{"id":25081,"date":"2014-02-27T16:08:00","date_gmt":"2014-02-27T14:08:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/schoonheid-zonder-troost\/"},"modified":"2015-09-09T10:00:44","modified_gmt":"2015-09-09T08:00:44","slug":"schoonheid-zonder-troost","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/schoonheid-zonder-troost\/","title":{"rendered":"Schoonheid zonder troost"},"content":{"rendered":"
Een overzichtstentoonstelling van Micha\u00ebl Borremans verleidt Joost Zwagerman tot een meditatie op \u00e9\u00e9n schilderij. ‘Iedereen heeft levenslang.’<\/div>\n
\n

Een overzichtstentoonstelling van Micha\u00ebl Borremans verleidt Joost Zwagerman tot een meditatie op \u00e9\u00e9n schilderij. ‘Iedereen heeft levenslang.’<\/p>\n<\/div>\n

Anders dan veel schilderijen van Micha\u00ebl Borremans is The Constellation<\/em> uit 2000 een drukbevolkt doek. Negen heren in pak staan zij aan zij aan twee lange tafels, met een tiende heer die aan de overzijde van een van die tafels hetzelfde doet als een aantal van die negen anderen: men houdt losjes de schouders vast van de \u2018bustes\u2019 van hun evenbeelden die op de tafels zijn geplaatst. De heren kijken hun gemuteerde evenbeeld op het achterhoofd; een enkeling tilt zijn tweede, \u2018geamputeerde ik\u2019 in een miniem gebaar van tafel.<\/p>\n

Micha\u00ebl Borremans maakt oogstrelende schilderijen, maar altijd verhevigt juist dit oogstrelende karakter de nachtmerries die de kunstenaar ons voorschotelt. Esthetisch verleidelijke suspense en psycho-horror: Borremans lijkt in zijn oeuvre verwant aan de cineast David Lynch, in wiens films de nachtmerrie ook altijd tot ons komt in een oogstrelende beeldtaal.<\/p>\n

Voor zo\u2019n drukbevolkt schilderij als The Constellation<\/em> is de erin uitgedrukte eenzaamheid op het intimiderende af. De heren aan beide tafels zijn overduidelijk opgesloten in zichzelf, geen van hen is in staat een woord te wisselen met een ander. Hun geamputeerde tweede \u2018ik\u2019 kunnen zij aanraken, en dat doen ze ook, maar van enig contact k\u00e1n \u2013 en mag \u2013 geen sprake zijn. E\u00e9n buste is zodanig geplaatst dat dit geamputeerde heerschap de anderen in de ogen kan kijken. Maar nee \u2013 ook d\u00ed\u00e9 heer, die zijn armen, buik en benen is kwijtgeraakt, maakt met niemand contact, ook niet met zichzelf.<\/p>\n

Gelaten staren sommige van de heren naar hun eigen achterhoofd, en denk maar niet dat die geamputeerde evenbeelden het hoofd draaien in een gebaar van dankbaarheid over het feit dat sommige van hen bij de schouders worden aangeraakt. Sterker: die aanraking vergroot alleen maar de toch al laaiende eenzaamheid.<\/p>\n

Op een van beide tafels liggen wat boeken opengeslagen, maar de bladzijden zijn al even leeg als vermoedelijk de hoofden en de harten van de heren. Het is duidelijk: in die hoofden en harten k\u00e1n niets ooit aanbelanden. Niets erin, niets eruit. De heren zijn lege hulzen die onaangedaan, op het autistische af, toezien hoe hun geamputeerde evenbeelden al even leeg zijn. En w\u00edj, wat rest \u00f3ns? Niets dan horror vacui in een statige zaal met imposante tafels.<\/p>\n

\u2018De hel, dat zijn de anderen,\u2019 weten we sinds Jean-Paul Sartre, maar moet Borremans ons die hel z\u00f3 meedogenloos voorschotelen, alsof de hel door de kunstenaar in een hogedrukpan is gewrongen en er in ondraaglijke intensivering weer uit wordt geperst? Ja, dat moet. De schilderijen van Borremans mogen oogstrelend zijn, de kunstenaar laat ons niet gaan voordat het onbehagen maximaal is.<\/p>\n

\"Micha\u00ebl
Micha\u00ebl Borremans, The Constellation<\/i> (2000), olieverf op doek, 100 x 120cm. Uit: Rubell Family Collection, Miami. <\/figcaption><\/figure>\n

Onzichtbare klem<\/strong><\/p>\n

Mijn vader gaf bijna veertig jaar les op een school voor moeilijk lerende kinderen. Vaak bezocht ik, als ik zelf niet naar school hoefde, mijn vader op zijn werk, en eenmaal liep ik met hem over de speelplaats van zijn school. Het was speelkwartier, het had geregend, en in het midden van de ruime binnenplaats stond een meisje van een jaar of tien met groene laarsjes aan in een regenplas te stampen. Het regenwater spetterde alle kanten op. Ze riep met overslaande stem om mijn vader. \u2018Meester, meester! Kom! Ze spatten me nat! Ze spatten me nat!\u2019<\/p>\n

Mijn vader maande haar bedachtzaam tot rust.<\/p>\n

\u2018Wie dan?\u2019 vroeg hij.<\/p>\n

Het meisje staakte het stampvoeten, keek met verbazing om zich heen alsof ze uit een verblindende roes werd getrokken, en zei: \u2018Nou, iedereen uit m\u2019n klas. En ik.\u2019<\/p>\n

Vanonder een diepe laag \u00f3nder de leegte in hun hoofd en hart roepen de geamputeerde figuren in The Constellation <\/em>om hulp. De hulpkreet blijft binnensmonds. \u2018Ze raken me aan! Ze raken me aan!\u2019 Wij schieten \u2013 vergeefs \u2013 te hulp. Wie dan? \u2018Nou, iedereen in de zaal. En ik.\u2019<\/p>\n

Hoe zouden we die goedgeklede \u2018ikken\u2019 in The Constellation <\/em>ooit kunnen verlossen uit hun solipsisme? Borremans heeft hen omgord in een onzichtbare klem. Die klem zorgt voor een geestelijke verwurging. Er is geen ontsnappen aan. De kunstenaar biedt hen \u2013 en ons \u2013 geen uitweg.<\/p>\n

Zou Micha\u00ebl Borremans het oeuvre van de Nederlandse dichter Kees Ouwens (1944-2004) kennen? Een aantal gedichten uit Ouwens\u2019 bundel Klem<\/em> (1984) opent met onmachtige exclamaties van een \u2018ik\u2019. \u2018Ik was de hystericus van mijn lichaam.\u2019 \u2018Ik had geen kennis.\u2019 \u2018Ik leefde in concubinaat met mijn lichaam.\u2019 \u2018Ik was ten prooi aan mijzelf.\u2019<\/p>\n

En dan: \u2018Ik beken, ik heb niet geleefd.\u2019 De beeltenis van deze laatste bekentenis schuilt in de lege heren die hun handen op de schouders van hun geamputeerde evenbeelden leggen. In een andere, betere wereld dan Borremans aan ons overreikt zou je nog, zij het aarzelend, kunnen zeggen dat die heren in hun verstilde onmacht hun evenbeeld \u2018de helpende hand\u2019 bieden. Tevergeefs.<\/p>\n

Het lijkt wel alsof Kees Ouwens met terugwerkende kracht een dichtregel bedacht die in luttele woorden het lot van die goedgeklede en gesoigneerde mannen bezegelt:<\/p>\n

\u2018Ik was mijn meest uitgesproken vorm<\/p>\n

maar dit baatte niet.\u2019<\/p>\n

Hoe luidt het gezegde ook alweer? Baat het niet, het schaadt ook niet. Bij Borremans baat niets. In The Constellation<\/em> is een ontsnapping aan de hel van het gedeeltelijk gedupliceerde \u2018ik\u2019 ondenkbaar. Zoals in vrijwel al zijn schilderijen huizen zijn personages in een gevangenis. Tralies krijgen we niet te zien \u2013 Borremans kijkt wel uit die tralies af te beelden. Tralies zouden we nog kunnen doorsnijden, nietwaar? Dan kunnen zijn geportretteerden misschien alsnog ontsnappen. Hun opsluiting behoeft geen tralies en blinde muren. Die onzichtbare en alomtegenwoordige klem op vrijwel al zijn doeken volstaat. En iedereen heeft levenslang.<\/p>\n

Micha\u00ebl Borremans is de kunstenaar die doek na doek als een ijzige (en ijzingwekkend getalenteerde) taxateur de schade opneemt van degenen die hij portretteert. Die schade is altijd onherstelbaar. Geen uitweg, geen contact, geen oplossing, geen troost \u2013 wel schoonheid. Wrede, adem afsnijdende schoonheid.<\/p>\n

Zaterdag 22 februari opent de tentoonstelling \u2018Micha\u00ebl Borremans; As sweet as it gets\u2019 in Bozar\/het Paleis voor Schone kunsten te Brussel. De tekst van Joost Zwagerman wordt ook afgedrukt in de tentoonstellingscatalogus.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Joost Zwagerman over de overzichtstentoonstelling van Micha\u00ebl Borremans: \u2018Iedereen heeft levenslang\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":242243,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-25081","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry"],"acf":[],"author_name":"Joost Zwagerman","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/25081","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=25081"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/25081\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Joost Zwagerman","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media\/242243"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=25081"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=25081"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}