{"id":18273,"date":"2014-09-03T00:00:00","date_gmt":"2014-09-02T22:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/de-roep-om-zwaarder-te-straffen-klinkt-wel-heel-luid\/"},"modified":"2014-09-03T00:00:00","modified_gmt":"2014-09-02T22:00:00","slug":"de-roep-om-zwaarder-te-straffen-klinkt-wel-heel-luid","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/de-roep-om-zwaarder-te-straffen-klinkt-wel-heel-luid\/","title":{"rendered":"\u2018De roep om zwaarder te straffen klinkt wel heel luid\u2019"},"content":{"rendered":"
\n

De rechter wordt steeds harder<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

\u2018Het jachtseizoen is geopend\u2019. Die omineuze tekst verscheen in mei van dit jaar op websites, posters en T-shirts. Het was een reactie op het nieuws dat Volkert van der G. vrijkwam, een oproep tot eigenrichting. Daarmee leek het sentiment in tien jaar tijd weinig veranderd. Toen de moordenaar van Pim Fortuyn in 2003 werd veroordeeld, had het Openbaar Ministerie levenslang ge\u00ebist. De rechters dachten daar anders over en veroordeelden Van der G. tot achttien jaar gevangenisstraf \u2013 na aftrek zou dat feitelijk neerkomen op twaalf jaar. <\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Het zette de discussie over de strafhoogte op scherp. Twaalf jaar was veel te weinig voor een misdaad die de samenleving zo had geschokt, vonden niet de minsten. Johan Remkes, indertijd minister van Binnenlandse Zaken: \u2018Ik heb mij enigszins verbaasd over het vonnis en dat is een understatement.\u2019 Remkes kreeg steun vanuit zijn eigen partij, de VVD. \u2018De moord op Fortuyn en het vonnis hebben een enorm maatschappelijk debat op gang gebracht,\u2019 zei het Tweede Kamerlid Clemens Cornielje. \u2018De politiek kan dan niet zeggen: \u201cWe kunnen niets zeggen.\u201d Dat zou wel heel formeel geredeneerd zijn.\u2019
Straft de Nederlandse rechter streng genoeg? Het afgelopen decennium kwam die vraag regelmatig naar voren \u2013 en niet alleen in verband met de moordenaar van Fortuyn. Wie het de rechters zelf vraagt (Vrij Nederland doet dat elke vijf jaar), krijgt steevast dezelfde reactie. De magistraten menen elke keer opnieuw dat ze streng genoeg zijn en dat de straffen hoger zijn dan voorheen. Neem de enqu\u00eate van 2008. Een ruime meerderheid (75 procent) vond de roep om strengere straffen \u2018onterecht\u2019 dan wel \u2018zeer onterecht\u2019.
Dat kan zo zijn, maar ondertussen dringt het publieke gemor wel degelijk door tot in de rechtszalen. \u2018Ik denk dat we ons bewust zijn van de geluiden uit de samenleving over de hoogte van de straffen,\u2019 zegt de Amsterdamse strafrechter Jan Moors. \u2018We discussi\u00ebren er zelf ook over. We realiseren ons heel goed dat we moeten uitleggen waarom we een uitspraak doen. Als je een beslissing neemt die mensen minder gemakkelijk zullen begrijpen, moet je meer je best doen om dat te motiveren.\u2019
Onder meer daarom zijn uitspraken de afgelopen jaren begrijpelijker en toegankelijker geworden. Waren het voorheen vooral stukken voor juristen onderling, tegenwoordig kan ook het publiek snappen waar het over gaat, welke partij gelijk krijgt van de rechter, waarom iemand wel of niet wordt veroordeeld in een strafzaak en welke straf daar dan bij past. Of dat in de praktijk ook tot echt meer begrip leidt, is natuurlijk de vraag.
De elf rechters die we voor ons boek De naakte rechter<\/span> spraken, zien vooral een onrustige samenleving. Ze horen een steeds luidere roep om vergelding, om hardere maatregelen. Ook al heeft de wetgever de maximumstraffen voor bijna alle delicten recent nog flink opgeschroefd.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Onderbuikgevoelens
<\/h3>\n

\u2018Als je nu kijkt naar de media en de politiek, dan is de kritiek toch nog steeds dat wij te laag straffen,\u2019 zegt de Haagse strafrechter Elianne van Rens. \u2018Terwijl we dat helemaal niet doen. Ik denk elke keer weer als ik dat lees: iedereen mag blij zijn met de onafhankelijke rechters die we in Nederland hebben.\u2019 De Brabantse rechtbankpresident Christa Wiertz haakt in: \u2018Hoeveel druk er ook op een zaak is, we doen ons werk zoals we dat altijd doen. Onderbuikgevoelens tellen niet mee.\u2019
Sommigen van de ge\u00efnterviewden verwijzen naar de discussie over het proefverlof van Volkert van der G. In 2013 wees staatssecretaris Fred Teeven dat verlof aanvankelijk af, na kritiek vanuit de maatschappij. \u2018Van der G. heeft zijn straf gehad,\u2019 zegt Betteke Boogaard, president van het gerechtshof in Den Bosch. \u2018En ik vind dat de tenuitvoerlegging van die straf net zo hoort te gaan als bij anderen in dergelijke omstandigheden zou gebeuren.\u2019
Peter Lemaire, raadsheer bij het Arnhemse hof, wijt de ontstane onrust aan de politiek zelf. \u2018Het is net als met het tbs-systeem. Politici reageerden heel verontwaardigd op proefverloven, maar daarmee draaien ze het systeem de nek om en wordt het probleem alleen maar groter. Het wordt een genadeloze maatschappij op deze manier. De gedachte \u201ceens een dief, altijd een dief\u201d neemt de overhand. Zeker de tolerantie voor veroordeelden in zedenzaken is enorm teruggelopen. Zedendelinquenten kunnen na hun straf bijna nergens meer wonen. Dat komt door een samenleving die alle mogelijke risico\u2019s wil uitbannen.\u2019
Waarom zijn de Nederlanders zo bang, vraagt Menno Zandbergen zich af. \u2018Negen op de tien burgers denken dat de wereld om ons heen met de dag misdadiger wordt en dat de rechters in ons land te mild straffen,\u2019 zegt de raadsheer van het hof in Leeuwarden. \u2018De meeste mensen weten niet eens welke straffen rechters waarvoor opleggen. Hoe kan een hogere straf ze dan afschrikken? Wat krijg je voor meineed, of voor je tweede winkeldiefstal? Hoeveel voor het in elkaar trappen van je buurman? En hoe lang zit je dan echt vast?\u2019 Wendy Vierveijzer, kinder- en strafrechter in Gelderland: \u2018De roep om zwaarder te straffen klinkt wel heel luid. Gek, h\u00e8, dat de beeldvorming anders is dan de werkelijkheid.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Minimumstraffen
<\/h3>\n

Zij zijn rechtvaardig \u00e9n streng, luidt de eensgezinde opinie van de Nederlandse magistraten. Steeds strenger zelfs. En dat detoneert dus met het beeld dat bij grote delen van het publiek en de politiek leeft. Niet voor niets zijn minister Opstelten en staatssecretaris Teeven van Veiligheid en Justitie voor de invoer van minimumstraffen. Daarmee willen de bewindslieden voorkomen dat rechters wegkomen met een mild oordeel en een dito straf. Hun wetsvoorstel haalde het niet, maar de toon was gezet. Wie heeft er gelijk? Voor De naakte rechter<\/span> keken we naar eerdere onderzoeken, legden de cijfers naast elkaar en sloegen zelf aan het rekenen.
Allereerst de positie van Nederland ten opzichte van andere West-Europese landen. We staan in de top drie als het om de hoogte van (netto)straffen gaat. Om te beginnen is \u2018levenslang\u2019 in Nederland echt tot de dood erop volgt, in tegenstelling tot de landen om ons heen. Van 1945 tot 1970 legden rechters in Nederland veertien keer een levenslange veroordeling op (oorlogsmisdadigers niet meegerekend). Sommigen van de veroordeelden zijn in gevangenschap gestorven, anderen kregen later gratie. Vanaf 1970 heeft geen enkele levenslang veroordeelde gratie gekregen. In de jaren tachtig spraken rechters nog drie keer levenslang uit. In de afgelopen vijftien jaar \u2013 sinds de eerste Vrij Nederland-enqu\u00eate in 1991 \u2013 legden ze maar liefst 36 maal de hoogste straf op.
Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens tikte Nederland onlangs op de vingers vanwege de levenslange straf. Die was volgens de Europese rechters onmenselijk omdat er geen zicht is op een vervroegde invrijheidstelling. Er moet altijd een glimp van hoop zijn, menen de hoogste rechters. In de buurlanden is die er wel. In Belgi\u00eb mag een levenslang veroordeelde na vijftien jaar een verzoek tot invrijheidstelling indienen. Of hij wordt vrijgelaten is een tweede, maar hij kan in elk geval een kans wagen. In Duitsland buigen drie onafhankelijke rechters zich na vijftien jaar automatisch over de levenslange straf; ze kunnen laten onderzoeken of de gedetineerde eventueel vervroegd kan worden vrijgelaten.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Koppositie
<\/h3>\n

Eerder bekeken de criminologen Paul Nieuwbeerta en Sigrid van Wingerden de periode 1993-2004 en constateerden dat er inderdaad sprake is van een stijgende lijn in de hoogte van de straffen. Ook de Raad voor de rechtspraak boog zich over de strafhoogte. Bij zijn afscheid in 2010 zwaaide voorzitter Erik van den Emster met exacte cijfers waaruit bleek dat er steeds strenger werd gestraft in Nederland. \u2018In het oude Europa nemen we inmiddels een koppositie in,\u2019 zei hij. Hij baseerde zich op het aantal gevangenen in ons land. \u2018In 1975 telde Nederland nog 35 gedetineerden op 100.000 inwoners, in deze eeuw is het aantal toegenomen tot boven de 130.\u2019 Nog niet zoveel inmates<\/span> als in de Verenigde Staten of Rusland, maar toch. Van den Emster verklaarde de stijging uit het feit dat tegenwoordig ook voor lichte vergrijpen steeds vaker gevangenisstraf wordt opgelegd. \u2018Ook straffen we strenger. Vanaf 2000 is de straf voor vergelijkbare ernstige delicten elk jaar met zo\u2019n 3 procent gestegen.\u2019
Vervolgens sloeg de Volkskrant <\/span>aan het rekenen. De krant bekeek 770 rechtbankuitspraken in de periode 2006- 2010. De conclusie: voor moord zitten de daders in 2010 twee jaar langer vast dan in de geturfde voorgaande jaren. Ook kregen ze vaker tbs opgelegd. De gemiddeld opgelegde straf was op dat moment 14,7 jaar voor moord. Voor doodslag gold 10,7 jaar.
Het Volkskrant<\/span>-onderzoek beperkte zich tot uitspraken in eerste aanleg. Daarna kunnen de procespartijen \u2013 de verdachte en het OM \u2013 nog in beroep. Dan wordt bij het hof de hele zaak opnieuw gedaan. De vraag is of de raadsheren (zoals de rechters bij het hof heten) ook harder zijn in hun oordeel, net als hun collega\u2019s bij de rechtbanken. Daarom bekeken we voor ons boek de definitieve uitspraken van het hof voor moord en doodslag van 2006 tot en met 2013. Het gaat om in totaal 348 arresten: 98 maal doodslag en 250 keer moord. De raadsheren legden in die periode enkele zeer zware veroordelingen op. Zes keer klonk het \u2018levenslang\u2019. In de andere gevallen strafte het hof een moordenaar met gemiddeld 13,7 jaar cel. Voor doodslag lag het gemiddelde op 9,9 jaar. Opvallend: in twintig moordzaken was de uiteindelijke straf die de raadsheren oplegden hoger dan de eis van de aanklager.
Als we vervolgens nog een uitsplitsing maken tussen de gemiddeld opgelegde moordstraf in de periode v\u00f3\u00f3r 2010 (het jaar van het Volkskrant<\/span>-onderzoek) en de drie jaar erna, blijken ook de raadsheren inmiddels daders langer naar de cel te sturen. Tot 2010 lag het gemiddelde op 10,1 jaar. Vanaf januari 2011 zat het hof ook op een gemiddelde van 14,7 jaar gevangenisstraf voor dit zwaarste levensdelict, 4,6 jaar meer dan ervoor. Ook hoven straffen dus strenger, in elk geval als het gaat om moord.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Guurder
<\/h3>\n

Dat zijn de cijfers voor moord en doodslag. Maar ongeacht het misdrijf is het voor alle gedetineerden vanaf 1 januari 2013 sowieso allemaal nog een tikje strenger geworden. Veroordeelden moeten nu hun hele straf uitzitten. Het automatisme dat je na tweederde van de celstraf naar huis mocht, is vanaf die datum definitief komen te vervallen. Vervroegde invrijheidstelling \u2013 een derde mindering \u2013 moet je \u2018verdienen\u2019. En het gevangenisregime is ook nog eens versoberd.
Het is echt guurder geworden, concludeerde eerder dit jaar ook de Leidse rechtseconoom Ben van Velthoven. Hij analyseerde alle door de rechter opgelegde hoofdstraffen voor de aaneengesloten periode 1995-2012. Die cijfers bevestigen de gesignaleerde trend: er wordt in Nederland zwaarder gestraft.
Ze zijn streng. De rechters hoeven het niet eens zelf te vertellen, de cijfers wijzen het uit. Maar helpt het? Is er meer gezag en minder misdaad sinds de straffen hoger zijn en de overheid een lik-op-stukbeleid hanteert? Naar aanleiding van de incidenten met Oud en Nieuw hield Ivo Opstelten begin 2014 een persconferentie. Ondanks het feit dat de overheid streng had opgetreden, waren er meer ongeregeldheden dan bij eerdere jaarwisselingen. Toch hield de bewindsman vast aan zijn mantra dat het zerotolerancebeleid zinvol is. \u2018Door de inzet van tienduizend politiemensen zijn ernstige onlusten in de kiem gesmoord; als de rechter tweehonderd procent strafverhoging oplegt, komt het wel goed,\u2019 schreef criminoloog Bas van Stokkum cynisch in NRC Handelsblad<\/span>. Hij benoemde Opstelten als een aanhanger van de \u2018straf helpt\u2019-orthodoxie. \u2018Stapels onderzoeken die het tegendeel aantonen legt hij rustig terzijde.\u2019
Het is de politieke werkelijkheid waar ook familierechter Betteke Boogaard af en toe met verbazing naar kijkt. \u2018Ik vind dat de samenleving op een heel breed terrein veel te veel uit wantrouwen handelt. Aan de ene kant moeten rechters harder straffen en iedereen vasthouden. Maar als achteraf een verdachte toch niet wordt veroordeeld, krijgen de rechters weer het verwijt dat ze mensen te lang hebben vastgehouden en dat er daarom schadevergoedingen moeten worden betaald.\u2019
Ook de Arhemse raadsheer Peter Lemaire waarschuwt voor de Haagse neiging om hem en zijn collega\u2019s als soft weg te zetten: \u2018Daarmee breng je burgers op het idee dat d\u00e1t de werkelijkheid is, maar dat is niet zo. De huidige politici hebben de neiging om bij elk incident de strafmaxima te verhogen of om wetten in te voeren om dat te counteren. Dat kan zo niet langer doorgaan.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Vrij Nederland 6 september 2014<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Vrij Nederland 6 september 2014<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Vrij Nederland 6 september 2014<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Dit artikel is een bewerking van een hoofdstuk uit \u2018De naakte rechter: over de storm in de Nederlandse rechtszaal\u2019 <\/span>van Marian Husken en Harry Lensink, dat deze week bij uitgeverij Balans verschijnt.
Op dinsdag 9 september vindt in De Balie in Amsterdam het debat \u2018Rechtspraak in gevaar\u2019 plaats naar aanleiding van het boek.<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

De Nederlandse rechter is soft en straft laag, wil het clich\u00e9. Dat blijkt een hardnekkig misverstand. \u2018In het oude Europa nemen we inmiddels een koppositie in.\u2019<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-18273","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","editie-525"],"acf":[],"author_name":"Harry Lensink, Marian Husken","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/18273","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=18273"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/18273\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Harry Lensink, Marian Husken","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=18273"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=18273"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}