{"id":18067,"date":"2016-12-09T09:00:00","date_gmt":"2016-12-09T08:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/het-grote-afscheidsinterview-met-peter-van-straaten-ik-kan-toch-niet-eeuwig-doorgaan\/"},"modified":"2016-12-09T10:24:16","modified_gmt":"2016-12-09T09:24:16","slug":"het-grote-afscheidsinterview-met-peter-van-straaten-ik-kan-toch-niet-eeuwig-doorgaan","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/het-grote-afscheidsinterview-met-peter-van-straaten-ik-kan-toch-niet-eeuwig-doorgaan\/","title":{"rendered":"Het grote afscheidsinterview met Peter van Straaten: ‘Ik kan toch niet eeuwig doorgaan’"},"content":{"rendered":"
\n

Tot ons groot verdriet is op 81-jarige leeftijd Peter van Straaten overleden. Lees hier het\u00a0actuele\u00a0in memoriam<\/a>\u00a0voor een van de meest gewaardeerde tekenaars van Vrij Nederland ooit.<\/em><\/p>\n<\/div>\n

Van november 1968 tot mei van dit jaar tekende Peter van Straaten elke week een politieke prent voor Vrij Nederland. ‘Tja, ik word volgend jaar tachtig’, verklaart hij. In Vrij Nederland kon hij iemand als Wilders te kakken zetten zoveel hij wilde, zonder er ooit problemen mee te krijgen. Toch verwijderde hij op aanraden van zijn vrouw zijn naambordje van de deur. ‘Blijkbaar waren er heel veel verontwaardigde katholieken.’<\/div>\n
\n

Ja, daar was dus blijkbaar iets mee, indertijd. Hij zal Jan Terlouw niet voor niets met een Shell-embleem op zijn jasje getekend hebben. Zoals Elco Brinkman ook vast niet zomaar is afgebeeld met zijn lippen en tanden \u00e1chter zijn hoofd. \u2018Die zal zijn mond voorbij hebben gepraat,\u2019 zegt Peter van Straaten grinnikend. \u2018Maar waarover, wanneer, waarom? Ik heb werkelijk g\u00e9\u00e9n idee.\u2019<\/p>\n<\/div>\n

\n

Dat is natuurlijk te verwachten, als je probeert een selectie te maken uit de enorme collectie politieke prenten die Van Straaten tekende voor Vrij Nederland. Hij deed het zesenveertig jaar, en kan zich niet herinneren dat hij ooit een week gemist heeft. Het leeuwendeel van de prenten heeft hij geschonken aan het Persmuseum, waar ze keurig gearchiveerd op de juiste temperatuur worden bewaard. Bij hem thuis op tafel ligt het boekje Peters Politiek<\/span>, met hoogtepunten uit zijn oeuvre, en twee ongeordende dozen met originelen \u2013 hier en daar een ezelsoor, een dotje typex of zelfs een sticker om een verschrijving of een minder geslaagd stukje te bedekken.<\/p>\n<\/div>\n

\"\"<\/figure>\n
\n

Graaiend in de dozen gaat hij met hinkstapsprongen door ruim vier decennia vaderlandse politiek, langs affaires en opstootjes die toen de gemoederen wekenlang bezighielden, maar waarbij hij zich nu regelmatig even achter de oren moet krabben. Ach ja: kleermaker G\u00fcmu\u015f, de brand in het huis van Aad Kosto, de Bijlmerramp, de introductie van de OV-kaart, het tellen van tandenborstels bij vermeende tweeverdieners. \u2018En dat is\u2026 Jo Ritzen! Natuurlijk. En Maij Weggen, van die, eeh, carpoolstrook, ja. En dit moet de eerste keer zijn dat ik Geert Wilders heb getekend. Als een boos jongetje, toen hij net uit de VVD was gestapt. Je ziet dat ik hem nog helem\u00e1\u00e1l niet in de vingers had.\u2019<\/p>\n

In de Nederlandse politiek valt er meestal wel wat te lachen.<\/q><\/p>\n

Een soort bevrijding<\/h5>\n<\/div>\n
\n

Tamelijk geruisloos verscheen in mei van dit jaar Peter van Straatens laatste politieke prent in Vrij Nederland. De tekenaar, 79 inmiddels, besloot het wat rustiger aan te gaan doen. Het was even wennen. Voor de redactie, die gewend was geraakt aan de geruststellende regelmaat waarmee hij elke maandagochtend persoonlijk zijn tekening kwam afleveren, waarna hij zich steevast boog over de wekelijkse puzzel die al voor hem klaar lag \u2013 zijn ogen op enkele centimeters van het papier \u2013 en die hij in een mum van tijd oploste. Maar natuurlijk vooral voor hemzelf. \u2018Tja, ik word volgend jaar tachtig,\u2019 zegt hij. \u2018En ik kan toch niet eeuwig doorgaan. Alles met een dwingende deadline wordt me tegenwoordig snel teveel. Zelfs met het stukje dat ik maandelijks voor NRC schreef, ben ik gestopt. Ik teken nog altijd ontzettend graag, hoor. Maar nu is het meer: gaan zitten en maar zien wat er komt. Dat vind ik het lekkerst. Het is wel een soort bevrijding dat ik niet meer elke week aan de bak moet. Al mis ik het ook wel een beetje.\u2019<\/p>\n<\/div>\n

\n
\"Peter
Peter van Straaten: ‘Een politieke prent hoort ongenuanceerd te zijn. Als je nuances wilt, dan moet je maar politiek commentator worden.’ Foto: Koos Breukel<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
\n

Al die jaren begon het denkwerk zo rond de donderdag. Was er iets gebeurd waarover hij een tekening zou kunnen maken? Meestal verwierp hij initi\u00eble ideetjes, want het risico dat ze alweer achterhaald zouden zijn als het blad woensdag in de winkel lag, was groot. \u2018Dat is de moeilijkheid van werken voor een weekblad,\u2019 zegt hij. \u2018Een prent is vaak tijdgebonden, en er gebeurt op dinsdag altijd wel iets dat je eigenlijk had moeten meenemen. Dus je moet een beetje vooruitdenken en focussen op de grotere ontwikkelingen.\u2019
\nDe zondag was altijd gereserveerd voor het maken van de tekening. \u2018Dat is nog het gekste: ik had nooit een zondag, en nu kan ik opeens doen wat ik wil. Wat dat is? Dat ben ik nu een beetje aan het uitzoeken. Voorlopig heb ik de neiging om helemaal niks te doen.\u2019 Wat hij in die bijna halve eeuw trouwens ook nooit had, zegt hij lachend, was een contract. \u2018Alles is altijd mondeling gegaan. Niemand heeft ooit gezegd: zullen we eens iets zwart op wit zetten?\u2019<\/p>\n<\/div>\n

\n
\u2018Bij ons in het dorp\u2019-sfeertje<\/h5>\n

Wellicht is dat een logisch uitvloeisel van de informele manier waarop het ooit begon. Op een avond in 1968 liep Van Straaten in caf\u00e9 Scheltema toenmalig hoofdredacteur Rinus Ferdinandusse tegen het lijf, en hij vroeg hem waarom hij nooit meer een politieke tekening van Willem van Malsen in het blad zag staan. Die was vertrokken, was het antwoord, naar Parijs. \u2018Wil jij?\u2019 Van Straaten stond te trappelen. Hij had in die tijd, zo zei hij ooit, \u2018iets ellebogerigs\u2019. \u2018Ik was zeer ambitieus, wilde me overal een plek veroveren.\u2019<\/p>\n<\/div>\n

\n

Hij was al bekend van zijn getekende \u2018sfeerreportages\u2019 en rechtbanktekeningen in Het Parool, maar nu was opeens de hele wereld een mogelijk onderwerp. Een paar jaar daarv\u00f3\u00f3r, vertelt hij, was het nog gebruikelijk dat de inhoud van een tekening mede bepaald werd door de (hoofd)redactie. \u2018De tekenaar had natuurlijk wel inbreng, maar vaak was het: als jij nou eens die en die tekent, en dan\u2026 Leo Jordaan heeft dat nog gedaan voor Het Parool. En Eppo Doeve ook. Ik was altijd volledig autonoom, en ik weet ook niet of ik dat had gekund. Ik vind het lastig als mensen met me mee gaan denken.\u2019<\/p>\n<\/div>\n

\"Voor
Voor deze prent uit VN van 20 maart 2010 kreeg Van Straaten de Inktspotprijs. ‘Die was ongewoon fel voor mijn doen. Ik weet niet precies waarom. De hypochrisie, denk ik.’<\/figcaption><\/figure>\n
\n

Op zijn eerste tekening voor Vrij Nederland, in november 1968, werd de Franse president Charles de Gaulle bijna verpletterd door een reusachtige franc \u2013 ook toen was er, blijkbaar, sprake van een financi\u00eble crisis. \u2018Maar met de buitenlandse politiek ben ik al vrij snel gestopt,\u2019 zegt Van Straaten. \u2018Dat werd me te ernstig. Heel af en toe \u2013 Obama, Poetin \u2013 kon ik er niet omheen. Maar ik wil toch in de eerste plaats grappen maken, geen vlammende protesten laten horen. In de Nederlandse politiek valt er meestal wel wat te lachen. Dat kleinschalige \u201cbij ons in het dorp\u201d-sfeertje vind ik gezelliger. En het was ook iets minder vrijblijvend dan te zeggen: ik waarschuw Richard Nixon nog \u00e9\u00e9n keer.\u2019
\nNiet, haast hij zich te zeggen, dat hij de illusie heeft dat zijn prenten \u00fcberhaupt iets veranderden. \u2018Ik denk niet dat een politiek tekenaar enige invloed heeft op wie dan ook. Dat iemand na het zien van mijn prent denkt: o, z\u00f3 zit het eigenlijk. Je weet ongeveer wie je lezers zijn, en je tekent altijd voor je eigen publiek. Ik zou nooit voor De Telegraaf kunnen tekenen.\u2019<\/p>\n

Enerzijds anderzijds<\/h5>\n

Die afkeer van \u2018vlammend protest\u2019 typeert hem. Van Straaten is een zachtmoedig mens, met in de eerste plaats een haarscherp oog voor het menselijk tekort. De woede en de rechtlijnigheid die je zag in het werk van een tekenaar als Opland ontbeert Van Straaten doorgaans. \u2018Ik ben geen fanaticus, en ik ben niet echt van de barricade. Nog nooit heb ik meegelopen in een demonstratie. Alles wat in grote groepen gebeurt, daar moet ik niets van hebben. Er loopt altijd iemand naast je van wie je denkt: wat is dit voor een engerd?\u2019<\/p>\n

Niettemin dwingt het genre een politiek tekenaar om een standpunt in te nemen dat zwart-wit is. Want \u2018je kunt niet achter de komma tekenen\u2019, zoals zijn Vlaamse collega Zak ooit zei. \u2018Dat is waar, een politieke prent hoort ongenuanceerd te zijn. Als je nuances wilt, dan moet je maar politiek commentator worden. Want enerzijds anderzijds tekenen, dat kan niet. Terwijl\u2026\u2019 Hij lacht. \u2018Terwijl mijn eigen mening wel vaak enerzijds anderzijds is. Het kan vriezen en het kan dooien. Vooral in het begin paste ik mijn tekening vaak aan aan de mening van de krant. Aan wat ik dacht dat de redactie ergens van zou vinden. Ik heb toen vast wel dingen gemaakt die mij misschien iets te stellig waren. Maar ach, dat doe je als je jong bent. Later ben ik veel vrijer gaan tekenen.\u2019<\/p>\n<\/div>\n

\"\"<\/figure>\n
\n

Sowieso wilde hij in zijn tekeningen niemand op een voetstuk plaatsen, zoals in zijn jeugdjaren nogal eens gebeurde met de socialistische arbeider. \u2018Stoere mannen die een roos plukken met een kindje op hun arm. Dat zijn tekeningen die ergens v\u00f3\u00f3r zijn, en daar ben ik tegen.\u2019 Maar het was, ook in de gepolariseerde jaren zeventig en tachtig, zijn doel om \u2018de hele boel in de maling te nemen\u2019, en niet alleen rechts \u2013 ook al stemde hij zelf in die jaren altijd op Den Uyl. \u2018Mijn ervaring, het spijt me verschrikkelijk, is dat rechtse mensen veel gezelliger zijn dan linkse. Daar heb ik een keer een Vader & Zoon-prent over gemaakt. De vader zegt: jij vond de buurman toch zo rechts? Ik zag hem net een oude neger de straat over helpen. Ja, zegt de zoon, dat is het hem nou juist: rechts helpt een neger, maar links helpt d\u00e9 neger. Dat is volgens mij precies het verschil, en de reden waarom je beter een rechtse buurman kunt hebben dan een linkse.\u2019<\/p>\n<\/div>\n

\"Hans
Hans van Mierlo bekende Van Straaten dat hij politieke prenten vreselijk vond. \u2018Niet alleen als hij zelf getekend werd, maar in het algemeen: hij vond dat je de hoofden van mensen niet zo mocht misvormen. Heel raar.\u2019<\/figcaption><\/figure>\n
\n
Een neus en twee pukkels<\/h5>\n

Hij mag er graag een beetje mee spelen. Opmerken dat je iemand als Hans Wiegel, destijds een favoriet haatobject van links, beter niet in het echt kunt ontmoeten, \u2018want het is een heel leuke man\u2019. Maar als je zijn tekeningen uit het tijdperk Van Agt en Lubbers doorkijkt, zie je er toch de tijdgeest in terug. Wat opvalt, is dat de oudere tekeningen veel woester, drukker en donkerder zijn dan het recentere werk, en dat hij zich met name op de twee CDA-premiers volkomen kon uitleven. Waar Joop den Uyl meestal opduikt met een zorgelijke, peinzende blik, is Dries van Agt (\u2018Ik had een ongelooflijke hekel aan dat rare baasje\u2019) altijd sluw en machtsgeil. In de loop der jaren had Van Straaten aan een neus en twee pukkels genoeg. Ruud Lubbers, die hij \u2018eigenlijk een van onze beste premiers\u2019 vond, heeft hij onder meer afgebeeld als een wolf, als Dracula en als een gangster. Op het laatst volstond een enorme bestoppelde kin en een spleetje tussen de tanden.<\/p>\n

Deels was het een kwestie van mazzel, zegt hij, want onder de toonaangevende politici van die tijd zat een rijke oogst aan markante koppen. \u2018Die waren wel lekker, ja. Brinkman ook, met die ogen.\u2019 Later kreeg je mensen als Balkenende. Heel makkelijk, met dat \u2018ronde kinderhoofdje\u2019, maar daarom ook weinig eer aan te behalen. Iemand als Wouter Bos was helemaal een ramp. Maar deels was het grotesk uitvergroten van de koppen van Van Agt en Lubbers ook een noodzaak voor Van Straaten. \u2018Ik ben eigenlijk heel slecht in portretten,\u2019 zegt hij. \u2018Het lijkt bij mij nooit echt. Zo iemand als Mark Rutte, tja, mensen kunnen hooguit raden dat ik hem bedoel. Ik haat dat in mezelf. Ik zie andere tekenaars die hem met \u00e9\u00e9n lijntje meteen hebben, en dat heb ik nooit gekund. Dus ik heb Van Agt en Lubbers zo moeten vervormen dat het mijn eigen Van Agt en Lubbers werden.\u2019<\/p>\n<\/div>\n

\n

Het is een \u2018handicap\u2019, zegt hij. \u2018Ik heb geen archief en werk zonder voorbeeld, vanuit mijn visuele geheugen. Heel soms pak ik er een foto bij, maar dat helpt ook niet echt. Ach, het is niet anders. Ik zou een gezicht natuurlijk op de lichtbak gewoon kunnen overtrekken, zoals Marte R\u00f6ling dat deed. Maar dat is wel een beetje mijn eer te na.<\/p>\n

Sommige politici die hij regelmatig tekende voor Vrij Nederland, ontmoette hij later in levenden lijve. Ruud Lubbers begon tijdens hun gesprek helemaal niet over de tekeningen. \u2018Dat vond ik wel chic van hem,\u2019 zegt Van Straaten. Hans van Mierlo bekende hem dat hij politieke prenten vreselijk vond. \u2018Niet alleen als hij zelf getekend werd, maar in het algemeen: hij vond dat je de hoofden van mensen niet zo mocht misvormen. Heel raar.\u2019 Met Hans Wiegel zat hij een keer aan tafel bij Pauw & Witteman<\/span>. \u2018Die zou weer eens terugkeren in de politiek, en dus had ik een paar mensen getekend die een oude koe met het gezicht van Wiegel uit de sloot haalden. Nou, daar was-ie het niet mee eens. Die koe, dat moest natuurlijk een stier zijn.\u2019<\/p>\n<\/div>\n

<\/div>\n
\"\"<\/figure>\n
\n
Verontwaardigde katholieken<\/h5>\n

Twintig jaar geleden zei hij in een dubbelinterview tegen zijn toenmalige Vrij Nederland-collega Jaap Vegter: \u2018Voor jou zijn je tekeningen meer een voertuig voor je gedachten. Ik pas mijn gedachten wel aan aan mijn tekeningen.\u2019 En hoewel Van Straaten inmiddels zo\u2019n 2500 politieke prenten voor Vrij Nederland maakte, ziet hij zichzelf nog altijd niet als \u2018politiek tekenaar\u2019. \u2018Ik ben in de eerste plaats tekenaar, en pas in tweede instantie politiek commentator. Collega\u2019s beoordeel ik ook vooral op manier waarop het getekend is. Soms kan de inhoud van een prent, het idee, niet zo geweldig zijn, maar als het goed gemaakt is, ga ik het toch verdedigen.\u2019<\/p>\n<\/div>\n

\n

Een heel enkele keer kregen zijn particuliere ergernissen de overhand en deelde hij speldenprikjes uit \u2013 vooral als er groepen of personen in zijn ogen al te uitbundig bewierookt werden. \u2018Op een gegeven moment was Vrij Nederland h\u00e9t weekblad van de bijstandsmoeder geworden. Week in, week uit ging het daarover. Ik werd doodziek van die verering, en heb toen een Mariabeeld met kaarsje ervoor getekend, dat de bijstandsmoeder uitbeeldde. Dat ging dwars tegen de invalshoek van de redactie in. Maar ik heb er nooit commentaar op gehoord.\u2019 Bij het aantreden van Barack Obama in 2008, toen de hele wereld voor hem in katzwijm lag, tekende Van Straaten de Amerikaanse president met een passer boven zijn hoofd waarmee een aureooltje werd getrokken. \u2018Die hele sfeer, alsof de messias terug was op aarde, vond ik ook erg overdreven.\u2019<\/p>\n<\/div>\n

\"Boven:
Boven: Wim Kok, 19 augustus 1989; \u2028rechtsonder: Ruud Lubbers, 9 juni 1984. \u2028Later kreeg je mensen als Balken ende (links en op p. 30), heel makkelijk, met dat \u2018ronde kinderhoofdje\u2019, maar daarom ook weinig eer aan te behalen.’<\/figcaption><\/figure>\n
Politiek tekenaar of niet, de afgelopen decennia won Van Straaten vier keer de Inkspotprijs voor de beste politieke prent van het jaar. De laatste keer was in 2011, toen hij naar aanleiding van de misbruikschandalen in de katholieke kerk een voorovergebogen jongen tekende bij wie een groot kruis in de kont was geduwd.\u2018Die was ongelooflijk fel voor mijn doen,\u2019 zegt hij. \u2018Ik weet niet precies waarom. De hypocrisie, denk ik. Omdat ik er die prijs mee won, kwam die tekening ook op tv. En ja, dan zijn de rapen gaar. Ik kreeg een enorme lading hatemail over me heen, en zelfs doodsbedreigingen. Dat ben ik helemaal niet gewend, ik word daar heel angstig van. In Vrij Nederland kan ik iemand als Wilders te kakken zetten zoveel ik wil, en ik hoor er nooit wat op. Maar blijkbaar waren er heel veel verontwaardigde katholieken. Op aanraden van mijn vrouw heb ik zelfs ons naambordje van de voordeur gehaald.\u2019
\nNee, zoveel woede opwekken, eigenlijk is het niks voor hem. Een beetje plagen is veel leuker. \u2018Heel soms maak ik me kwaad,\u2019 zegt hij. \u2018Maar meestal niet.\u2019<\/p>\n
Een beetje overdr\u00e9ven<\/h5>\n<\/div>\n
Als ook de bodem van de tweede doos in zicht is en er uit die \u2018walgelijke hoeveelheid\u2019 een voorzichtig begin van een veel te ruime selectie is gemaakt, komt zijn vrouw Els Timmerman de kamer binnen met koffie en boterhammen. \u2018Wat zie j\u00edj er goed uit,\u2019 zegt de tekenaar complimenteus. \u2018Heb je je bril soms schoongemaakt?\u2019 countert zijn vrouw razendsnel.<\/div>\n
<\/div>\n
Tijdens het eten heeft hij, aarzelend, nog \u00e9\u00e9n bedenking. \u2018Dat mijn afscheid ook bij jullie op de cover komt\u2026 Ik dacht: is het allemaal niet een beetje overdr\u00e9ven?\u2019 Zijn vrouw: \u2018Je herinnert je nog hoe Rijk de Gooijer je altijd noemde, h\u00e8?\u2019<\/div>\n
<\/div>\n
Heel even kijkt hij gespeeld verbaasd. Dan krult zijn mond in een glimlach die je nog altijd met gemak jongensachtig kunt noemen. \u2018O ja. \u201cDe quasi-bescheiden tekenaar\u201d.\u2019<\/div>\n
\n

Met medewerking van het Persmuseum<\/i><\/p>\n<\/div>\n

\"Als
Als je Van Straatens tekeningen uit het tijdperk Van Agt en Lubbers bekijkt, zie je er de tijdgeest in terug. De oudere tekeningen zijn veel woester en donkerder dan het recentere werk. Met name op de twee CDA-premiers kon hij zich uitleven.<\/figcaption><\/figure>\n
\n
Het was, ook in de gepolariseerde jaren zeventig en tachtig, Van Straatens doel om \u2018de hele boel in de maling te nemen\u2019, en niet alleen rechts \u2013 ook al stemde hij zelf in die jaren altijd op Den Uyl.<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Peter van Straaten, zijn afscheidsinterview en enkele iconische prenten<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":236813,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-18067","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","editie-521"],"acf":[],"author_name":"Sander Donkers","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/18067","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=18067"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/18067\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Sander Donkers","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media\/236813"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=18067"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=18067"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}