{"id":227604,"date":"2015-08-28T14:26:32","date_gmt":"2015-08-28T12:26:32","guid":{"rendered":"http:\/\/www.vn.nl\/?p=227604"},"modified":"2015-08-28T17:16:14","modified_gmt":"2015-08-28T15:16:14","slug":"carel-peeters-er-moest-paul-hellmann-nog-veel-duidelijk-worden","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/carel-peeters-er-moest-paul-hellmann-nog-veel-duidelijk-worden\/","title":{"rendered":"Er moest Paul Hellmann nog veel duidelijk worden"},"content":{"rendered":"
\n

Dertig jaar geleden kreeg oud-NRC Handelsblad redacteur Paul Hellman een hutkoffer die jarenlang op de zolder van een antiquair had gestaan. Daar zat de geschiedenis van zijn familie in. Het duurde lang voor hij er in durfde te kijken.<\/p>\n<\/div>\n

Aan de geschiedenis van het verdringen van de Tweede Wereldoorlog leverde Paul Hellmann in 2009 een interessante bijdrage met zijn boek Mijn grote verwachtingen<\/em>. Het had vijftig jaar geduurd voor hij, geboren in 1935, zich serieus ging verdiepen in de oorlog en de dood van zijn vader in Sobibor en zijn grootmoeder in Auschwitz. In dat boek verwerkte hij voor het eerst wat hij had aangetroffen in de hutkoffer die hem in 1980 ten deel was gevallen toen de zolder van een Haagse antiquair werd ontruimd. In de vorm van brieven, foto\u2019s, contracten, getuigschriften, schuldbekentenissen en bankpapieren zat daar de geschiedenis van zijn familie in. Het is geen wet dat de geschiedenis zich niet laat verdringen (dat kan heel gezond zijn), maar in het geval van Hellmann drong zij\u00a0zich op toen hij eenmaal het deksel had opengeklapt. Er moest hem nog veel duidelijk worden.<\/p>\n

In die koffer bevindt zich een onmiskenbaar droevige geschiedenis. In de over het algemeen heel droefgeestige brieven die Hellmanns in 1939 uit Wenen naar Nederland gevluchte grootmoeder schreef, zegt ze dat ze zich \u2018in de storm van het leven een verschrompeld blad\u2019 voelt. Maar soms waren er \u2018zeldzaam mooie dagen\u2019, zoals wanneer haar kleinzoon haar \u2018ontstuimig\u2019 omhelsde en \u2018dag lieveling, dag schat\u2019 tegen haar zei. \u2018Kon je het maar zien\u2019, schreef ze aan haar dochter in Londen, \u2018wij twee\u00ebn vormen een wonderlijk liefdespaar.\u2019<\/p>\n

Hellmann heeft zestig jaar vooruit geleefd, maar altijd geweten dat er nog niet afgemaakte geschiedenissen sluimerden.<\/q><\/p>\n

Met wat hij van en over haar in de hutkoffer aantrof heeft Hellmann nu, precies en onderkoeld,\u00a0Irene, mijn grootmoeder<\/em> geschreven. Net als Mijn grote verwachtingen<\/em> is dit een recapitulatie en een hersteloperatie: Hellmann heeft zestig jaar vooruit geleefd, maar altijd geweten dat er nog niet afgemaakte geschiedenissen sluimerden. Het beeld dat hij van zijn grootmoeder had was niet scherp, hij kon haar niet goed voor de geest halen. Wanneer hij in haar brieven leest hoeveel hij voor haar betekende, heeft hij daar geen concrete herinneringen aan, tot zijn ergernis en spijt. Hellmann is in dit boek verder zijn eigen geschiedenis aan het inpolderen, aan het invullen. Hij geeft zichzelf een geschiedenis. Hij noemt zich een \u2018ervaren opportunist\u2019, dat wil zeggen dat hij zich vanaf 1941 als onderduiker steeds moest aanpassen aan een nieuwe omgeving. Met dat \u2018opportunisme\u2019 leefde hij vooruit en dacht hij aan wat hij op dat moment nodig had.<\/p>\n

De geschiedenis van zijn grootmoeder doet meteen denken aan Edmund de Waals De haas met de amberkleurige ogen<\/em>, over de ondergang van de joodse familie Ephrussi in Wenen. Irene Hellmann en haar man Paul woonden een paar minuten lopen van de Ephrussi\u2019s in de Ringstrasse en ondergingen na de Anschluss in maart 1938 hetzelfde lot: intimidatie, willekeurige arrestatie en beledigingen door de nazi\u2019s. Irene heeft het hier in haar brieven opvallend genoeg niet over. \u2018Er heerste een cultuur van stilte\u2019, zei een nichtje. Het was te beschamend en te pijnlijk om over te hebben. Maar in algemener zin hield ze zich niet in: \u2018De duivel heerst over de wereld en is nergens bang voor.\u2019<\/p>\n

\n
\"\"
Paul Hellmann als kind, foto uit het besproken boek<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n

De aansluiting van Oostenrijk bij Duitsland betekende dat de joden van alle rangen en standen het leven onmogelijk werd gemaakt. Irene kwam uit een welgestelde joodse familie die jarenlang het kunstleven bevorderde, aan de wieg stond van de Salzburger Festspiele, bevriend was met Hugo von Hofmannsthal, Richard Strauss en Arthur Schnitzler. Ze hadden een buitenhuis in Altaussee bij Salzburg. Het was elke week feest. Irene deed \u2018oneindig veel goeds en vriendelijks, van de ware weldaad tot de fijngevoeligste attentie\u2019, schreef Hofmannsthal. \u2018Dat blijft als een werkelijkheid bestaan, het zijn daden van het hart die verwant zijn aan geestelijke daden, aan kunstwerken, en daarom onvergankelijk zijn, of ze nog worden waargenomen of niet.\u2019 Toen Hofmannsthal vijftig jaar werd kreeg hij niet \u00e9\u00e9n cadeau van haar, maar een hele reeks (\u2018een bontjas, een koffer, een huisjasje\u2019 en \u2018godweetwat\u2019). Na de Eerste Wereldoorlog ging het geleidelijk bergafwaarts met het bedrijf van haar man, met als sluitstuk na de dood van haar man de vlucht van Irene naar haar zoon Bernhard in Nederland, zonder noemenswaardige middelen van bestaan. Ook haar zoon zat aan de grond. Ze verhuist in Nederland van de ene koude kamer naar de andere. Ze voelt zich \u2018een varende gezel\u2019 en \u2018een verwaaid blad\u2019.<\/p>\n

In een van haar brieven vraagt Irene zich af of \u2018alles dan voor niets is geweest?\u2019. Het antwoord was in die tijd ja. Maar hoe treurig het ook allemaal was (ze citeert Rilke: \u2018Und der Mut ist so m\u00fcde geworden und die Sehnsucht so gross\u2019), Hellmanns in weelde opgegroeide grootmoeder leerde zichzelf uit alles moed te putten, zoals uit de omhelzing van haar kleinzoon.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dertig jaar geleden kreeg oud-NRC Handelsblad redacteur Paul Hellman een hutkoffer die jarenlang op de zolder van een antiquair had gestaan. Daar zat de geschiedenis van zijn familie in. Het duurde lang voor hij er in durfde te kijken. Aan de geschiedenis van het verdringen van de Tweede Wereldoorlog leverde Paul Hellmann in 2009 een […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[3571,3326,3573,3575,3569],"class_list":["post-227604","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","tag-irene","tag-literaire-kroniek","tag-mijn-grootmoeder","tag-mijn-grote-verwachtingen","tag-paul-hellman"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/227604","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=227604"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/227604\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=227604"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=227604"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}