{"id":18909,"date":"2014-08-08T16:11:00","date_gmt":"2014-08-08T14:11:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/muziek-als-reden-van-bestaan\/"},"modified":"2014-08-08T16:11:00","modified_gmt":"2014-08-08T14:11:00","slug":"muziek-als-reden-van-bestaan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/muziek-als-reden-van-bestaan\/","title":{"rendered":"Muziek als reden van bestaan"},"content":{"rendered":"
Zondag 10 augustus is Reinbert de Leeuw de vierde Zomergast. Op allerlei manieren heeft hij zijn stempel gedrukt op het Nederlandse muziekleven. Als dirigent, pianist en in de kunstpolitiek is zijn inzet bijna monomaan, al is dat is tegelijkertijd zijn artistieke kracht. Jacqueline Oskamp maakte in 2005 onderstaand portret van een musicus die altijd op zoek is naar het uiterste aan zeggingskracht.<\/div>\n
\n

Leven in het teken van de klinkende noten<\/h3>\n

Degenen die hem van nabij kennen, beschrijven hem als een gesloten boek. \u2018Reinbert is heel terughoudend over zijn priv\u00e9leven. Wat hij werkelijk vindt, daar kom je niet achter,\u2019 stelt Henri\u00ebtte Kropman die twintig jaar met Reinbert de Leeuw in \u00e9\u00e9n huis woonde, vaak voor hem kookte en voor poes Prumpel zorgde tijdens zijn vele buitenlandse tournees. \u2018Ik heb me het hoofd zitten pijnigen: wat w\u00e9\u00e9t ik van Reinbert?\u2019 zegt Rosita Wouda vertwijfeld, die sinds 1985 als zakelijk leidster van het Sch\u00f6nberg Ensemble nauw met De Leeuw samenwerkt. \u2018Zijn leven gaat over muziek maken. Dat is zijn raison d\u2019\u00eatre.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

Wil je een musicus leren kennen, dan moet je hem het podium op sturen, legt componist Louis Andriessen uit. \u2018Veel mensen denken dat dat allemaal aanstellerij en exhibitionisme is \u2013 nee, dat is hun leven. Het vermogen om talent, passie, concentratie en voor een deel ook seksuele energie bij elkaar te brengen.\u2019 En dat is precies zoals muziekminnend Nederland dirigent Reinbert de Leeuw kent: die lange verfomfaaide figuur, het grijze haar in slordige pieken, de stakerige armen in het rond maaiend, die ondanks zijn ietwat donquichotterige aanblik de musici tot grote hoogte weet op te zwepen.<\/p>\n

\n
\n

‘Reinbert was moeilijk van zijn apropos af te brengen, ook als hij ongelijk had’ – Hans van Mierlo<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

Maar hij is meer dan een bezielde dirigent. Van een van de drijvende krachten achter de Notenkraker-acties, is hij uitgegroeid tot het boegbeeld van de moderne muziek in Nederland. En tot de schrik van de ambtenaren. Hij heeft zich ontpopt als een onvermoeibaar lobbyist die alle middelen aangrijpt om zijn visie op het muziekleven te verwerkelijken. Zo\u2019n tien jaar geleden werd hij door tegenstanders zelfs voor \u2018kunstpaus\u2019 uitgemaakt \u2013 hij zou in alle muziekstrategische kwesties een vinger in de pap hebben. Des te opvallender dat we op dit moment, nu een van zijn geesteskinderen, het Fonds voor de Scheppende Toonkunst, op het punt staat te worden opgeheven, niets van De Leeuw horen. Waarom springt hij niet op de barricaden? Raken zijn idealen verbleekt? Of wendt hij zijn invloed achter de schermen aan?<\/p>\n

In het universum van Reinbert de Leeuw regeert de muziek. En naarmate hij ouder wordt, staat zijn leven meer dan ooit in het teken van de klinkende noten. Zelfs zozeer dat zijn grote liefde de Duitse actrice Barbara Sukowa niet een plaats in zijn leven heeft gekregen, maar in een partituur: Im wundersch\u00f6nen Monat Mai. Tegelijkertijd klinkt er al jaren kritiek op de dirigeerkunsten van De Leeuw. Eigenlijk zou hij het helemaal niet kunnen. Maar hoe is dat te rijmen met het feit dat hij in de internationale moderne muziek-scene als een absolute autoriteit wordt beschouwd?<\/p>\n

\n
\n

‘Hij kan niet genoeg complimentjes na afloop krijgen. Dat is de brandstof waar zijn turbo op draait’ – Slagwerker Renee Jonker<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\u2018Reinbert belichaamt de totale gedrevenheid: er mag nooit een noot zomaar gespeeld worden, hij is altijd op zoek naar het uiterste aan zeggingskracht en hij eist de volledige inzet van iedereen,\u2019 zo omschrijft voormalig slagwerker Renee Jonker de musicus De Leeuw. \u2018De eerste keer dat ik met hem werkte, was op het Koninklijk Conservatorium in Den Haag, toen een groep studenten Le marteau sans ma\u00eetre van Boulez wilde doen. Dat vonden we een hondsmoeilijk stuk en ik denk dat we wel veertig repetities hebben gehouden. Het was een enorm avontuur. Vanaf dat moment beschouw ik Reinbert als een van mijn belangrijkste leermeesters. Sindsdien heb ik misschien wel drie- of vierhonderd concerten met hem meegemaakt en geen daarvan was ooit een moment saai. Reinbert brengt elk concert alsof zijn leven ervan afhangt.\u2019<\/p>\n

Ook altvioliste Susanne van Els, die vijftien jaar deel uitmaakt van het Sch\u00f6nberg Ensemble, leerde De Leeuw kennen op het conservatorium, tijdens een week rond de Franse componist Messiaen. \u2018Hij kan ontzettend goed met jongeren werken. In zijn eentje kan hij de energie matchen die uit zo\u2019n heel orkest komt. Hij weet die energie op te zwepen en te beteugelen tegelijkertijd. Het zinderen van die repetities kan ik me nog goed herinneren. Onze spanning toen Messiaen zou komen, dat was precies de spanning van Reinbert. Het was \u00e9\u00e9n grote extase. Het wezen van zijn manier van musiceren is die overgave. Dat is zoiets moois.\u2019<\/p>\n

Fluitist Govert Jurriaanse, die dertig jaar in het Sch\u00f6nberg Ensemble zat, benadrukt De Leeuws \u2018unieke kwaliteit\u2019 als muzikaal inspirator: \u2018Reinbert is geen dirigent in de strikte zin van het woord, maar hij kan als geen ander een klankvoorstelling overbrengen. Ik ben nergens in het muziekleven iemand tegen gekomen die zo in de muziek kan kruipen en op een heel driftige manier kan afdwingen dat het er ook zo uitkomt. In New York heb ik een keer meegespeeld in een groot ad hoc-ensemble dat was samengesteld uit topmusici uit de beste orkesten uit de Verenigde Staten. Hij werd op handen gedragen. Waarom? Omdat er niet een of andere Feldwebel op de bok staat, maar omdat er zo\u2019n warmte voor de muziek van hem uitgaat.\u2019<\/p>\n

\n
\n

\u2018Psychologie \u2013 dat is zoiets kleins; muziek \u2013 dat is zo groot\u2019<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

Niet alleen bij de musici weet hij een gevoelige snaar te raken, ook de componisten wier muziek De Leeuw uitvoert, zijn euforisch. Er is eindelijk iemand die hen echt begrijpt, zegt Jurriaanse, iemand die verder gaat dan de noten. \u2018Zelfs als een stuk niet zo geslaagd is, voelt hij toch de bedoeling en de worsteling van de componist aan en weet het beste eruit te halen wat er in zit. Ligeti, Kagel, Oestvolskaja, Goebaidoelina of Messiaen \u2013 allemaal zijn ze dolgelukkig met zijn uitvoeringen. Claude Vivier heeft het zelf niet kunnen horen, maar internationaal heeft Reinbert de standaard gezet hoe die muziek moet klinken.\u2019<\/p>\n

Componist Rob Zuidam heeft zelf ervaren hoe De Leeuw een vinger achter de noten probeert te krijgen toen hij afgelopen zomer Zuidams opera Rage d\u2019amours dirigeerde, een stuk dat een paar jaar eerder in het Amerikaanse zomerfestival in Tanglewood in premi\u00e8re was gegaan. \u2018Reinbert probeert echt door te dringen in de partituur. Dan komen er dingen bovendrijven die er bij de Amerikaanse uitvoering niet uit zijn gekomen. Wat hij met zo\u2019n partituur doet, snijdt veel hout.\u2019<\/p>\n

Waar het muzikaal talent van De Leeuw (67) zijn oorsprong vindt, is niet zo evident. Hij groeide op aan de Amsterdamse Koninginneweg als kind van twee psychiaters. Pianoles behoorde tot de opvoeding, maar uitgesproken muzikaal was het gezin niet. Omdat zijn ouders te druk waren met hun praktijk ging hij als jongetje op hun abonnement naar het Concertgebouw en hoorde dirigenten als Eduard van Beinum en Otto Klemperer. Zijn beide ouders stierven betrekkelijk jong, maar eigenlijk heeft hij zich nooit over hen uitgelaten. \u2018Ik ben al achttien jaar in behandeling geweest,\u2019 zo vertrouwde hij Ischa in 1986 toe. \u2018Ik hoef niet meer.\u2019 En bij een andere gelegenheid: \u2018Psychologie \u2013 dat is zoiets kleins; muziek \u2013 dat is zo groot.\u2019<\/p>\n

\"Credit:
Credit: “Reinbert de Leeuw 1983” by Anefo \/ Croes, R.C. – Pianist Reinbert de LeeuwDutch National Archives, The Hague, Fotocollectie Algemeen Nederlands Persbureau (ANeFo), 1945-1989,Auteursrechthebbende Nationaal Archief CC-BY-SA<\/figcaption><\/figure>\n

Na de dood van zijn moeder, hij was twintig, ging hij naar het conservatorium. Als student trok hij de aandacht van Louis Andriessen, zoals die vastlegde in het essay Reinbert, een tuinstoeltje en de Amerikaanse connectie: \u2018In 1961 liep ik op een avond de kantine van het Conservatorium in De Haag binnen. Door de troosteloze neonverlichting en de vaalbruine kleur van de met kromtrekkend triplex betimmerde planken, hingen de jaren vijftig als een walm om je heen. Maar die avond zat er een groepje leerlingen van het Amsterdams Muzieklyceum te wachten, want die zouden het tegen de Haagse leerlingen opnemen in een radioquiz Muziek raden. Er zat een heel magere jongen bij die zeer intelligent bleek te zijn. Hij componeerde en speelde piano en ik nodigde hem een paar dagen later uit voor een concert op het atelier van de beeldhouwer Lancelot Samson (loft-concerts avant-la-lettre). Die jongen was Reinbert de Leeuw en sindsdien hebben we elkaar niet meer uit het oog verloren. Reinbert kan bijna alles beter dan ik, maar ik moet zeggen: de Hagenaars wonnen die avond. Ik was de enige die Gianni Schicchi van Puccini herkende.\u2019<\/p>\n

De walm van de jaren vijftig en de links-radicale instelling van De Leeuw en zijn kornuiten zouden een explosief mengsel blijken, resulterend in onder andere de Notenkrakers-actie, waarbij de aanvang van een concert door Bernard Haitink in het Concertgebouw met knijpkikkers werd verstoord, en in de legendarische opera Reconstructie. Een gezamenlijk product van Reinbert de Leeuw, Louis Andriessen, Misha Mengelberg, Peter Schat en Jan van Vlijmen en met Harry Mulisch en Hugo Claus als librettisten.<\/p>\n

Het was in deze zelfde jaren zestig dat Hans van Mierlo Reinbert de Leeuw leerde kennen: \u2018Ik zag hem als een sergeant-majoor: heel streng, doctrinair, vol met theorie\u00ebn over de maatschappij waar ik met enig ontzag naar luisterde. Hij was sterk links angehaucht. In die tijd was je revolutionair of contra-revolutionair. De standpunten hoorden in de bak van links of in de bak van rechts \u2013 zelden werden ze op hun eigen waarde getoetst. Als je tegen de oorlog in Vietnam was, dan was je vrijwel zeker voor de vrouwenemancipatie, voor abortus, voor euthanasie en voor ontwikkelingshulp. Dat was het linkse pakket. Het spiegelpakket was rechts. Reinbert was een jongen die vierkant aan de linkerkant stond. Hij was moeilijk van zijn apropos te brengen, ook als hij ongelijk had. Daardoor was hij een gevreesd debater.\u2019<\/p>\n

De Notenkrakers vochten niet alleen voor een \u2018moderner\u2019 muziekleven met een gelijkwaardige plaats voor eigentijdse muziek, ook de uitvoeringspraktijk zelf werd aan de kaak gesteld. Govert Jurriaanse schetst hoe de oudemuziekbeweging een bron van inspiratie was voor de uitvoerders van twintigste eeuwse muziek. \u2018Het Sch\u00f6nberg Ensemble komt direct voort uit de authenticiteitsbeweging die op het Haags conservatorium ontstond met de aanstelling van Frans Br\u00fcggen en Nikolaus Harnoncourt. Het hoorde bij de jaren zeventig om in de huid van de componist te kruipen en te achterhalen wat deze zelf had bedoeld.\u2019<\/p>\n

\n
\n

\u2018Met Reinbert hebben we drama\u2019s meegemaakt, ook al zal het publiek daar geen last van hebben gehad’ – Fluitist Govert Jurriaanse<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

Wat dat betreft was de uitvoeringspraktijk verworden. In de negentiende eeuw werd alleen maar muziek van hedendaagse componisten gespeeld. Chopin en Liszt werden door het publiek op handen gedragen. Men had ook een grote bewondering voor Bach, maar actualiseerde deze muziek zodanig dat ze voor die tijden weer \u2018hedendaags\u2019 werd. Aan het begin van de twintigste eeuw ontstond de cultus van de grote dirigenten die steeds heldhaftiger gingen dirigeren en eigenlijk de componist veronachtzaamden. Alles werd geromantiseerd en daarmee steeds egaler. Van de weeromstuit werd barokmuziek gortdroog als \u2018naaimachinemuziek\u2019 gespeeld. \u2018Nu weten we dat je in de barokmuziek ook rubato moet spelen. De twintigste-eeuwse muziek heeft erg geleden onder die onge\u00efnteresseerde houding. De schandalige manier waarop de muziek van de Tweede Weense School werd uitgevoerd, heeft grote afbreuk gedaan aan de appreciatie van die muziek.\u2019<\/p>\n

Het was in deze sfeer dat het Sch\u00f6nberg Ensemble ontstond, toen een groep studenten in 1974 Reinbert de Leeuw vroeg om Sch\u00f6nbergs Pierrot lunaire met hen uit te voeren. Overigens was De Leeuw in die jaren vooral pianist en componist. Terwijl zijn (trage) uitvoeringen van Satie hem bij een groot publiek bekendheid hadden bezorgd, was zijn carri\u00e8re als componist problematischer. Enerzijds liet hij zich verlammen door de bestaande muziekliteratuur (\u2018Componeren in het aangezicht van eeuwen muziek is voor mij een ondraaglijke gedachte\u2019), anderzijds leidde niet-componeren tot een knagend schuldgevoel (\u2018Componeren is immers het hoogste wat er is\u2019).<\/p>\n

Reinbert houdt van te veel muziek, zegt Louis Andriessen nu. \u2018Hij heeft mij wel eens uitgelegd dat als je goed wilt componeren, je tegen veel muziek \u201cnee\u201d moet zeggen. In die zin is hij vooral een uitvoerend musicus. Een goede pianist kan muziek die hij niet echt de moeite waard vindt, toch ontzettend mooi spelen. Een componist doet dat niet. Muziek waar hij niet van houdt, ziet hij als voorbeeld van hoe het n\u00ed\u00e9t moet.\u2019<\/p>\n

Als dirigent is De Leeuw een selfmade man en tot op de dag van vandaag wordt hem nagedragen dat hij eigenlijk niet kan dirigeren. Renee Jonker nuanceert dat beeld: \u2018Reinbert kan nu juist wat zoveel dirigenten en vooral de Pultvirtuosen\u00ad \u2013 de zogenaamde mooislaanders \u2013 niet kunnen: een totaal bezielde uitvoering afdwingen. Zijn slagtechniek interesseert hem geen bliksem. Zijn eigen lezing van een stuk staat voorop en uitvoeringstechnische onvolkomenheden lijken hem dan niet te deren. Mensen die hem wel eens hebben aangeraden om directieles te nemen, hebben het voor altijd verbruid. Wat Reinbert betreft, gaat het daar niet over\u2019.<\/p>\n

Govert Jurriaanse windt zich er nog altijd over op: \u2018Met Reinbert hebben we drama\u2019s meegemaakt, ook al zal het publiek daar geen last van hebben gehad. In het begin was alles kleinschalig en was Reinbert er eigenlijk alleen maar om te vertellen hoe die muziek moest klinken. Zelf moesten we zorgen dat de boel boven elkaar kwam te staan. Kijk, Frans Br\u00fcggen kan ook niet dirigeren, maar dat orkest heeft het geluk dat het muziek speelt die iedereen uit zijn hoofd kent. Bij moderne muziek kunnen er rampen gebeuren. Met zijn twintigen kun je nog afspraken maken, maar met zestig man is dat onmogelijk. De stukken van Louis Andriessen gaan soms faliekant mis. Toch zijn het altijd bijzondere concerten. Misschien niet naar de letter, wel naar de geest.\u2019<\/p>\n

Ook Rob Zuidam heeft zich bij de uitvoering van zijn Rage d\u2019amours verbaasd over de vrijheden die De Leeuw zich permitteert. \u2018Hij deed twaalf minuten langer over de uitvoering dan dirigent Stefan Asbury. Op een stuk van een uur is dat twintig procent! Ik was het niet altijd eens met de keuze van de tempi en bovendien was die elke avond weer anders. Dat cre\u00ebert een zware spanning. Regisseur Guy Cassiers was juist gefascineerd door het contact tussen Reinbert en de zangers, maar ik heb hem uitgelegd dat dat kwam doordat de zangers geen flauw idee hadden hoe snel hij die avond zou gaan.\u2019<\/p>\n

\n
\n

‘Er zijn mensen naar de periferie van het muziek\u00adleven verdwenen omdat ze het met Reinbert aan de stok hebben gekregen\u2019<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

Over de vraag of De Leeuw tijdens de repetitie openstaat voor suggesties van de musici, verschillen de meningen. Altijd, vindt de een. In geval van kritiek walst hij je plat, zegt de ander. Kunstenaars zijn van nature weinig democratisch, vermoedt Van Mierlo. \u2018Zij hebben een vanzelfsprekende optie op hun eigen gelijk op de schoonheid. Iemand die dat weerspreek,t is sowieso een teleurstelling. Toch geloof ik dat Reinbert vaak tot een vergelijk komt. Maar niet meteen. Het bevechten van de juiste inhoud is lijden.\u2019<\/p>\n

Zakelijk leider Rosita Wouda heeft leren omgaan met de extreme kanten van De Leeuw. \u2018Ik ken geen makkelijke mannen van dit kaliber. Die zijn allemaal lastig. Tegelijk zijn zij in staat tot iets wat een gewoon mens niet kan. Ik geloof heilig in gouden koppels: een artistiek leider die oog heeft voor praktische beperkingen en een zakelijk type dat een enorm hart heeft voor de artistieke kant. Mijn grote voorbeelden zijn Pierre Audi en Truze Lodder van De Nederlandse Opera. Maar ik denk dat Reinbert en ik ook een eind in die richting komen. Als ik zeg: \u201cIk vind dit een geweldig plan, maar we kunnen het echt niet betalen,\u201d dan denkt hij altijd mee over alternatieven. En hij is niet te beroerd een beetje water bij de wijn te doen.\u2019<\/p>\n

Terwijl het Sch\u00f6nberg Ensemble in de afgelopen dertig jaar uitgroeide van een klein studentenclubje tot een professioneel ensemble dat toonaangevend is in het internationale circuit voor moderne muziek, drukte Reinbert de Leeuw ook op andere manieren zijn stempel op het Nederlandse muziekleven. Samen met Martijn Sanders riep hij de serie Tijdgenoten in het Concertgebouw in het leven, waarmee de hedendaagse muziek een prominente plaats kreeg binnen de klassieke programmering. Met Cherry Duyns maakte hij de veelbekeken en bekroonde documentaireserie Toonmeesters over zijn favoriete componisten (van wie hij enkelen internationaal op de kaart heeft gezet). En sinds een paar jaar geeft hij een belangrijke impuls aan de zomeracademie die het Nationaal Jeugd Orkest in Gelderland organiseert \u2013 naar analogie van het Amerikaanse Tanglewood waar De Leeuw jarenlang artistiek leider was van het Contemporary Music Festival. Rob Zuidam maakte hem in Tanglewood mee en vertelt hoe De Leeuw een \u2018memorabele uitvoering\u2019 bracht van Messiaens La cit\u00e9 c\u00e9leste en vervolgens de componist zelf uitnodigde. Hoe hij voor het eerst stukken van de tot dan toe Tanglewood onwaardig geachte Steve Reich uitvoerde en de muziek van in de Verenigde Staten onbekende hedendaagse Russen introduceerde. Zuidam: \u2018Op welke lokatie hij ook bezig is, hij grasduint altijd in zijn eigen voorkeuren. Opvallend waren de resultaten die hij met het Amerikaanse studentenorkest boekte. Dat zijn musici van hoog technisch niveau, maar met een minder ontwikkeld stijlgevoel \u2013 of het nu Sjostakovitsj of Webern is, ze spelen alles ongeveer hetzelfde. De aanpak van Reinbert, die altijd op zoek gaat naar de bedoelingen van de componist zelf, fungeerde daar echt als eye-opener.\u2019<\/p>\n

Daarnaast heeft De Leeuw van jongs af een actieve rol gespeeld in de kunstpolitiek. Op zijn eenentwintigste werd hij voorzitter van de Amsterdamse Kunstraad en in die functie heeft hij een belangrijke bijdrage geleverd aan de oprichting van het Amsterdams Fonds voor de Kunst. Maar zijn grootste wapenfeit is wellicht zijn bemoeienis met de oprichting van het Fonds voor de Scheppende Toonkunst in 1982, een gebeurtenis waar achttien jaar voorbereiding aan vooraf ging. Henri\u00ebtte Kropman, directeur van het FST: \u2018Reinbert was rond die tijd voorzitter van het Genootschap van Nederlandse Componisten. In die hoedanigheid heeft hij een beleidsplan ontworpen dat we in grote lijnen nog altijd volgen. Het is een flexibel instrumentarium dat tegemoet komt aan uiteenlopende vormen van componeren. Het grote voorbeeld was het Fonds voor de Letteren en daaraan is het idee ontleend van twee onafhankelijke commissies, die dezelfde aanvragen beoordelen. Bij het FvdL is dat wegens tijdgebrek weer afgeschaft, omdat de beoordeling van literatuur en vertalingen veel meer tijd kost. In die tijd was Reinbert iemand die de handen uit de mouwen stak. Hij is heel gedreven. Als hij eenmaal een standpunt over iets heeft ingenomen, zal hij niet gauw loslaten voor hij dat bereikt heeft. Dan is hij een terri\u00ebr.\u2019<\/p>\n

\n
\n

\u2018In Den Haag waren ze beslist niet blij als Reinbert zijn hoofd om de hoek stak,\u2019 verzekert Van Mierlo. \u2018Meestal kwam hij dan om bonje te maken. Zijn bezetenheid is zijn geheim’<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

En de resultaten mogen er zijn, benadrukt Govert Jurriaanse: \u2018Vergeleken met het buitenland hebben we nu een ongelooflijk rijk en divers muziekleven. En dat al die ensembles voor hedendaagse muziek tegenwoordig subsidie ontvangen, hebben ze in hoge mate te danken aan Reinberts gedram om, net als de symfonieorkesten, ondersteund te worden door het rijk. Hij heeft veel ruimte gecre\u00eberd die er voorheen niet was.\u2019<\/p>\n

Ondanks alle successen die Reinbert de Leeuw muzikaal en politiek op zijn conto mag schrijven, wordt hij door alle betrokkenen omschreven als een onzekere, nerveuze man. Om te beginnen geldt dat de zenuwen voor een optreden. Iedereen die hem wel eens van dichtbij heeft meegemaakt, kent het beeld: de lange, magere man die driftig lurkend aan shaggies en vingerknippend loopt te ijsberen. Toch is het veel erger geweest, vindt Louis Andriessen: \u2018Ik hoor hem veel minder over betablokkers, zoals in de tijd van die solorecitals met Satie. Twee uur achter elkaar stukken uit je hoofd spelen die allemaal precies hetzelfde zijn, dat is echt niet eenvoudig. Dat mag je eigenlijk niemand aandoen.\u2019 Is het de aard van het beestje? Of het feit dat er altijd nieuwe, onbekende partituren op de lessenaar staan? Renee Jonker zoekt het in de totale overgave die De Leeuw op het podium bereikt: \u2018Reinbert gaat altijd tot een punt waar hij zichzelf volledig uitlevert en zich in al zijn passie en bezetenheid bloot geeft. Om daarna weer zacht te kunnen landen, heb je veel bevestiging en waardering nodig, anders kun je dat niet keer op keer opbrengen. Hij kan niet genoeg complimentjes na afloop krijgen. Dat is de brandstof waar zijn turbo op draait.\u2019<\/p>\n

Kritiek kan hij dan ook slecht incasseren. Legio zijn de hoofdredacteuren die een briesende De Leeuw aan de lijn hebben gekregen met de dwingende opdracht hun muziekmedewerker de oren te wassen. \u2018Dat de krant in de kattenbak belandt weet hij wel, maar op zo\u2019n moment is er iets sterkers aan de hand,\u2019 zegt Rosita Wouda. \u2018Zo heeft Frits van der Waa in de Volkskrant Messiaen eens vergeleken met Philip Glass. Dan wordt hij razend. De zuiverheid van Messiaens wereld vertegenwoordigt voor hem een absolute waarde en die wordt opeens onderuit gehaald.\u2019<\/p>\n

\u2018Relativeringsvermogen is mijn slechtst ontwikkelde eigenschap,\u2019 bekende De Leeuw ooit zelf. Renee Jonker mocht dit fenomeen aan den lijve meemaken als lid van de Raad voor Cultuur die niet alleen meeging in de door staatssecretaris Van der Laan opgelegde bezuinigingen, maar bovendien een ongunstig advies uitbracht over het Sch\u00f6nberg Ensemble. \u2018Dat heeft hij als het grootst mogelijke affront ervaren. Iedere vorm van kritiek op het ensemble is een regelrechte aanval op zijn persoonlijke integriteit. Op zo\u2019n moment slaat hij onmiddellijk van zich af. En dan merk je dat hij veel gezag heeft. Er zijn mensen naar de periferie van het muziek\u00adleven verdwenen omdat ze het met Reinbert aan de stok hebben gekregen.\u2019<\/p>\n

Govert Jurriaanse denkt dat De Leeuw zich vaak niet realiseert hoezeer hij mensen op hun ziel trapt. \u2018Als je hem erop aanspreekt, weet hij niet waar je het over hebt. Hij heeft geen idee wat andere mensen emotioneel beweegt. Als iemand ziek is of dood gaat, is hij helemaal ondersteboven. Hij heeft een heel groot hart voor de muziek, maar in sociaal opzicht een piepklein hartje. Vandaar die ongelooflijke bewondering voor coryfee\u00ebn, voor bekende componisten, voor Harry Mulisch, Peter Sellars, noem maar op. Dan is hij als een hondje.\u2019<\/p>\n

Jurriaanse vertelt over de Bijbelse Stukken van Stravinsky met regisseur Peter Sellars. Een productie die zeer lovend werd ontvangen, maar die voor Jurriaanse een bron van ergernis was. \u2018Hij keek huizenhoog op tegen Sellars en die kon zich daardoor alles permitteren. Hij kwam met een regieconcept dat geen dirigent zou accepteren. Voor elk orkest zijn dit moeilijke stukken, laat staan als je dertig meter uit elkaar verspreid over de ruimte zit. En als ik ergens een hekel aan heb is het wanneer in de muziek van Stravinsky niet alles boven elkaar staat. Maar Reinbert adoreerde hem.\u2019<\/p>\n

Renee Jonker spreekt in dit verband van idolatrie. \u2018Over de mensen die hij bewondert, en dat zijn zeker niet de minsten, wil hij geen kwaad woord horen. Maar er is ook een andere kant aan. Reinbert heeft zich omringd met musici met wie hij kan lezen en schrijven. Binnen die familie bestaat niet zoiets als het uitwisselen van kritiek. Heeft hij je eenmaal in zijn hart gesloten, dan ben je voor Reinbert de ideale vertolker, ook al is dat objectief gesproken niet altijd het geval. Reinbert hoort dan vooral wat hij wil horen.\u2019<\/p>\n

Eenzelfde gebrek aan relativeringsvermogen treedt aan de dag in Reinbert de speler: de man die koste wat het kost altijd moet winnen. Louis Andriessen haalt met smaak herinneringen op aan de kaartspelletjes op De Kring en aan de keukentafel, waarbij grote bedragen over tafel gingen. \u2018Hij is enorm fanatiek en als hij niet kan winnen, speelt hij dat spel niet. Het gaat niet om het spel, het gaat niet om de gezelligheid, het gaat om het winnen. Dat geldt ook voor de muziek. Daar kun je weliswaar niet winnen, maar je moet het altijd beter doen dan anderen. Wij hebben wat afgespeeld. Frans Br\u00fcggen werd kaalgeplukt. En ik herinner me dat Jeanette Yanikian (de echtgenote van Andriessen \u2013 JO) op haar verjaardag van Reinbert bij wijze van cadeau duizend gulden vermindering van haar speelschuld kreeg! In de jaren zestig speelden we ook het Piti\u00e9-spel. Daarin kreeg je punten wanneer er iets heel naars was gebeurd in je leven. Ook dat spel won Reinbert met glans, met zijn vader en zijn moeder allebei overleden.\u2019<\/p>\n

\n
\n

‘Misschien is er niet meer dan hij geeft. Hij is wat hij is. En dat is al heel veel\u2019<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

Die monomanie is ook zijn artistieke kracht. De Leeuw staat bekend als iemand die alles op alles zet om een stuk zo goed mogelijk uit te voeren. Susanne van Els: \u2018Ik ken geen dirigent die meer uren en zorgvuldigheid stopt in het bestuderen van een partituur. Want je kunt wel heel gepassioneerd zijn, het moet ook goed zijn. Bij de opening van het Muziekgebouw aan \u2019t IJ in juni kreeg Reinbert de nieuwe partituur van Jan van der Putte pas twee dagen van tevoren. Ik weet zeker dat hij geen oog heeft dichtgedaan en alleen maar in die partituur heeft zitten turen. Dat is een toewijding die over grenzen gaat.\u2019<\/p>\n

Rob Zuidam werd in dezelfde periode bij De Leeuw thuis ontboden om de partituur van Rage d\u2019amours door te nemen. \u2018Als een schoolmeester ging hij door die partituur en uit dat woud van noten haalde hij toch vijftien \u00e0 twintig dingen die niet klopten: foutjes, herstellingstekens, een c die een cis moest zijn, enzovoorts. Allemaal details die bij de eerdere uitvoering in Tanglewood niet aan de oppervlakte zijn gekomen. Zijn vaderlijke houding sloeg om in een wat belerende toon, maar hij was er echt mee bezig geweest.\u2019<\/p>\n

Waar het de kunstpolitiek betreft, heeft De Leeuw jarenlang een vergelijkbaar fanatisme aan de dag gelegd. \u2018In Den Haag waren ze beslist niet blij als Reinbert zijn hoofd om de hoek stak,\u2019 verzekert Van Mierlo. \u2018Meestal kwam hij dan om bonje te maken. Zijn bezetenheid is zijn geheim. Hij is dan wit of rood van woede en vaak vindt er een verschuiving in zijn voordeel plaats.\u2019<\/p>\n

De man die jarenlang werd beschouwd als de belangrijkste paus van het muziekleven en die vele verwijten over machtsmisbruik en achterkamertjespolitiek naar het hoofd kreeg geslingerd, maakt volgens ingewijden nu een moegestreden indruk. Wat hem betreft zou een jongere generatie de fakkel mogen overnemen. Toch noemt Renee Jonker hem nog altijd een king maker: \u2018In het Nederlandse muziekleven van de afgelopen dertig jaar is niemand op een belangrijke post benoemd zonder dat Reinbert daarover is geconsulteerd. Hij heeft een enorm gezag. Niemand kan zo bevlogen en met zoveel kennis over muziek spreken als Reinbert.\u2019<\/p>\n

Ook al benadrukt De Leeuw al jaren dat hij geen bestuursfuncties meer bekleedt, de informele netwerken zijn glashelder en minstens zo effectief. Zo maakt hij deel uit van \u2018De verontruste citoyens\u2019, een groep die in 1987 werd opgericht nadat Jan van Vlijmen werd ontslagen als directeur van De Nederlandse Opera. De mannen \u2013 onder wie (de inmiddels overleden) Hein van Royen, Jan Zekveld en Frans de Ruiter \u2013 bespreken hun zorgen over het muziekleven en zoeken naar oplossingen. Daarnaast behoort De Leeuw samen met Hans van Mierlo tot de oprichters van de Herenclub (1977), een gezelschap publieke figuren dat elke maandagavond bij elkaar komt om te eten en te praten. \u2018Reinbert is een fel debater en zijn oude vriend Harry en hij gaan altijd genadeloos met elkaar op de vuist. Maar de Herenclub heeft geen politieke of ideologische betekenis,\u2019 zegt Van Mierlo. Toch ontkent hij niet dat hij zich laat be\u00efnvloeden door de idee\u00ebn van De Leeuw. \u2018Het is nu eenmaal zo dat ik graag met hem praat, goed naar hem luister en veel dingen met hem deel. Dus ik ben wel degelijk een \u201ckanaal\u201d voor hem.\u2019 Maar het gerucht dat Van Mierlo op aandringen van Reinbert de Leeuw met \u00e9\u00e9n telefoontje naar partijgenoot Medy van der Laan het kritische advies van de Raad voor Cultuur over het Sch\u00f6nberg Ensemble van tafel heeft gekregen, is volgens de D66-ideoloog niet waar. \u2018Ik zou mij zelf geen overdreven rol willen toebedelen.\u2019<\/p>\n

\u2018Hij is nou niet direct een huiselijk type,\u2019 zegt Henri\u00ebtte Kropman op de vraag of er wel eens een vrouw in het leven van Reinbert de Leeuw is geweest. \u2018Of hij eenzaam is weet ik niet, want dat zegt hij dus niet. Maar hij kiest bewust voor een leven zonder vrouw, omdat dat niet te rijmen valt met zijn werk.\u2019 Louis Andriessen weet dat De Leeuw wel eens verliefd is, maar dan altijd op iemand die \u2018iets heel bijzonders\u2019 kan. Ondertussen is het een publiek geheim dat Barbara Sukowa, die indertijd de spreekstempartij in Pierrot lunaire deed en voor wie De Leeuw recentelijk de compositie Im wundersch\u00f6nen Monat Mai schreef, zijn grote liefde is. Zij het een ge\u00adsublimeerde liefde. \u2018Het zijn allebei explosieve persoonlijkheden die elkaar tot grote hoogten hebben ge\u00efnspireerd,\u2019 zegt Renee Jonker. \u2018Voor iedereen in het publiek was het zonneklaar dat Reinbert in Im wundersch\u00f6nen Monat Mai een openlijke liefdesverklaring aflegt.\u2019 \u2018Zijn princesse lointaine\u2019, noemt Rosita Wouda La Sukowa. \u2018Zij vertegenwoordigt de absolute vrouw. Niet het type mannequin, maar het oertype waar al het andere van afgeleid is. Op het podium krijgt ze iedereen plat. Je zou denken dat je zo\u2019n liefde in je leven wilt halen. Maar Reinbert maakt de Monat Mai. Misschien omdat het blijft bestaan zolang het niet dichtbij komt.\u2019<\/p>\n

Van Mierlo maakte een eerste uitvoering van Monat Mai mee in het vakantiehuis van De Leeuw aan de C\u00f4te d\u2019Azur. \u2018Hij speelde Connie en mij de partituur voor en regelmatig zaten wij in tranen van ontroering. Reinbert zelf overigens ook.\u2019 Een huis gevuld met kunst, waar de vertrekken open communiceren met de natuur en waar altijd muziek klinkt. Want aan het werk is De Leeuw voortdurend. \u2018Waarom, daar ben ik nog niet helemaal achter,\u2019 peinst van Mierlo, \u2018maar de laatste tijd is er wat meer relativering denkbaar. Tegenwoordig kunnen de gesprekken langer duren voor hij aan het werk gaat. Dan zitten we bij het zwembad en blijft hij een tijdje hangen.\u2019<\/p>\n

Zijn werkdrift gecombineerd met een wankele gezondheid, doet menigeen vermoeden dat De Leeuw in het harnas zal sterven. Een thema waar Mauricio Kagel een toespeling op maakte in het stuk Finale, waarin de dirigent tijdens het spelen ineen zijgt. Toen de componist het stuk ooit zelf dirigeerde, kwam er uit de zaal onmiddellijk een verpleegster aangesneld. \u2018Gehen Sie weg. Dies\u2019 ist Theater,\u2019 siste Kagel. \u2018Soms klaagt Reinbert dat hij erg moe is,\u2019 zegt Louis Andriessen. \u2018Hij heeft nog maar de capaciteit van \u00e9\u00e9n long, en ook al rookt hij iets minder, dat stelt niet veel voor. En dan al die jetlags. Naar Australi\u00eb vliegen en meteen om 9.30 uur een orkestrepetitie. Ik was allang dood geweest.\u2019<\/p>\n

Ja, hij is een workaholic, meent ook Rob Zuidam die in Tanglewood bij De Leeuw logeerde. \u2018Zijn grootste angst is een gat in zijn agenda van twee \u00e0 drie weken. Toch is het niet zo dat hij vlucht in de muziek. Zij betekent juist een zoektocht voor hem. Dat is zeer lovenswaardig.\u2019 NRC Handelsblad nodigde Zuidam uit een interview met De Leeuw te maken. Zuidam heeft geprobeerd hem \u2018het hemd van het lijf\u2019 te vragen, maar stuitte daarbij op een muur van onwil. \u2018Hij trekt dan rigoureus aan de handrem: \u2018Flauwekul, je kunt alles wel analyseren.\u2019<\/p>\n

Hans van Mierlo betwijfelt of De Leeuw zo\u2019n gesloten boek is. \u2018Misschien is het boek minder gesloten en is er veel minder in opgeschreven dan wij vermoeden. Dat rare spreekwoord, stille wateren hebben diepe gronden, is niet altijd waar. Misschien is er niet meer dan hij geeft. Hij is wat hij is. En dat is al heel veel.\u2019<\/p>\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Portret van ‘Zomergast’ Reinbert de Leeuw, dirigent, pianist en kunstpaus<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":237469,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-18909","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry"],"acf":[],"author_name":"Jacqueline Oskamp","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/18909","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=18909"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/18909\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Jacqueline Oskamp","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media\/237469"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=18909"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=18909"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}