{"id":15763,"date":"2014-11-20T11:00:00","date_gmt":"2014-11-20T09:00:00","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/hangt-gerechtigheid-af-van-mijn-leven\/"},"modified":"2014-11-20T11:00:00","modified_gmt":"2014-11-20T09:00:00","slug":"hangt-gerechtigheid-af-van-mijn-leven","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/hangt-gerechtigheid-af-van-mijn-leven\/","title":{"rendered":"\u2018Hangt gerechtigheid af van mijn leven?\u2019"},"content":{"rendered":"
Hij heeft al twaalf jaar aan rechtszittingen en meer dan vijfentwintig reizen naar Nederland achter de rug. Hasan Nuhanovi\u0107 wil de Dutchbat-leiding aanklagen wegens medeplichtigheid aan genocide. \u2018Er is geen communicatie tussen de Nederlandse staat en mij.\u2019<\/div>\n
\n

Midden in het gesprek zegt Hasan Nuhanovi\u0107, de voormalige tolk van het Dutchbat-bataljon in het Bosnische Srebrenica: \u2018Sorry voor mijn taalgebruik, maar ik voel me fucked up. Ik ben zo nerveus.\u2019 Hij heeft uren zitten praten over de moord op zijn ouders en broer \u2013 het maakt hem gek. Meestal bespreekt hij de geschiedenis van zijn familie in kleine stukjes, een halfuurtje hier, een halfuurtje daar. Dat kan hij aan. Maar uren achter elkaar, liever niet. En dan heeft hij ook nog eens last van de zon die overal om ons heen is in Radon Plaza, een hotel in een buitenwijk van de Bosnische hoofdstad Sarajevo.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\"'Er
‘Er zijn dingen te doen, ik heb een taak.\u2019
Foto: Ziyah Gafic<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
\n

In 1992 was het gebouw nog het redactielokaal van de fameuze Bosnische krant Oslobodjenje<\/span>, maar toen dat jaar de oorlog tussen Moslims en Bosnische Servi\u00ebrs begon, knalden die laatsten het aan gort. Er bleef een betonnen skelet over waar de ijzerdraden uitstaken, de redactie ging verder in de kelder. Nadat in 1995 een einde kwam aan de oorlog in Bosni\u00eb, veranderde de ru\u00efne in een supersonisch hotel, bestaand uit vier hoge torens met spiegelende ramen. De bovenste verdieping is een ronddraaiend restaurant met uitzicht over Sarajevo, Nuhanovi\u0107 zit er graag. Maar het nadeel is dat het volledig uit glas bestaat en dus aan alle kanten de zon binnenlaat. Al langer vraagt hij zich af: waarom verdraag ik de zon niet meer? <\/p>\n

Hij merkt het ook als hij in de bergen van Bosni\u00eb loopt. Hij kan er uren alleen ronddwalen. Je hebt er naaldbomen van dertig meter hoog en verder niets, geen mensen, geen geluid en geen zon, precies wat hij wil. De zon maakt hem gek. Vandaag ook weer. Vanochtend vroeg ging het nog wel, de zon bleef lang verscholen in de mist die tussen de heuvels rondom Sarajevo hing. Maar nu de stralen met het uur feller worden, houdt hij het niet meer vol. Hij denkt wel eens: zou het te maken hebben met die 13de juli 1995, toen de Bosnische Servi\u00ebrs zijn ouders en jongere broer uit Srebrenica hebben weggevoerd?<\/p>\n

Het was die dag zonniger dan zonnig. \u2019s Ochtends hadden ze nog hoop. Hij en zijn familie zaten op het terrein van de Dutchbat-peacekeepers in Srebrenica, waar ze net als duizenden andere Moslims bescherming hadden gezocht tegen de oprukkende Bosnische Servi\u00ebrs. Eerst hoorde Nuhanovi\u0107 dat zijn broer mocht blijven, later was het zijn vader die mocht blijven. \u2018Maar met zonsondergang was alles over,\u2019 zegt hij. Zijn familieleden waren weg, net als vijfentwintigduizend andere Moslims, afgevoerd door de Servi\u00ebrs. Van zo\u2019n achtduizend Moslims, hoofdzakelijk jongens en mannen, waren jaren later alleen nog wat botten over, meestal diep weggestopt in een massagraf. Ook Nuhanovi\u0107 zag zijn familie niet levend terug.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\n

Dutchbat zat in Srebrenica om de Moslimbevolking te beschermen tegen de Bosnische Servi\u00ebrs maar in plaats daarvan leverde het de Moslims aan hen uit<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\n

Kunt u zich voorstellen dat u deze geschiedenis ooit achter u laat?<\/i>
\u2018Nee. Hoe zou dat moeten? Wie kan er zo gedetailleerd over praten in het Engels als ik?\u2019<\/p>\n

Voelt u het als een verplichting ten opzichte van uw vermoorde familie om hierover te vertellen?<\/i>
\u2018Ja, o ja.\u2019<\/p>\n

Zou het niet beter voor u zijn in een ander land te wonen, ver weg van Srebrenica?<\/i>
\u2018Eerst kon ik niet weg uit Bosni\u00eb omdat ik de lichamen van mijn familieleden moest zoeken. Hoe kon ik weggaan als ik ze nog niet had begraven? Nu ze begraven zijn, denk ik er soms over ergens anders te gaan wonen. Maar ik heb nog steeds een band met dit land. Er zijn dingen te doen, ik heb een taak.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Aangifte tegen Dutchbat<\/h3>\n

Hasan Nuhanovi\u0107 (46) is op 13 november in Nederland om in het gerechtshof in Arnhem zijn zaak bij te wonen tegen de leiding van Dutchbat III. Hij en een andere Bosnische familie deden in 2010 aangifte tegen Dutchbatcommandant Karremans, plaatsvervangend commandant Franken en adjudant Oosterveen wegens medeplichtigheid aan genocide. De redenering is als volgt: Dutchbat zat in Srebrenica om de Moslimbevolking te beschermen tegen de Bosnische Servi\u00ebrs, maar in plaats daarvan leverde het de Moslims aan hen uit, waarna er meer dan achtduizend zijn afgeslacht. \u2018Het gaat niet aan mensen over te dragen aan de vijand,\u2019 aldus advocaat Liesbeth Zegveld.<\/p>\n

Begin vorig jaar maakte het Openbaar Ministerie (OM) bekend dat het Karremans en de zijnen niet zou vervolgen, maar Zegveld liet het er niet bij zitten. Ze spande een Artikel 12-procedure aan, waardoor het Hof nu moet beoordelen of het OM een terecht besluit heeft genomen. \u2018Ik heb sterk de indruk dat het OM de Dutchbatleiding wel wilde vervolgen, maar dat er van hogerhand is ingegrepen,\u2019 zegt ze. Immers: het OM heeft de zaak drie jaar serieus onderzocht en advies ingewonnen bij de Landelijke Reflectiekamer. \u2018Het OM doet dat niet als het niet van plan is er iets mee te doen.\u2019 Wie er precies zou hebben ingegrepen weet Zegveld niet, dat kan het College van Procureurs-Generaal zijn of het ministerie van Defensie of Justitie. \u2018Ik denk dat ze het op die niveaus niet wenselijk vinden om de eigen militairen te vervolgen. Ze zullen het wel opvatten als: we vallen onze eigen mensen af en in het buitenland staan we er ook nogal gekleurd op.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

De bal bij het OM<\/h3>\n

Nuhanovi\u0107 wilde al veel eerder aangifte doen tegen Karremans, Franken en Oosterveen, maar hij kreeg rond 2000 het advies, onder anderen van Zegveld, eerst de Nederlandse staat aan te pakken in een civiele zaak. Na twaalf jaar procederen stelde de Hoge Raad hem vorig jaar deels in het gelijk: de staat is aansprakelijk voor de dood van zijn vader en broer. Nu komt hij eindelijk in de buurt van zijn oorspronkelijke doel: de vervolging van Karremans, Franken en Oosterveen. Maar hij benadrukt dat de bal bij het OM ligt. Hij heeft al twaalf jaar aan rechtszittingen en meer dan vijfentwintig reizen naar Nederland achter de rug. Hij is moe. \u2018Waarom moest het twaalf jaar van mijn leven kosten?\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

U bedoelt: het OM moet nu zijn verantwoordelijkheid nemen?<\/i>
\u2018Zo hoort het te werken. Het OM gaat altijd zelfstandig te werk, het doet onderzoek en besluit vervolgens of er vervolging komt. Maar in het geval van de Dutchbat-leiding hangt het blijkbaar van mij af of er een strafzaak komt. Stel nu dat ik vannacht doodga, dan is er geen zaak. Hangt gerechtigheid dan af van mijn leven? Is dat het juridische systeem in Nederland, een westerse maatschappij, een democratisch land?\u2019<\/p>\n

Het is de realiteit. Zonder u en Liesbeth Zegveld is er geen rechtszaak.<\/i>
\u2018Dat is niet normaal.\u2019<\/p>\n

Wat als nu de uitkomst is dat die drie mannen niet worden vervolgd?<\/i>
\u2018Mijn leven zal niet veranderen.\u2019<\/p>\n

U bent dan niet teleurgesteld?<\/i>
\u2018Nee. Gerechtigheid moet meteen komen, niet pas na bijna twintig jaar. De Engelsen hebben er een mooi gezegde voor: justice delayed, justice denied<\/span>. Overigens is de zaak tegen Oosterveen niet mijn zaak, wel die tegen Karremans en Franken. Die twee hebben mijn familie weggestuurd van de compound, Karremans niet persoonlijk, maar Franken wel.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Is een strafzaak voor u ook een kwestie van wraak?<\/i>
\u2018Ik zou het geen wraak willen noemen. Waarom wraak?\u2019<\/p>\n

Ik las dat u soms denkt: wat zou er zijn gebeurd als ik het pistool van Franken had gepakt en tegen zijn hoofd had gedrukt.<\/i>
\u2018Dat is waar. Als ik een tijdmachine had, als ik twintig jaar terug kon in de tijd, had ik dat gedaan. Ik ben in Srebrenica altijd loyaal geweest aan de Nederlanders, gehoorzaam, beschaafd, ik heb geen geweld gebruikt, ik heb alles volgens de regels gedaan. En wat gebeurt er? Mijn familie gaat dood.\u2019<\/p>\n

Toen de Moslims werden afgevoerd, heeft u Franken gewaarschuwd dat er meteen daarna al negen doden waren. Klopt het dat Franken u zei deze \u2018bullshit\u2019 niet te verspreiden omdat hij geen paniek wilde?<\/i>
\u2018Precies. Hij heeft deze woorden later bevestigd in de rechtszaal.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\n

\u2018Ik heb tics in mijn gezicht, ik slaap slecht. Ik hoef geen nieuwe auto, ik wil genezen en dat kost geld\u2019<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\n

Dutchbatters bleken later zelf lijken van Moslims te hebben gezien, een container vol. Een van de Dutchbatters dacht: \u2018Mondje dicht en lekker naar huis.\u2019<\/i>
\u2018Weet u hoe dat heet? Doofpot. Dat is een criminele daad. Als je getuige bent van een misdaad en je rapporteert die niet, ben je medeplichtig.\u2019<\/p>\n

De Hoge Raad heeft vastgesteld dat de Nederlandse staat aansprakelijk is voor de dood van uw vader en broer. Heeft dat voor u iets veranderd?<\/i>
\u2018Ik heb erkenning gekregen, maar er is geen communicatie tussen de Nederlandse staat en mij. De staat heeft mij twintigduizend euro geboden en daarbij gezegd: \u201cDit is wat we bieden, punt.\u201d De staat houdt rekening met andere nabestaanden die ook een zaak kunnen aanspannen. Dus mijn succes heeft collateral damage<\/span> voor mijzelf gecre\u00eberd.\u2019<\/p>\n

U accepteert die twintigduizend niet?<\/i>
\u2018Nee. Maar het bod ligt nog steeds op tafel. De Nederlanders moeten me gewoon fatsoenlijk betalen, zodat ik rust kan krijgen. Daar gaat financi\u00eble compensatie over: mijn herstel. Een psychiater heeft vastgesteld dat ik een zware posttraumatische stressstoornis heb.\u2019 Hij wijst op zijn ogen die inderdaad nogal ongericht samentrekken: \u2018Ik heb tics in mijn gezicht, ik slaap slecht. Ik hoef geen nieuwe auto, ik wil genezen en dat kost geld.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Realiseert u zich dat u allang succes hebt met uw acties? Srebrenica is een zwarte bladzijde in het Nederlandse geschiedenisboek, dat weet iedereen.<\/i>
\u2018Ik heb in elk geval \u00edets bereikt. De Nederlandse staat zal nooit aan deze episode in de geschiedenis voorbij kunnen gaan, zelfs als er geen strafzaak tegen Karremans en Franken komt.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Er zijn mensen die denken: nu is het wel genoeg. Er is al zoveel over Srebrenica gezegd, we weten wat onze schuld is.<\/i>
\u2018Nogmaals: mijn oorspronkelijke plan was aangifte te doen tegen Karremans en Franken. Maar de staat heeft ze vanaf het begin beschermd. Daarom heb ik de staat eerst vervolgd en nu volg ik mijn oorspronkelijke plan.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Zegveld heeft de Nederlandse regering opgeroepen het gesprek met de nabestaanden aan te gaan en hun leed te erkennen in plaats van eenzijdig zo\u2019n bedragje te bieden. Wat is er daarna gebeurd?<\/i>
\u2018Jullie minister van Defensie heeft Liesbeth en mij in haar kantoor ontvangen, afgelopen juni. We hebben meer dan een halfuur gepraat over de zaak die ik heb gewonnen. De landsadvocaat was erbij, die begon eerst hetzelfde verhaal af te steken als in de rechtszaal: ontkennen van wat er in Srebrenica is gebeurd. Hennis moest hem stoppen, kun je je voorstellen? Daarna bood ze drie of vier keer excuses aan.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\n

Ongeveer duizend Servi\u00ebrs kwamen naar de basis van de Canadese peacekeepers. Toen de Kroaten de mannen wilden hebben, zei de Canadese kolonel: \u201cOver mijn lijk\u201d<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\n

Raakte het u?<\/i>
\u2018Ja, ze was menselijk. Wat ik constateerde was dit: deze vrouw is rond de veertig, in juli 1995 was ze rond de twintig. De conclusie: het kost de Nederlandse maatschappij twintig jaar om de waarheid onder ogen te zien. Een heel nieuwe generatie moet daarvoor opgroeien.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

In 1997 beschreven Frank Westerman en Bart Rijs in hun boek over Srebrenica de Nederlanders al als niet erg heldhaftig. Er staat dat ze de Moslims haatten en blij waren dat de Servi\u00ebrs kwamen. Was dat zo?<\/i>
\u2018Dat denk ik wel. We hadden een totaal andere ervaring met de Canadezen. Drie weken na de val van Srebrenica was er eenzelfde soort situatie in Kroati\u00eb, in Knin. Ongeveer duizend Servi\u00ebrs kwamen naar de basis van de Canadese peacekeepers, die moesten worden beschermd tegen de Kroaten. Toen de Kroaten de mannen wilden hebben, zei de Canadese kolonel: \u201cOver mijn lijk.\u201d De Servi\u00ebrs bleven veertig dagen in Knin. Wij bleven 48 uur op de compound van Dutchbat. 48 Uur.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Nederland heeft geprobeerd de misdaden in Srebrenica te bedekken. Er is onder andere een belangrijk fotorolletje verprutst. Zegt dit iets over ons, vindt u?<\/i>
\u2018De Servi\u00ebrs doen hetzelfde. Ze willen nooit praten over wat er is gebeurd of ze ontkennen het. Ze zeggen steeds dat er niet zoveel mensen zijn vermoord, er was misschien wel iets van een massaslachting maar het was geen genocide, ga zo maar door. Wij hebben grotere problemen met de Servi\u00ebrs dan met de Nederlanders. Maar ik zal nooit zeggen dat alle Nederlanders of Servi\u00ebrs hetzelfde zijn. Ik generaliseer niet, zelfs niet in het geval van de Servi\u00ebrs.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Gek van hem<\/h3>\n

Srebrenica zou een treffender plaats zijn geweest om af te spreken, alleen: Nuhanovi\u0107 trekt het niet. Hij werkt er voor het Srebrenica Genocide Memorial dat in 2007 werd geopend, maar dat doet hij vooral op afstand. Hij organiseert projecten, doet aan fondsenwerving, richt er de oude Dutchbat-compound in als een museum, maar dat lukt allemaal prima vanuit zijn woonplaats Sarajevo. Als hij al naar Srebrenica gaat, dan zo kort mogelijk. Hij regelt zijn zaken, bidt bij de graven van zijn ouders en broer die daar liggen temidden van andere slachtoffers en gaat snel weer weg. De laatste keer kwam hij ziek thuis.<\/p>\n

Afspreken in zijn appartement in Sarajevo, waar hij met zijn vrouw en zestienjarige dochter woont, blijkt ook onmogelijk. Zijn gezin wordt gek van hem en zijn gespit in het verleden, nu al bijna twintig jaar lang. Nu weer verscheen onlangs zijn tweede boek, over de periode v\u00f3\u00f3r Srebrenica. Als zijn vrouw en kind horen dat er een Nederlandse journalist bij hen th\u00fais komt, zijn de rapen gaar. Nuhanovi\u0107 beseft dat hij het rustiger aan moet doen, voor zichzelf, maar ook voor h\u00e9n. Hij moet ze meer aandacht geven, met ze op vakantie gaan. \u2018Ze hebben veel te lijden gehad met mij, ze leven in een nachtmerrie,\u2019 zegt hij.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\n

Zijn gezin wordt gek van hem en zijn gespit in het verleden, nu al bijna twintig jaar lang. \u2018Ze hebben veel te lijden gehad met mij, ze leven in een nachtmerrie\u2019 <\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\n

We zitten dus in dat draaiende restaurant op het dak van hotel Radon Plaza, waardoor we al pratende langs alle kanten van Sarajevo glijden. \u2018Kijk,\u2019 wijst hij naar de heuvels aan de zuidoostkant van de stad, waar huizen met rode daken tegenaan zijn gebouwd. \u2018Daar beginnen de Servische gebieden, zo dichtbij zijn ze.\u2019 <\/p>\n

Na de oorlog kreeg Bosni\u00eb een Moslim-deel, een Servisch deel \u00e9n het piepkleine Federaal District Br\u010dko dat deel uitmaakt van beide gebieden. Het is sindsdien rustiger in Bosni\u00eb, het doden is gestopt, maar het nationalisme is nog lang niet dood.<\/p>\n

Sterker: bij de laatste verkiezingen begin oktober wonnen de nationalistische partijen, zowel onder de Servi\u00ebrs als de Moslims. Sarajevo, voor de oorlog een stad met een gemengde bevolking, is nu vooral het domicilie van Moslims en dat is te zien. In het oude Bosni\u00eb betekende Moslim-zijn niet veel, het was vooral een etnische aanduiding (vandaar de hoofdletter). Moslims konden kerst vieren met de Servische buren en doorzakken met flink veel sterk alcoholische rakija. <\/span>De Moslims heten intussen officieel Bosniaks en tegelijkertijd heeft de islam voor een aantal van hen meer betekenis gekregen. Op straat in Sarajevo lopen meer vrouwen dan voorheen met hoofddoeken en het wemelt van de winkels met islamitische lectuur. Anderzijds zeggen de Bosnische Servi\u00ebrs dagelijks dat ze zich willen afscheiden. \u2018Ze willen een aparte staat,\u2019 zegt Nuhanovi\u0107. Hij speekt van een \u2018gespannen situatie\u2019, waarin de wonden nog diep zijn.<\/p>\n

En de vooroordelen over z\u00edjn etnische groep nemen alleen maar toe, vindt hij \u2013 alsof de situatie in Bosni\u00eb ook maar iets te maken heeft met 9\/11, Al Qaida of IS. \u2018In Srebrenica heeft niemand gevraagd: \u201cHoe vaak ging u naar de moskee, hoe vaak bad u, gelooft u in God of niet?\u201d Mijn broer ligt in een Moslimgraf, maar hij was zijn hele leven niet in een moskee geweest en zijn naam was nota bene Muhammed. Ik word zo boos als er wordt gezegd dat er Moslims zijn gedood. Het waren allemaal mensen. Genocide is een misdaad tegen de menselijkheid.\u2019<\/p>\n

Het is de reden dat hij onlangs zijn tweede boek heeft geschreven, met als titel, vrij vertaald: Exodus<\/span>. Hij wil de vooroordelen bestrijden, hij wil laten zien dat de situatie waarin hij en zijn familie in Srebrenica verkeerden, abnormaal was. Het was een stadje met zesduizend inwoners, waar tijdens de oorlog op een goed moment zestigduizend gevluchte Moslims waren samengeperst. \u2018Ik kreeg de indruk van de Nederlanders dat ze niet wisten dat wij vluchtelingen waren. Ze dachten misschien dat we altijd zo leefden, boven op elkaar, zonder douches en elektriciteit, met vieze kleren en weinig eten.\u2019 In de Dutchbatcompound las hij in kleine lettertjes op de muren wat Dutchbatters hadden geschreven: My ass is like a \u2018local\u2019 it\u2019s got the same smell Bosnia 94<\/span>\u2019 en No teeth A mustach Smel like shit? Bosnian girl!<\/span> (sic).<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\n

‘Ik kreeg de indruk van de Nederlanders dat ze niet wisten dat wij vluchtelingen waren en dachten dat we altijd zo leefden, boven op elkaar, zonder douches en elektriciteit\u2019<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\n

Het was totaal anders dan de Nederlanders kennelijk dachten: \u2018We hadden ooit een normaal leven.\u2019 Hij wijst opnieuw uit het raam, naar een flat waar hij eind jaren tachtig, begin jaren negentig als student woonde. Hij zou ingenieur worden in de houttechnologie en had een mooie toekomst voor zich. Zijn vader Ibro was directeur van een grote houtverwerkerij in Oost-Bosni\u00eb, was bekend in de wijde omgeving en beloofde zijn zoon Hasan een baan in het Amerikaanse Indianapolis, waar de zaak een vestiging had. Maar gaandeweg zijn studie merkte Hasan dat er iets veranderde in de atmosfeer. \u2018De Servi\u00ebrs waren agressief. Als er een feestdag was of ze hadden een voetbalwedstrijd gewonnen, maakten ze enorm veel lawaai en sliepen ze de hele nacht niet. Ze zongen luid, schreeuwden en schoten uit hun ramen. Ik hoorde voor de oorlog al automatische geweren.\u2019<\/p>\n

Hij begon bang te worden. Hij merkte dat mensen vreemd begonnen te reageren als hij zijn naam noemde, vooral zijn voornaam, een Moslimnaam. Hij wist nog niets van politiek en had niet door dat Milosevic, de president van het toenmalige Joegoslavi\u00eb, het Servisch nationalisme aanwakkerde, onder andere door Moslims zwart te maken. In hun boek Het zwartste scenario<\/span> beschrijven Westerman en Rijs hoe Servi\u00ebrs voor het islamitische Offerfeest in 1992 ineens doodsbang waren dat de Moslims deze keer niet alleen een lam slachtten, maar ook h\u00e9n, de Servi\u00ebrs.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

In april 1992 begon de oorlog. Waar was u toen?<\/i>
\u2018Ik verliet mijn studentenflat in Sarajevo op 2 april, mijn verjaardag. Twee dagen later zou de oorlog beginnen in Sarajevo. Ik stuurde mijn vriendin naar haar ouders in Servi\u00eb en ging zelf naar Vlasenica in Oost-Bosni\u00eb, waar mijn ouders en broer woonden. Mijn plan was Bosni\u00eb met zijn allen zo snel mogelijk te verlaten en naar Zweden te gaan. Mijn vriendin moest mee, ik wilde haar geld sturen voor een ticket.\u2019<\/p>\n

Uw ouders wilden niet weg?<\/i>
\u2018Nee. Een maand eerder hadden ze een nieuw appartement gekocht en ze hadden nieuw meubilair, dus ze zeiden: \u201cHoe kunnen we dit nou verlaten?\u201d Idioot. Nogal een slechte tijd om een nieuw appartement te kopen, weet je.\u2019 Hij zucht. \u2018Wat erbij kwam: mijn vader was directeur, hij had vijfhonderd mensen onder zich. Hij wilde hen niet achterlaten.\u2019<\/p>\n

Wanneer merkte u dat het echt fout ging in Bosni\u00eb?<\/i>
\u2018Ik smeekte mijn vader elke dag om weg te gaan en als compromis heeft hij mijn moeder, mijn broer en mij naar een oom in Sarajevo gebracht. Er werd daar al geschoten, maar nog niet veel. Mijn vader heeft ons na zes dagen weer opgehaald en toen we terugreden naar huis, waren we de enigen op de weg. Dat was eng. Vlak voor onze stad zagen we een stuk of vijftig Servische soldaten, in gevechtstenue, met machinegeweren om hun schouders. We hebben snel wat spullen gehaald in ons appartement en zijn naar de bergen gegaan in de buurt van \u017depa, naar het geboortedorp van mijn vader.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Het was de hel<\/h3>\n

Op 5 juni 1992 brandden de Servi\u00ebrs het dorp plat. De bewoners waren intussen gevlucht naar de bossen waar ze uit voorzorg hutten hadden gebouwd. Dagenlang bombardeerden de Servi\u00ebrs hen daar: \u2018Het was de hel. Elke vijf seconden ontploften er bommen om ons heen, het leken wel aardbevingen. Sommige mensen werden gek, ze renden rond en schreeuwden. Wij zaten met het hoofd voorover en bewogen dagenlang niet.\u2019 Ze hadden eten meegenomen in rugzakken, wat hard nodig was want al gauw merkten ze dat mensen alles voor zichzelf begonnen te houden, zelfs familie deed dat. \u2018Als je geen geld of goud had om iets te kopen, ging je dood. Je was honderd procent alleen. De enige eenheid waarop we konden vertrouwen, bestond uit ons gezin: mijn ouders, broer en ik.\u2019<\/p>\n

Vijftig kilometer verderop lag Srebrenica, ze zouden er drie maanden over doen er te komen. Ze hadden gehoord dat de Servi\u00ebrs er weg waren getrokken en dat het stadje was veranderd in een toevluchtsoord voor Moslims. Het plan was om vandaaruit verder te lopen naar Tuzla, waar het Bosnische (Moslim-)leger de baas was. Via een nachtelijke boottocht over de rivier de Drina, waar de lijken om hen heen dreven en de Servi\u00ebrs hen elk moment konden beschieten, kwamen ze op vijfentwintig kilometer afstand van Srebrenica. Daarna moesten ze lopend verder. Het was eind augustus 1992 toen ze aankwamen in Srebrenica. Na hun verblijf in de bergen dacht Nuhanovi\u0107 dat hij in New York was beland. Hij was 24 jaar en dacht voortdurend aan zijn vriendin.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\n

\u2018Als je geen geld of goud had om iets te kopen, ging je dood. Je was honderd procent alleen’<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\n

In de maanden erna zouden ze veranderen in skeletten. Ze verloren ieder vijfentwintig, dertig kilo omdat de Servi\u00ebrs de stad afknepen en er bijna geen eten meer binnenkwam. In grote groepen overvielen de Moslim-vluchtelingen de Servische dorpen in de omgeving, ze doodden de inwoners en roofden alles, inclusief varkens en hammen. Hasan en zijn broer, die Braco werd genoemd, mochten van hun ouders niet mee, maar ze ontkwamen er niet aan gestolen waar te kopen. Ze hadden dag en nacht honger.<\/p>\n

Srebrenica was een enclave in een streek die grotendeels was bezet door Servi\u00ebrs die maar \u00e9\u00e9n ding wilden: de stad toevoegen aan hun territorium. Voortdurend wisten ze de enclave kleiner te maken \u2013 tot de Verenigde Naties Srebrenica in 1993 uitriepen tot safe area. <\/span>De gevechtshandelingen stopten, er kwamen voedselkonvooien, het leven nam weer een klein beetje zijn normale gang, hoewel de stad nog steeds uitpuilde en er gebrek was aan alles. Na een kleine groep Canadese peacekeepers arriveerden vanaf februari 1994 achtereenvolgens Dutchbat I, II en III \u2013 om de bevolking te beschermen.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

De gewraakte toost van Ratko Ladic en Thom Karremans. Foto: AP\/Reporters<\/em><\/div>\n
\n

Iedereen was blij toen de VN kwam?<\/i>
\u2018O ja! Wij dachten: dit is het einde van ons lijden, de wereld herinnert zich eindelijk het volk van Srebrenica, het moorden zal stoppen.\u2019<\/p>\n

En toen moest het ergste nog komen.<\/i>
\u2018Ja, twee jaar later.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

U werd tolk voor de VN. Wat waren uw ervaringen met Dutchbat?<\/i>
\u2018Er zaten enorm moedige mensen tussen. Ik herinner me dat ik met majoor Adriaan Derksen naar Servisch gebied ging, wat spannend was. Onderweg in de jeep stelde Derksen me gerust. \u201cHasan, zie je deze tien vingers? Zolang ik nog \u00e9\u00e9n vinger aan mijn hand heb, raakt niemand jou aan.\u201d Hij spande zijn pistool en zei: \u201cZo, kunnen we verdergaan?\u201d\u2019<\/p>\n

In juli 1995 namen de Servi\u00ebrs Srebrenica in. Wanneer zijn uw broer en ouders naar de Dutchbat-compound in Potocari gekomen, vlak bij Srebrenica, waar alle Moslims probeerden te schuilen?<\/i>
\u2018Mijn broer heb ik op 10 juli meegenomen. Mijn ouders was ik een tijdje kwijt, maar \u2019s nachts zag ik mijn moeder in de stad staan voor een hek, in de menigte die zich voor een kleinere Dutchbat-post had verzameld. Ze was bleek. Toen ze me zag, vroeg ze me: \u201cWaar is Braco?\u201d Ik zei dat hij veilig was in Potocari. Ze zei: \u201cAlsjeblieft Hasan, je bent mijn zoon. Ik smeek je: bescherm je broer.\u201d Dat zal ik mijn hele leven niet vergeten. De dag erna kwamen mijn ouders ook in Potocari.\u2019<\/p>\n

Op 13 juli moest u via een megafoon aan alle vluchtelingen, zo\u2019n vijfduizend op de compound en twintigduizend erbuiten, overbrengen dat ze naar de bussen van de Servi\u00ebrs moesten lopen. Hoe vond u dat?<\/i>
\u2018Ik voelde me schuldig en voel me nog steeds schuldig.\u2019<\/p>\n

Die dag heeft Franken persoonlijk tegen u gezegd dat uw vader kon blijven omdat hij had helpen onderhandelen met de Servi\u00ebrs.<\/i>
\u2018Ja. Mijn vader vroeg: \u201cWat gebeurt er dan met mijn jongste zoon en vrouw?\u201d Franken zei tegen mij: \u201cZeg hem dat het zijn eigen keuze is. Hij mag weg als hij wil.\u201d Dus zijn mijn ouders en broer weggegaan en ik heb ze nooit meer gezien.\u2019<\/p>\n

Uw vader wilde zijn jongste zoon beschermen?<\/i>
\u2018Nee, hij wilde met hem sterven.\u2019<\/p>\n

Realiseerde hij zich dat?<\/i>
\u2018Ja, het was het vierde jaar van de oorlog, het was niet het begin. Er waren volgens de statistieken al honderdduizend mensen in Bosni\u00eb gedood.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n

Herinnert u zich nog het moment dat u uw ouders gedag hebt gezegd?<\/i>
\u2018Daar kan ik niet over praten. Maar met alles wat er op de compound in Potocari is gebeurd, hadden de Servi\u00ebrs niets te maken. De Nederlanders hadden twee banen van tape op de grond geplakt en daar tussendoor moesten de mensen lopen. Ze moesten hun zakken legen en overal stonden Dutchbatters om hen naar buiten te begeleiden waar de Servi\u00ebrs hen opwachtten.\u2019<\/p>\n

U heeft uw ouders en broer aangeboden om mee te gaan, dacht ik.<\/i>
\u2018Ja. Ik huilde, maar mijn broer draaide zich naar mij om en schreeuwde naar me: \u201cGa terug!\u201d En al die tijd stond Franken daar maar, een lange man met een snor, zonder enig teken van emotie.\u2019<\/p>\n

Het is het moment dat Nuhanovi\u0107 steeds meer staccato gaat praten en fucked up<\/span> begint te raken. We gaan naar buiten en rijden weg met zijn auto, Sarajevo in. Eerst doen we de wijk aan waar hij woont met zijn vrouw, de vriendin aan wie hij tijdens de oorlog zoveel dacht. Hun dochter noemden ze naar zijn moeder: Nasiha. Zijn moeder werd 48 jaar, zijn vader 52 en zijn broertje Braco 20. Soms, als het 13 juli is, de dag waarop hij ze voor het laatst zag, gaat hij naar de nieuwe Koning Fahd-moskee in zijn wijk, een betonnen bouwwerk met twee dunne minaretten en een groene koepel, gebouwd met Saoedisch geld. Hij slaat ook wel eens een jaar over.<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\"Hasan
Hasan (19) als dienstplichtige met ouders en broer. Foto: Hasan Nuhanovic<\/figcaption><\/figure>\n<\/div>\n
\n

Yugo-nostalgia<\/h3>\n

Vlakbij de moskee woont hij, hij wijst naar het appartement dat hij in 2002 voor weinig geld kocht omdat het beschadigd was. Tijdens de oorlog was er een raket ingeslagen, wat niet verwonderlijk was omdat zijn flat zo\u2019n beetje tegen de frontlinie lag. Het gebouw erachter zit onder de kogelgaten waardoor het lijkt of de oorlog gisteren is afgelopen. De etnische groepen in Bosni\u00eb mogen nu grosso modo ieder in hun hoekje van het land zitten, economisch gezien heeft het ze niets opgeleverd. Sarajevo, toch de hoofdstad, is afgezien van het centrum nog steeds gebutst en gedeukt. De meeste wijken zijn zo mogelijk nog troostelozer dan in de Oostblok-tijd.<\/p>\n

De tegenstellingen tussen arm en rijk zijn in Bosni\u00eb groter geworden. Treinverkeer is er nauwelijks, in het hele land is \u00e9\u00e9n snelweg. Natuurlijk, de internationale economische crisis heeft ook een bijdrage geleverd aan de malaise, maar geen mens in Bosni\u00eb kan volhouden dat het goed gaat. En wat krijg je dan? Yugo<\/span>–nostalgia<\/span>. Er zijn mensen die terugverlangen naar dat goeie, oude Joegoslavi\u00eb.<\/p>\n

Nuhanovi\u0107 manoeuvreert door het verkeer en wijst op een gloednieuwe shopping mall, ook al met spiegelend glas. \u2018Gebouwd met Arabisch geld,\u2019 zegt hij. Er zijn Bosni\u00ebrs die vinden dat de Arabieren beter fabrieken kunnen neerzetten in Sarajevo, in plaats van shopping malls en moskee\u00ebn, want voor het eerste hebben de mensen geen geld en het tweede levert geen geld op. <\/p>\n

We gaan naar de Srebrenica Genocide Galery, een permanente expositie in hartje van Sarajevo. Er is een film te zien waarin veelvuldig de naam Dutchbat valt. Op een muur hangen de teksten van Dutchbatters over stinkende locals<\/span>. In een kamer kijken vanaf foto\u2019s honderden ogen je aan: die van de doden. Ook Ibro, Nasiha en Braco Nuhanovi\u0107 hangen ertussen.<\/p>\n

Braco draagt op de foto een T-shirt dat Hasan nog voor hem had gekocht, \u2018Srebrenica hardrock caf\u00e9\u2019, staat erop. Hasan had hem ook Adidas-sportschoenen gegeven, die jaren later uit het massagraf tevoorschijn kwamen waarin Braco\u2019s botten werden aangetroffen. \u2018De schoenen zagen er nog uit als nieuw. Alleen de veters waren los.\u2019 En er kwam nog iets vreemds tevoorschijn. Toen Braco wegging van de Dutchbatcompound, had Hasan hem zijn eigen verlopen VN-pas gegeven. Misschien helpt het, dachten ze allebei, zo\u2019n VN-pas zou de Servi\u00ebrs kunnen afschrikken. De VN-pas, met de naam Hasan Nuhanovi\u0107 erop, kwam uit het massagraf van zijn vader.<\/p>\n

Zijn vader en broer lagen allebei in hernieuwde massagraven, waarin de Servi\u00ebrs de doden opnieuw hadden begraven in een poging hun misdaden te verdoezelen. Later hoorde Nuhanovi\u0107 bij het Joegoslavi\u00eb Tribunaal in Den Haag dat zijn vader en broer waarschijnlijk op 16 juli zijn ge\u00ebxecuteerd, drie dagen nadat hij ze voor het laatst had gezien. Een stuk of tien, vijftien Servi\u00ebrs hadden die dag vijftienhonderd jongens en mannen vermoord \u2013 onder wie vermoedelijk Ibro en Braco. \u2018De Adidas-schoenen heb ik op advies van een psychiater begraven. Hoe kun je die bewaren? Dat kan toch niet?\u2019 zegt Nuhanovi\u0107. \u2018Maar de VN-pas heb ik nog. Kun je je voorstellen? Een identiteitskaart uit een massagraf.\u2019<\/p>\n<\/p><\/div>\n

\n
\n

‘Ik weet niet wat er van haar over was, maar toen ik haar kist met botten optilde, woog die helemaal niets\u2019<\/p>\n<\/blockquote>\n<\/div>\n

\n

Het kostte hem ook jaren om uit te vinden wat er met zijn moeder was gebeurd. Vaak als hij Servi\u00ebrs ernaar vroeg, bijvoorbeeld in hun oude woonplaats Vlasenica, viel er een stilte. Mensen liepen de kamer uit. Pas toen hij geld bood, ging een enkeling praten. Zijn moeder is naar een gevangenis in Vlasenica gebracht. E\u00e9n versie van de gebeurtenissen is dat er op een dag mannen aanklopten die haar wilden verkrachten. Om dat te voorkomen, sloeg ze een raam in, waarna ze zich sneed met een scherf. Ze werd doodgeschoten en haar lichaam belandde in een ravijn. In de jaren erna werd het een vuilstortplaats. \u2018Iedereen wist dat zij daar lag, Vlasenica is geen grote stad. Daarom juist gooiden mensen hun vuilnis daar neer. Ik weet niet wat er van haar over was, maar toen ik haar kist met botten optilde, woog die helemaal niets.\u2019<\/p>\n

Zijn vader begroef hij in 2007, zijn broer, moeder en een oom in 2010. Ze liggen op de begraafplaats in de buurt van de oude Dutchbatbasis in Potocari. Hij laat een foto op zijn mobiel zien van hun graven, zijn vrouw en dochter zitten ernaast. De zon schijnt niet.<\/p>\n<\/p><\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dutchbat-tolk Hasan Nuhanovi\u0107 verloor zijn familie en strijdt nog steeds voor gerechtigheid<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":234954,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-15763","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","editie-453"],"acf":[],"author_name":"Greta Riemersma","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/15763","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=15763"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/15763\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Greta Riemersma","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media\/234954"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=15763"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=15763"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}