{"id":1408,"date":"2015-05-29T11:47:38","date_gmt":"2015-05-29T10:47:38","guid":{"rendered":"http:\/\/beta.vn.nl\/?post_type=shortread&p=1408"},"modified":"2015-05-29T11:53:55","modified_gmt":"2015-05-29T10:53:55","slug":"safranskis-nieuwe-boek-over-goethe-is-een-kunstwerk","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.vn.nl\/safranskis-nieuwe-boek-over-goethe-is-een-kunstwerk\/","title":{"rendered":"Safranski’s nieuwe boek over Goethe is een kunstwerk"},"content":{"rendered":"
\n

Er is moed voor nodig om een boek over Goethe toe te voegen aan de hele bibliotheek die al over hem is geschreven. Het lukte R\u00fcdiger Safranski door juist alle secundaire literatuur te negeren en het te houden bij Goethe\u2019s eigen werk, zijn duizenden brieven en zijn leven.<\/p>\n<\/div>\n

Dat het voor Goethe ooit de vraag is geweest of hij eigenlijk wel een schrijver was, of toch niet eerder een politicus en minister, is een absurd feit. Als er iemand een \u2018Grossschriftsteller\u2019 genoemd kan worden, dan Goethe. Er zijn complete bibliotheken gevuld met en over zijn werk. Toch was het in 1786 een re\u00eble vraag. Om er een antwoord op te krijgen vluchtte Goethe in dat jaar naar Itali\u0451. Hij was op dat moment als \u2018Geheimrat\u2019 in dienst van hertog Karl August van Weimar. Hij vluchtte naar Itali\u0451 met in zijn bagage verschillende niet afgemaakte manuscripten, waaronder zijn Faust<\/em>, zijn Tasso<\/em> en Wilhelm Meister<\/em>.<\/p>\n

In Itali\u0451 onderging Goethe volgens R\u00fcdiger Safranski, de schrijver van de nieuwe biografie Goethe. Kunstwerk van het leven, een \u2018metamorfose\u2019 die hem definitief tot schrijver en dichter maakte. Hij bleef wel in dienst van de hertog en werd in 1815 zelfs tot \u2018Staatsminister van het groothertogdom Weimar\u2019 benoemd.<\/p>\n

Goethe was een doener, geen denker. Hij wilde niet het kennen leren kennen, maar de wereld<\/p><\/blockquote>\n

Hertog Karl August heeft het altijd goed met Goethe voor gehad: Goethe\u2019s functie was eigenlijk, al kostte het hem veel tijd, een \u2018sinecure\u2019. Karl August verhief hem in de adelstand, gaf hem toezicht op de Universiteit van Jena, maakte hem tot spil van het theater in Weimar en bezorgde Goethe\u2019s vrienden interessante banen. Ook voorkwam Karl August dat Goethe op zijn vijfenzeventigste een serieus huwelijksaanzoek deed aan de negentienjarige Ulrike von Levetzow. Hij schreef over deze bijna drie jaar durende verliefdheid zijn Marienbader Elegie<\/em>, waarover zijn vriend Wilhelm von Humboldt meedeelde dat het misschien wel \u2018het mooiste overtreft dat hij ooit geschreven heeft.\u2019 Weimar werd door Goethe een \u2018Europese cultuurmetropool\u2019: daar gebeurde het in de decennia rond 1800.<\/p>\n

Al die functies die Goethe bekleedde, pasten goed bij zijn artistieke mentaliteit. Goethe was een doener, geen denker. Van Kant, die drie boeken schreef over de voorwaarden tot kennis, werd hij kriegelig: Goethe wilde niet het kennen leren kennen, maar de wereld, schrijft Safranski. Goethe wilde altijd voort, hij vergat wat hij geschreven had. Hij zette zijn kaarten op het scheppende ogenblik. Elk levensmoment moest intrinsiek waarde en betekenis hebben en mocht dit niet aan een einddoel ontlenen. Van een bestaan dat verlangt naar de hemel van het hiernamaals moest hij niets hebben. Goethe noemde zichzelf een \u2018collectieve singularis\u2019, iemand die als enkeling het collectieve in zich heeft: \u2018ik ben velen\u2019, zei hij. Zijn intu\u0457tie zorgde ervoor dat hij de grote thema\u2019s aansneed die iedereen aangingen. Goethe was een \u2018ogenmens\u2019 die zich optrok aan de uiterlijke wereld.<\/p>\n

Verinnerlijking paste niet bij Goethe. Ook theoretische of filosofische bespiegelingen waren niet erg aan hem besteed. Dat blijkt onder meer wanneer hij de eerste brieven van Schillers Brieven over de esthetische opvoeding<\/em> te lezen krijgt. Die zullen verschijnen in het tijdschrift dat Schiller vanaf 1795 uitgeeft: Die Horen<\/em>. Schiller verwachtte van een esthetische opvoeding dat die zou leiden tot een innerlijke omvorming van de mens, die daardoor beter in staat zou zijn om met de vrijheid om te gaan. De kunst moest voor een revolutie in het denken zorgen en daarmee een correctie aanbrengen in de politieke revolutie die in Frankrijk had geleid tot barbaarsheid en terreur. Goethe vond dat wel edel, maar te hoog gegrepen, schreef hij in het openingsgedicht voor het nieuwe tijdschrift: \u2018Edele geest, jij beoogt het mensengeslacht te verheffen.\/Wil je weten wat ik ervan denk? Enkel het leven\/vormt ons als mens en het woord betekent maar weinig.\u2019<\/p>\n

Po\u00ebzie als luchtballon<\/strong>
\nSchiller las dat niet graag, schrijft Safranski, maar zelf worstelde Schiller ook met de vraag hoeveel filosofie hij voor zijn werk nodig had. In een brief aan Goethe tijdens het lezen van diens roman Wilhelm Meisters Lehrjahre<\/em> in januari 1795 schrijft hij moeite te hebben met het schakelen van zijn filosofische bespiegelingen naar de roman: \u2018Daar is alles vrolijk, levendig, harmonisch en echt menselijk, hier is alles streng, strikt en abstract, en hoogst onnatuurlijk, omdat alle natuur louter synthese is en alle filosofie antithese.\u2019 Hij voelt \u2018een oneindige afstand tussen het leven en de rationele bespiegeling\u2019. \u2018Zo veel is intussen zeker\u2019, schrijft hij, \u2018dat de dichter de enige echte mens<\/em> is, en vergeleken met hem is de beste filosoof niet meer dan een karikatuur.\u2019 Wat niet verhinderde dat Schiller zich intensief met de filosofie bezig zou blijven houden.<\/p>\n

In het gesprek dat Cees Nooteboom met zijn vriend Safranski op donderdag 27 mei voerde in de Rode Hoed in Amsterdam kwam ter sprake dat Goethe zich heel ongemakkelijk voelde in het gezelschap van de dichter Friedrich H\u00f6lderlin. Toen de twee elkaar ontmoetten adviseerde Goethe hem dat hij beter een \u2018eenvoudig idyllisch gegeven\u2019 kon nemen in plaats van zijn kunnen te beproeven op \u2018uiterst pathetische hymnen\u2019. Safranski werd een beetje in verlegenheid gebracht toen Nooteboom suggereerde dat Goethe zich in het gezelschap van H\u00f6lderlin realiseerde dat hij een aanmerkelijk mindere dichter was. \u2018Hij had angst voor grote po\u00ebzie\u2019, zei Nooteboom. H\u00f6lderlin was een dichter die het dragen van de \u2018aardse lasten\u2019 vertolkte. Had Goethe in zijn jonge jaren niet geschreven dat \u2018de ware po\u00ebzie\u2019 zich aankondigt \u2018doordat zij ons als een werelds evangelie, door innerlijke opgewektheid, door uiterlijk welbehagen, weet te bevrijden van de aardse lasten die ons bedrukken. Als een luchtballon tilt ze ons samen met de ballast die we meevoeren op naar hogere regionen en laat de verwarde aardse dwaalwegen in vogelperspectief voor ons uitgebreid liggen.\u2019 Po\u00ebzie als luchtballon versus po\u00ebzie als aardse last.<\/p>\n

\"\"
Bron: Roger Viollet Agence Photographique\/HH<\/figcaption><\/figure>\n

De complete bibliotheken die over Goethe zijn geschreven zie je in de biografie van Safranski niet terug. Om een zo vrij mogelijk zicht op Goethe te krijgen heeft Safranski zo min mogelijk secundaire literatuur gebruikt. Hij wilde het doen met het Verzameld Werk (zo\u2019n 100 delen), met de brieven (54 delen) en de vele getuigenissen van tijdgenoten. Daaruit ontstaat de onuitputtelijke \u2018ik ben velen\u2019-Goethe: de schrijver die de mensheid in zich wist, het genie, de homo universale, de amateurwetenschapper, de minister, de Sturm und Dranger, de theaterintendant, de vriend van Schiller, de gezellige burger, de Grossschriftsteller, de dichtervorst, en de romanticus die geen romanticus wilde zijn. En de doorzetter die na zestig jaar, en een paar dagen voor zijn dood, zijn Faust<\/em> voltooide, over de man die alles wilde weten.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Er is moed voor nodig om een boek over Goethe toe te voegen aan de hele bibliotheek die al over hem is geschreven. Het lukte R\u00fcdiger Safranski door juist alle secundaire literatuur te negeren en het te houden bij Goethe\u2019s eigen werk, zijn duizenden brieven en zijn leven. Dat het voor Goethe ooit de vraag […]<\/p>\n","protected":false},"author":1023,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"content-type":"","ep_exclude_from_search":false,"footnotes":""},"tags":[],"class_list":["post-1408","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry"],"acf":[],"author_name":"Carel Peeters","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/1408","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/types\/post"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/comments?post=1408"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/posts\/1408\/revisions"}],"author":[{"embeddable":true,"name":"Carel Peeters","href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/users\/1023"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/media?parent=1408"}],"wp:term":[{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.vn.nl\/wpg-api\/wp\/v2\/tags?post=1408"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}