de ruimere toegang die hij daar zou hebben tot de rijkdom van informatie over de Amerikaanse cyberspionage. \u2018Mijn functie bij Booz Allen Hamilton verleende me toegang tot de lijsten van machines die overal ter wereld door de NSA werden gehackt,\u2019 zei Snowden tegen The South China Morning Post. In de drie maanden daarop downloadde hij een deel van de naar schatting ruim vijftigduizend documenten, verdeeld in vier categorie\u00ebn: NSA-capaciteit, samenwerking met particuliere hightechbedrijven en buitenlandse inlichtingendiensten, informatieverzoeken van andere Amerikaanse diensten en rapporten van inlichtingendiensten op grond van de vergaarde elektronische onderscheppingen. Nu moest hij bedenken hoe hij dit materiaal naar buiten ging brengen.<\/p>\n

Hij wist dat hij niet de weg van Thomas Drake zou volgen, in wiens zaak hij zich zorgvuldig had verdiept, evenals in die van vele andere NSA-klokkenluiders uit de jaren negentig en de eerste jaren van deze eeuw, die vaak zonder bewijsstukken met hun grieven naar het Congres of de pers waren gegaan. \u2018Over veel van Snowdens onthullingen werd al twaalf jaar lang door anderen gesproken, zoals door mij,\u2019 zegt Drake. \u2018Op grond van onze ervaringen wist hij dat hij alleen kans maakte om gehoord te worden als hij documentatie kon overleggen. Maar ook dat zou misschien niet voldoende zijn. Het verschil was dat het hele systeem volledig ge\u00efnstitutionaliseerd was geworden.\u2019<\/p>\n

Snowden zag ook in dat het nadelen had om de documenten aan WikiLeaks te geven of ze gewoon zelf te posten. \u2018Ik wil geen ruimte laten voor het Bradley Manning-argument dat ze roekeloos en ongezien naar buiten zijn gebracht,\u2019 zei Snowden later. \u2018Ik heb elk document dat ik heb onthuld zorgvuldig ge\u00ebvalueerd om te waarborgen dat het echt in het algemeen belang was. Er zijn allerlei documenten die grote indruk zouden hebben gemaakt maar die ik niet heb overgedragen, omdat het niet mijn doel is om mensen te schaden. Mijn doel is transparantie.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\n

‘Hij had het er vaak over dat hij de middelbare school niet had afgemaakt’<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\n

De gevestigde pers, een andere mogelijkheid, leek nog riskanter. Snowden was bang dat hem hetzelfde zou overkomen als Risen met zijn verhaal over het onbegrensde afluisteren, dat The New York Times onder druk van de overheid een jaar uitstelde. \u2018Als het onderwerp van iemands berichtgeving een instelling is die zich zo onbehouwen boven de wet stelt als de Amerikaanse inlichtingenwereld, wankelen zelfs de beste bedoelingen van The New York Times,\u2019 schrijft hij mij per e-mail. \u2018Je krijgt een spionagedienst niet klein zonder de bereidheid voor het kleinste greintje waarheid je leven over te hebben, want de waarheid is het enige waarvoor ze bang zijn. Waarheid betekent verantwoording en verantwoording beangstigt mensen die verder zijn gegaan dan nodig is.\u2019<\/p>\n

Half mei nam Snowden kort verlof op van zijn werk bij Booz Allen en vertelde zijn leidinggevenden dat hij terugging naar het vasteland, waar hij zou worden behandeld tegen epilepsie, een aandoening die het jaar daarvoor bij hem was vastgesteld. Maar in plaats daarvan vloog hij rechtstreeks naar Hongkong, nam zijn intrek in het Mira, een boutique-hotel met uitzicht op Kowloon Park \u00e0 300 dollar per nacht en nam contact op met Glenn Greenwald. Dit was hun eerste rechtstreekse correspondentie sinds december, toen Snowden zijn pogingen had opgegeven om Greenwald zover te krijgen dat hij leerde coderen en zich tot filmmaakster Laura Poitras wendde, die naar hij wist, zoals Snowden mij vertelde: \u2018de risico\u2019s van een slechte beveiliging inzag.\u2019<\/p>\n

Holy shit<\/b>
Als regisseur van twee zeer kritische films over het Amerikaanse anti-terreurbeleid en de oorlog in Irak kwam Poitras in het vizier van de Amerikaanse overheid toen in 2006 My Country, My Country was uitgekomen, een beeld van de ervaringen van Irakezen onder de Amerikaanse bezetting dat een Oscar-nominatie zou krijgen. Het ministerie van Binnenlandse Veiligheid zette haar naar verluidt op een observatielijst en ze schat dat ze in de zes jaar daarna bijna veertig keer is tegengehouden en vastgezet bij Amerikaanse grensovergangen. Door dit alles is Poitras uiterst achterdochtig geworden. (Ze wilde voor dit verhaal geen commentaar geven.) Om te voorkomen dat ze bespioneerd zou worden, leerde ze encryptie. Daarmee kon Snowden, die haar anoniem schreef, in de loop van een aantal e-mails verscheidene surveillanceprogramma\u2019s van de overheid schetsen.<\/p>\n

Poitras liet een paar van die e-mails zien aan Greenwald, die meteen doorhad dat ze echt waren. Hij installeerde encryptiesoftware en begon onder toeziend oog van Poitras zijn eigen gesprek met de informant, die graag wilde dat de journalisten hem persoonlijk kwamen opzoeken. Greenwald was voorzichtig: \u2018Ik zei tegen hem: \u201cIk moet wel iets als een voorbeeld van die documenten hebben, als bewijs dat jij ook bent wie je zegt dat je bent en dat je iets waardevols hebt.\u201d\u2019 Dus stuurde Snowden Greenwald zo\u2019n vijfentwintig documenten, waaronder een PowerPoint-presentatie door de NSA van het PRISM-programma, dat de overheid via Amerikaanse internetbedrijven als Google, Facebook en Apple in staat stelde gebruikersgegevens op te halen, waaronder e-mails, chat-verslagen en zoekgeschiedenissen.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\"Glenn
Glenn Greenwald. Foto: Reuters<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Met de honden aan zijn voeten op zijn veranda gezeten, opende Greenwald de documenten en zijn adem stokte. \u2018Ik bedoel, holy shit, toch? Zomaar uit het niets zat ik daar met vijfentwintig top-secret documenten van de NSA, een dienst waaruit nog zelden iets was gelekt, laat staan enorme aantallen ultra-geheime documenten.\u2019<\/p>\n

Greenwald vloog naar New York, waar hij Poitras trof, en samen met een derde journalist, Guardian-correspondent Ewen MacAskill, een oude rot die de krant als vertegenwoordiger had afgevaardigd, reisden ze af naar Hongkong. In de taxi onderweg naar JFK leerde Poitras, die van Snowden een nog veel grotere verzameling documenten toegestuurd had gekregen, Greenwald hoe hij de bestanden op haar geheugensticks kon openen en lezen. Zodra het vliegtuig opsteeg, opende hij zijn laptop en ging het materiaal doornemen. \u2018Ik besefte meteen dat de vijfentwintig documenten die hij mij had gestuurd niet zijn beste waren, zoals ik had gedacht, maar gewoon willekeurig gekozen,\u2019 zegt hij. \u2018Ik had nu duizenden soortgelijke documenten, over elk denkbaar onderwerp, voor het overgrote deel top-secret. Dit was de moeder van alle lekken.\u2019<\/p>\n

\u2018Hoe lang was de informant dit al van plan?\u2019 bedacht Greenwald. Alleen de ordening van het materiaal zou al maanden in beslag hebben genomen, zo niet langer. Elke geheugenstick had een uitgebreid archiefsysteem. \u2018Op de voorpagina stonden bijvoorbeeld twaalf bestanden. Als je op een van die bestanden klikte, kreeg je weer dertig bestanden. Klikte je op een van die bestanden, dan kreeg er weer zes en ten slotte kwam je bij de documenten. En werkelijk ieder motherfucking document dat hij ons gaf was ongelooflijk elegant en fraai geordend.\u2019 Greenwald twijfelde er niet aan of de lekker had elke pagina gelezen \u2013 er was er niet \u00e9\u00e9n verkeerd opgeslagen. \u2018Het is 1000 procent duidelijk dat hij elk document op die USB-sticks dat we via zijn ongelooflijk minutieuze, belachelijk uitgebreide elektronische opslagsysteem van hem kregen, had gelezen en zeer zorgvuldig had verwerkt.\u2019<\/p>\n

De hele vlucht naar Hongkong, zestien uur lang, verdiepte Greenwald zich in het materiaal. \u2018Er stond in hoe het ervoor staat in Irak, in Afghanistan, met het drone-programma, de bespionering van onze bondgenoten, hoe dit technisch in zijn werk gaat, de inlichtingenbegroting \u2013 alle mogelijke dingen, allemaal volkomen fucking geheim, en dat zat ik zomaar op mijn gemak in het vliegtuig door te lezen.\u2019 Memo\u2019s en PowerPoint-presentaties schetsten in detail de adembenemende omvang van de NSA-activiteiten over de hele wereld: de verzameling van metadata over Amerikaanse en buitenlandse burgers, de bespionering van de communicatie en het internetverkeer van wereldleiders, inlichtingenoperaties gericht op oliemaatschappijen en andere bedrijven. Poitras zat een paar rijen achter hem en kwam nu en dan even bij Greenwald kijken, en dan \u2018sprong ik uit mijn fucking stoel op,\u2019 zegt hij, \u2018zo van: \u201cHeb je dit gezien? Betekent dit nu echt wat ik denk dat het betekent?\u201d\u2019<\/p>\n

Hij omschrijft het als zijn \u2018holy shit-moment\u2019. \u2018We zaten daar in totale vervoering,\u2019 zegt hij. \u2018Dit was voor ons beiden het moment van ons leven.\u2019<\/p>\n

Kruisverhoor<\/b>
Greenwald had een beeld in zijn hoofd van de man die hij in Hongkong zou treffen: \u2018Zo\u2019n grauwe, zestigjarige veteraan uit de inlichtingenwereld, met een kalend, grijs hoofd, die nu zo ontgoocheld en uitgeblust was dat hij had besloten: tot hier en niet verder.\u2019 Maar de man die hij voor een restaurant in een winkelcentrum trof, leek amper oud genoeg om zich te scheren. Hij was bleek en mager en droeg een spijkerbroek met een wit T-shirt, en het leek wel of hij zich al dagenlang niet had verkleed. \u2018Hij zag eruit als een jongen uit dat winkelcentrum,\u2019 zegt Greenwald.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

<\/a>De Guardian maakte een grote productie rondom de NSA files. Klik op de afbeelding om ‘Decoded’ te bekijken.<\/em><\/div>\n
\n

Greenwald dacht onmiddellijk dat hij een vergissing had gemaakt. \u2018Deze jongen had natuurlijk nooit het soort toegang kunnen hebben dat hij me had wijsgemaakt. Dit kon gewoon niet kloppen: was het de zoon van de informant, het hulpje van de informant? Dit week zo mijlenver af van alles wat ik had verwacht dat het me alleen maar zonde van mijn tijd leek dat ik daar naartoe was gevlogen.\u2019
Maar de journalisten waren doodop van hun reis en gingen toch maar met Snowden mee naar zijn hotelkamer, waar hij sinds zijn aankomst maar een paar keer uit was gekomen, uit angst dat hij misschien wel gauw zou worden opgespoord. Overal waren dienbladen van de room-service opgestapeld. De grond lag bezaaid met kleren. Bang dat hij bespioneerd zou kunnen worden, had hij zelfs niet het kamermeisje de lakens laten verschonen. Voor hij iets zei, zette Snowden kussens tegen de deur om te voorkomen dat ze werden afgeluisterd. Green wald had de neiging die voorzorgen als paranoia te beschouwen, maar besloot zich van een oordeel te onthouden. Hij nam zijn advocatenhouding aan. \u2018Ik kan het nog het beste als een kruisverhoor omschrijven,\u2019 zegt Snowden tegen me. \u2018Ik werd nog strenger doorgelicht dan een CIA-agent in het veld! Het voordeel was wel dat dit tot absoluut vertrouwen leidde: er was geen ruimte om leugens vol te houden.\u2019<\/p>\n

Greenwald besefte al meteen dat Snowden heel slim was en dat zijn verhaal, hoe onwaarschijnlijk het aanvankelijk ook leek, samenhang vertoonde. Na een verhoor van een uur of vijf, zes \u2018had ik er serieus vertrouwen in dat hij was wie hij zei dat hij was\u2019. Toch kon hij Snowden nog lang niet helemaal plaatsen. Hij had in Hawa\u00ef al acht jaar een vriendin, een mooie danseres die Lindsay heette en van wie hij duidelijk hield. Hij verdiende een salaris van zes cijfers en doorliep een carri\u00e8re waarvan de mogelijkheden, ook zonder hoger onderwijs, onbeperkt leken. Alles aan hem wekte de indruk dat hij gelukkig en evenwichtig was. \u2018Ik heb lang geprobeerd te achterhalen waarom hij dit nu eigenlijk deed, in de wetenschap dat hij vermoedelijk de rest van zijn leven de gevangenis in zou draaien.\u2019<\/p>\n

Melodramatisch<\/b>
Snowden \u2013 die niet wilde dat de zoektocht naar de bron van het lek zou afleiden van de nationale discussie die hij op gang hoopte te brengen \u2013 had de journalisten al voor ze naar Hongkong kwamen verteld dat hij van plan was de openbaarheid te zoeken. Het idee om een bron van geheim materiaal bekend te maken ging in tegen elk instinct, journalistiek maar ook menselijk. MacAskill, die drie zoons van halverwege de twintig en begin dertig heeft, zegt dat hij dagenlang heeft geprobeerd te begrijpen waarom Snowden daar zo op gebrand was. Maar Snowden leek alles overdacht te hebben. Hij had expres niet alle voorzorgen genomen om zijn sporen volledig uit te wissen, legde hij uit \u2013 misschien wel ter bescherming van zijn collega\u2019s, die zomaar in een langdurig onderzoek verwikkeld zouden kunnen raken. \u2018Ik kon er niet aan meewerken dat iemand zijn leven vergooide als ik niet heel zeker wist dat hij dat bij zijn volle verstand en geheel uit vrije wil deed,\u2019 zegt Greenwald. \u2018Dus ik ben urenlang bezig geweest met die vraag: waar haalt hij dit vandaan? Hoe komt hij erbij dat het zijn plicht is om voor andermans welzijn zijn leven op te offeren?\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\n

‘Dit was voor ons beiden het moment van ons leven’<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\n

Uiteindelijk, besefte Greenwald, handelde Snowden naar dezelfde ethische norm die hem op zijn twintigste had bewogen om dienst te nemen in het leger en te gaan vechten in een oorlog die volgens hem bedoeld was om de verdrukten te \u2018bevrijden\u2019. Wat de NSA deed, zei Snowden, vormde een \u2018existenti\u00eble bedreiging voor de democratie\u2019 en hij vond het zijn plicht om in te grijpen. Hij legde Greenwald uit dat hij een website had opgezet en een manifest had geschreven waarin hij de omvang uiteenzette van het surveillancesysteem dat de NSA had opgetuigd. Hij was van plan dit essay op deze website te plaatsen, in de hoop dat honderdduizenden of zelfs miljoenen het zouden lezen en een petitie zouden ondertekenen om een einde aan de surveillancestaat te maken.
Maar volgens Greenwald leek het manifest \u2018wel iets van Unabomber Ted Kaczynski\u2019. Hij en Poitras hielden Snowden voor dat het publiek het misschien wel verkeerd zou opvatten. \u2018Het was nogal melodramatisch en overspannen, en dat is ook logisch, want je moet nogal in uitersten denken als je je leven gaat vergooien om dit soort onrecht te bestrijden. Maar het klinkt de gemiddelde persoon die je wilt bereiken misschien wel eng in de oren.\u2019 Uiteindelijk zag Snowden ervan af.<\/p>\n

Greenwald trof Snowden twee weken lang elke dag, waarbij hij hem \u2019s ochtends interviewde, dan een schrijfpauze nam, later op de dag nog eens terugging en dikwijls hun gesprekken online nog voortzette. Snowden ging elke avond om een uur of halfelf, elf naar bed en zei dan achteloos tegen de journalisten dat hij \u2018ging pitten\u2019. Terwijl Greenwald amper sliep, wenste Snowden hun elke ochtend om zeven uur uitgerust en verfrist goedemorgen. \u2018Nog even en hij zou de meest gezochte man ter wereld worden,\u2019 zegt Greenwald, \u2018maar hij sliep alsof er geen vuiltje aan de lucht was.\u2019 <\/p>\n

Poitras en hij werden allebei \u2018aangestoken\u2019 door het idealisme en enthousiasme van de jongeman, geeft Greenwald toe, evenals de redactie van The Guardian, die op woensdag 5 juni het eerste verhaal over de gelekte informatie publiceerde. Dat stuk, met de details van een geheim gerechtelijk bevel dat Verizon in april 2013 dwong om consumentengegevens aan de NSA over te dragen, werd op 6 juni gevolgd door een tweede verhaal, waarin het PRISM-programma werd onthuld, en daarna op 7 juni door nog een derde, waarin werd uitgelegd hoe de Britse GCHQ toegang tot PRISM had gekregen om gebruikersgegevens van Amerikaanse bedrijven te verzamelen. Op de 8ste schreven Greenwald en MacAskill in The Guardian over een intern NSA-instrument, Boundless Informant (grenzeloze informant) geheten, dat de gegevens die de dienst verzamelde registreerde, analyseerde en bijhield \u2013 waaruit was af te leiden dat directeur James Clapper van de National Intelligence tegen het Congres had gelogen toen hij volhield dat de NSA niet willens en wetens de communicatie van miljoenen Amerikaanse burgers volgde.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\n

The Guardian had Snowden in de steek gelaten, beweerde Julian Assange<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\n

Vanaf dat moment had Greenwald altijd een stel documenten bij zich, opgeslagen op verschillende schijven die hij in een zwarte rugzak overal bij zich droeg. Snowden, wiens grootste angst volgens Greenwald was dat hij het materiaal bekend zou maken en dat het iedereen koud zou laten, zag juist het tegendeel gebeuren. Op 7 juni erkende Obama noodgedwongen dat de overheid enorme hoeveelheden inlichtingen over gewone burgers verzamelde, al zei hij met klem dat het maar om \u2018bescheiden inbreuken\u2019 op de privacy ging. \u2018Je kunt geen 100 procent veiligheid hebben en dan ook nog eens 100 procent privacy en nul procent ongemak,\u2019 zei de president.<\/p>\n

Op 8 juni diende de NSA officieel een \u2018lijst aanklachten\u2019 in over de onthulling van hun gevoelige inlichtingen en opende daarnaast een strafrechtelijk onderzoek naar het lek. De volgende dag zocht Snowden de openbaarheid in een filmpje dat was geproduceerd door Poitras en dat op de website van The Guardian werd geplaatst. Op 10 juni, nadat hij in Hongkong twee advocaten had genomen die door een raadsman van The Guardian waren doorgelicht, en met de wereldpers op de hielen, verliet Snowden met zijn advocaten via een achterdeur het Mira-hotel en verdween. Poitras was benieuwd of ze hem ooit nog zou zien. Greenwald betwijfelde dat. \u2018Ik was er echt van overtuigd dat de kans bijzonder groot was dat we hem de eerstvolgende keer op de televisie zouden zien,\u2019 zegt Greenwald, \u2018met een oranje overall aan, in de boeien, in een rechtszaal.\u2019<\/p>\n

Op de dodenlijst<\/b>
Op 21 juni diende de regering-Obama een aanklacht tegen Edward Snowden in wegens drie misdrijven, waarvan er twee vallen onder de Spionagewet. Die is in bijna een eeuw tijd negen maal gebruikt bij federale aanklachten, waarvan zes maal in de afgelopen zes jaar. Snowden werd de zevende die krachtens deze wet werd aangeklaagd door het Witte Huis van Obama, dat meer onderzoeken naar gelekte informatie heeft ingesteld dan enige andere regering in de Ameri kaanse geschiedenis. Tientallen Ameri kaanse functionarissen, onder wie minister van Buiten landse Zaken John Kerry, hebben Snowden voor verrader uitgemaakt. Op een cyberbeveiligingstop in het najaar opperde voormalig NSA-directeur Hayden bij wijze van grap om Snowden op de dodenlijst te zetten. \u2018Daar kan ik je wel mee helpen,\u2019 was het antwoord van de Republikein Mike Rogers, hoofd van de inlichtingencommissie van het Huis van Afgevaardigden.<\/p>\n

Met dit soort veroordelingen, en met als tegenwicht de opzienbarende verhalen van Green wald, Poitras en Barton Gellman van The Washington Post, die via Poitras ook bij Snowden was ge\u00efntroduceerd en zijn eigen verzameling documenten had gekregen, begon Snowden aan zijn reis langs de \u2018ondergrondse spoorweg\u2019 van advocaten en sympathisanten van klokkenluiders, een werelddrama ge\u00ebnsceneerd door Julian Assange. Kort nadat Snowden uit het Mira-hotel in Hongkong naar een veilige plaats was vertrokken, kregen zijn advocaten een telefoontje van Kristinn Hrafnsson, een IJslandse journalist en woordvoerder van WikiLeaks. Hrafnsson had gehoord dat Snowden in IJsland asiel zou willen zoeken. \u2018Wij werden uiteraard als bondgenoot ontvangen,\u2019 vertelt Hrafnsson me. \u2018Zoveel had hij er niet op dat moment.\u2019 Kort daarna arriveerde de 31-jarige Britse Sarah Harrison, medewerkster van Julian Assange, in Hongkong als de ogen en oren van WikiLeaks en Snowdens escorte uit Hongkong. In de vier maanden daarna week zij niet van Snowdens zijde. Op 24 juni gaf Assange, die al meer dan een jaar in ballingschap leeft in de Ecuado riaanse ambassade in Londen, een persconferentie en eiste de verantwoordelijkheid op voor de geslaagde overtocht van Snowden van Hong kong naar Rusland, Daar kreeg Snowden, na 39 dagen op de internationale luchthaven van Moskou en na 21 asielaanvragen bij evenzoveel landen, voor een jaar asiel van Vladimir Poetin.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\"Fair
Fair Game, de film uit 2010 over Valerie Plame met Naomi Watts en Sean Penn<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Het was een groot moment voor Assange, die zoals een waarnemer opmerkt \u2018gek moet zijn geworden toen hij al die gelekte informatie naar Glenn en Laura zag gaan\u2019, want die deelden haar niet met WikiLeaks, maar publiceerden haar in gevestigde kranten als The Guardian. In een telefonisch interview verweet Assange The Guardian, met wie hij al sinds 2010 een uiterst publieke vete heeft, Snowden in Hongkong \u2018in de steek te hebben gelaten\u2019. Via WikiLeaks heeft Assange die uitspraak meermaals rondgetwitterd, al houden Greenwald en medewerkers van The Guardian vol dat dit een volstrekt verkeerde voorstelling van zaken is. \u2018Snowden had echt duidelijk gemaakt dat hij de verslaggevers niet in zijn plannen voor de toekomst wilde betrekken,\u2019 zegt een Guardian-redacteur.<\/p>\n

Maar WikiLeaks bleef bij zijn verhaal. \u2018Wij begrepen de situatie,\u2019 zegt Assange. \u2018We gingen te werk via het diplomatieke netwerk en wij hebben ervoor gezorgd dat Snowdens rechten werden beschermd. En daarmee hebben we aangetoond dat WikiLeaks als media-instelling de middelen, het vermogen en de wil heeft die veel media-organisaties niet hebben.\u2019<\/p>\n

Snowden was onmiskenbaar een zegen voor WikiLeaks, dat het al sinds 2011 financieel moeilijk heeft (vorig jaar ontving het naar verluidt maar 93.000 dollar aan donaties, een schijntje op een jaarbegroting in 2012 van 530.000 dollar). Nadat Snowden de openbaarheid had gezocht, begon er bij de groep dagelijks zo\u2019n 1300 dollar aan donaties binnen te stromen. WikiLeaks verkoopt inmiddels T-shirts, mokken en draagtassen met het gezicht van Snowden erop (de beeltenis van Bradley Manning, die ook ooit dergelijke parafernalia sierde, is zo goed als verdwenen).
Greenwald heeft een ingewikkelde relatie met WikiLeaks en Assange, die hij als bondgenoot beschouwt. Maar gezien de omstreden reputatie van Assange in de Verenigde Staten geeft hij toe dat \u2018het voor Snowden niet zo best was dat Julian op de voorgrond trad en het gezicht van het verhaal werd\u2019. Hij erkent wel dat Assange Snowden heeft helpen behoeden voor een vrijwel zekere uitlevering aan de VS. Al wilde Snowden helemaal niet naar Rusland, zoals ook Assange bevestigt. \u2018Om het meest effectief op hervormingen in de VS aan te sturen, meende Snowden dat Latijns-Amerika de beste keuze zou zijn,\u2019 zei Assange tegen mij. \u2018Hij wilde geen politieke aanval uitlokken dat hij was \u201covergelopen\u201d.\u2019<\/p>\n

Maar Assange ziet dit anders. \u2018Op korte termijn zouden Venezuela en Ecuador hem wel kunnen beschermen, maar op den duur kan er een machtswisseling komen. In Rusland is hij veilig, heeft hij aanzien, en dat zal niet gauw veranderen.\u2019 Volgens Assange heeft Snowden ook bewezen dat \u2018een klokkenluider op het terrein van de nationale veiligheid zijn onthullingen niet alleen kan overleven, maar het ook nog goed kan hebben.\u2019<\/p>\n

Een bestaan \u00e0 la de Truman Show<\/b>
Maar hoe goed Snowden het in Rusland heeft, is onbekend. Volgens zijn Russische advocaat Anatoli Koetsjerena leert hij de taal en leest hij Russische literatuur. (Hij heeft net Dostojevski\u2019s Misdaad en straf uit.) Ook schijnt Snowden sinds kort bij een Russisch internetbedrijf te werken. Greenwald zegt Snowden geregeld te spreken via een gecodeerd chatprogramma, maar beweert dat hij heel weinig bijzonderheden van Snowdens dagelijkse leven weet. <\/p>\n

Radack en Drake hebben Snowden onlangs bezocht als lid van een delegatie klokkenluiders. Ze werden meegenomen naar een geheim etentje met hem in een statig herenhuis in of bij Moskou. Doordat ze daar \u2019s avonds heen werden gebracht, in een busje met verduisterde ramen, hadden ze geen idee waar ze naartoe gingen. Toch beweert Radack dat Snowden niet onder toezicht staat van de FSB, de Russische geheime dienst, en ook geen Russische spion is geworden. \u2018Rusland behandelt zijn spionnen veel beter en laat ze niet meer dan een maand opgesloten zitten in de transitzone van Sjeremetjevo,\u2019 had Snowden met zwarte humor gezegd.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\n

Greenwald is de afgelopen maanden een internationale ster geworden<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\n

Hij mag dan misschien geen spion zijn, zegt Andrei Soldatov, een van Ruslands meest vooraanstaande onderzoeksjournalisten, maar dat wil nog niet zeggen dat hij vrij is. \u2018Het is overduidelijk dat Snowden wordt beschermd door de FSB,\u2019 zegt Soldatov, co-auteur van een boek over de FSB. Dit houdt in dat elk facet van Snowdens communicatie en zijn hele leven vermoedelijk in de gaten worden gehouden, zij het onzichtbaar, door de Russische veiligheidsdiensten. \u2018Dat huis waar hij die klokkenluiders trof? Gehuurd namens de overheid. Alle beveiligde huizen, appartementen en datsja\u2019s waar wij van oudsher overlopers onderbrachten, zijn van de Russische veiligheidsdiensten. Niemand heeft kunnen achterhalen waar hij werkt, als hij dat werk echt doet. De FSB zou hem nooit iets laten doen waarbij zijn communicatie niet gevolgd zou kunnen worden.\u2019 Ook als Snowden zou besluiten zich op de Amerikaanse ambassade te willen aangeven, \u2018zou hij moeilijk met de Amerikanen kunnen communiceren op een manier die echt volstrekt niet werd gecontroleerd,\u2019 zegt Soldatov. Soldatov denkt dat Snowden misschien wel onderschat hoe nauwlettend hij in de gaten wordt gehouden en suggereert een bestaan \u00e0 la de Truman Show. \u2018In hoeverre is hij een ander mens geworden?\u2019 zegt hij. \u2018Snowden is geen geoefende geheim agent. Die zou je kunnen vertellen dat je niet echt onafhankelijk meer denkt als je in een gecontroleerde omgeving leeft, doordat alles en iedereen om je heen ook wordt gecontroleerd.\u2019<\/p>\n

Greenwald intussen is de afgelopen zes maanden een internationale ster geworden en ik tref hem op een golf van roem zoals hij nog nooit heeft meegemaakt. Sinds Snowden is hij ge\u00efnterviewd door vrijwel elk soort medium dat de mensheid kent, heeft hij in binnen- en buitenlandse media enorme verhalen gepubliceerd en heeft hij de Braziliaanse versie van de Pulitzer Prize gewonnen.
Ter bescherming van hun materiaal \u2013 en ter voorkoming van ernstige juridische verwikkelingen \u2013 spraken Greenwald en Poitras af dat niemand anders dan zij ooit toegang zou krijgen tot de volledige verzameling documenten (Gellman van The Washington Post heeft zijn eigen verzameling). In plaats daarvan hebben ze de informatie verhaal voor verhaal verspreid, altijd met vermelding van hun naam, om \u2018de media in de hand te houden\u2019, zoals Greenwald het verwoordt. <\/p>\n

Hoewel sommige critici beweren dat Snowden, die met vier laptops naar Hongkong afreisde, informatie met de Russen of Chinezen moet hebben gedeeld, beklemtoont Snowden dat dit niet zo is. Niet alleen heeft hij geen documenten naar Rusland meegenomen, hij heeft niet eens meer toegang tot het materiaal. \u2018Hij heeft coderingscellen ingebouwd en gezorgd dat hij daar zelf de wachtwoorden niet meer van heeft \u2013 andere mensen hebben die wachtwoorden,\u2019 zegt Greenwald, die ook al heeft gezegd dat het \u2018verzekeringsarchief\u2019 alleen toegankelijk is als Snowden iets overkomt. Greenwald zegt niet wie die \u2018andere mensen\u2019 zijn. Amerikaanse functionarissen hebben dit archief, dat vermoedelijk opgeslagen ligt in een data cloud, als Doomsday-kluis betiteld.<\/p>\n

Vrij maar niet vrij<\/b>
In augustus werd Greenwalds partner David Miranda in verband met de zaak-Snowden vastgehouden op het Londense vliegveld Heathrow. Miranda was op weg naar huis in Rio na een week vakantie in Berlijn. Daar was hij op bezoek geweest bij Poitras, die hem een aantal documenten van Snowden voor Greenwald had meegegeven. Toen hij de transit lounge binnenstapte, werd hij door de Britse politie aangehouden. De autoriteiten namen niet alleen het materiaal in beslag, maar ook Miranda\u2019s laptop, mobiele telefoon en andere elektronische apparaten, en eisten de toegangscodes van de elektronica. Hij werd negen uur vastgehouden en verhoord voordat ze hem uiteindelijk naar Brazili\u00eb lieten doorreizen.<\/p>\n

Greenwald, die Miranda had gevraagd het materiaal voor hem mee te brengen, was razend. \u2018Het was een fucking aanslag op de persvrijheid,\u2019 zegt hij. \u2018Journalistiek is geen misdaad, en ook geen terrorisme.\u2019<\/p>\n

Maar de methoden van Greenwald zelf en zijn schaamteloze uitvallen naar mensen die daar kritiek op uitoefenen, hebben ook vragen opgeroepen over zijn eigen agenda. \u2018Dit is een zorgvuldig geconstrueerd verhaal,\u2019 zegt James Lewis van het Center for Strategic and International Studies. \u2018Ze hebben ook documenten over buitenlandse spionage tegen de VS, maar daarvan is er niet \u00e9\u00e9n gepubliceerd. In plaats daarvan moet het scenario ons naar een bepaalde uitkomst leiden: dat alleen de VS dit doet. Dat ze die documenten niet onthuld hebben, daar word ik heel achterdochtig van. Ze bedrijven net zo hard propaganda als de Amerikaanse regering.\u2019<\/p>\n

De vraag is of de Amerikaanse regering Green wald als een bedreiging beschouwt. Hij is beslist beter af dan Snowden, maar ook Greenwald is om met Radack te spreken \u2018vrij maar niet vrij\u2019, zoals hij comfortabel in Rio leeft, maar niet weet wanneer hij weer naar huis zal kunnen. Weliswaar zei minister van Justitie Eric Holder laatst \u2018niet te weten of er een grond voor vervolging is,\u2019 maar Greenwald is er niet gerust op. Hij acht het onwaarschijnlijk dat hij bij aankomst uit het vliegtuig gesleurd en gearresteerd zou worden \u2013 al was het maar vanwege de negatieve pers die dat zou geven \u2013 maar je kunt nooit weten. \u2018Ze kunnen in het geheim een aanklacht tegen je opstellen en die gewoon in een la leggen, maar ze zullen je echt nooit vertellen of ze van plan zijn je te arresteren. Dus kun je theoretisch eeuwig belanden in een juridisch niemandsland.\u2019<\/p>\n

Een Russische spion<\/b>
Voor die situatie staat Edward Snowden, voorlopig tenminste. Ben Wizner van de American Civil Liberties Union, de advocaat die zijn verdediging co\u00f6rdineert, heeft een team samengesteld dat naar zijn zeggen een soort overeenkomst hoopt te bevorderen waardoor Snowden asiel kan vinden in een opener land, zoals Duitsland, en \u2018op een dag, als het klimaat goed is\u2019 misschien zonder angst voor vervolging weer naar de VS kan terugkeren. <\/p>\n<\/p><\/div>\n

\"De
De vluchtelingenpas die Snowden van Rusland kreeg. Foto: Maxim Shemetov \/ Reuters<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Voorlopig is Snowden in Rusland, waar hij in een appartement of een huis woont dat tot nu toe niemand heeft kunnen vinden, misschien ergens werkt, door het staatsveiligheidsapparaat wordt afgeschermd van het publiek en communiceert via versleutelde e-mail of chat met hoogstens een handjevol mensen, die geen van allen helemaal weten hoe zijn dagelijks leven eruit ziet. \u2018Voor mij is hij veel meer dan zomaar een informant,\u2019 zegt Greenwald. \u2018Ik vind hem heldhaftig en moedig. Hij is me dierbaar en ik wil hem niet de gevangenis in zien gaan \u2013 dat zou niet alleen een grof schandaal, maar ook doodzonde zijn.\u2019<\/p>\n

Volgens Greenwald is Snowden inmiddels \u2018een enorme beroemdheid\u2019 in Rusland, waar mensen gissen naar zijn verblijfplaats en benieuwd zijn naar zijn volgende zet. De Russische paparazzi, gehinderd in hun pogingen om hem te vinden, verkopen nu dan maar nepfoto\u2019s van een winkelende Snowden in de supermarkt. <\/p>\n

\u2018Ik denk dat de VS hem eigenlijk wel in Rusland willen houden,\u2019 zegt Greenwald, \u2018want daardoor kunnen ze hem demoniseren.\u2019 En die demonisering is belangrijk, voegt hij daar nog aan toe. \u2018Als een klokkenluider een held wordt, gaan mensen denken: \u201cWauw, dat materiaal dat hij gezien heeft, moet echt verschrikkelijk zijn geweest, om daar als klokkenluider zijn leven voor te wagen.\u201d Maar als je kunt zeggen: \u201cHij is gek, hij is labiel, hij is een Russische spion\u201d, dan maak je zijn hele uitgangspunt verdacht, namelijk dat hij iets heeft gezien wat zo fundamenteel verkeerd was dat hij uit gewetensnood zo handelde.\u2019<\/p>\n

Voorlopig is Greenwald, die zegt dat hij nog altijd \u2018aangestoken\u2019 is door de heldhaftigheid van Snowden, vastbesloten om zijn werk over te nemen. Als eerste stap heeft hij de resterende documenten, nog meer dan tienduizend in getal, ingebracht in een nieuw mediabedrijf dat hij samen met Poitras en onderzoeksjournalist Jeremy Scahill is begonnen, gefinancierd met een investering van 250 miljoen dollar door hightech-miljardair en eBay-oprichter Pierre Omidyar. De onderneming \u2013 vooralsnog \u2018NewCo\u2019 geheten \u2013 zal zich toeleggen op onderzoeksjournalistiek en bewust het conflict met de overheid zoeken. Welke vorm de onderneming zal aannemen, is nog onbekend. Greenwald, die in oktober bij The Guardian is weggegaan, zegt dat hij van plan is bureaus in New York en Washington te vestigen, maar daarnaast misschien ook nog wel zijn eigen eenmansbureau in Brazili\u00eb. \u2018Ik laat me niet uit mijn eigen land verbannen omdat ik journalistiek heb bedreven, maar zolang er een serieuze kans bestaat dat ik vanwege mijn journalistiek word gearresteerd en vervolgd, kan ik die gok niet nemen,\u2019 zegt hij. \u2018En dat op zichzelf is ook een heel krachtige aanklacht.\u2019<\/p>\n

\u00a9 2013 Rolling Stone. Vertaling: Rien Verhoef.<\/i><\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hoe Edward Snowden en Glenn Greenwald, twee vervreemde, boze mannen, met de ene spectaculaire scoop na de andere kwamen.<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":243615,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","footnotes":""},"categories":[47,85,59,83,399,761,379],"tags":[763],"acf":[],"author_name":"Janet Reitman","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/27003"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=27003"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/27003\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Janet Reitman","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media\/243615"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=27003"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/categories?post=27003"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=27003"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}